Lepiej nie pytać

O godzinie psa, czyli wpół do siódmej wieczorem w edońskiej kuchni działo się to samo, co w każdej kuchni o tej porze. Woda się gotuje na ogniu, ryba na kamieniach syczy, ktoś woła o miskę, dziecko plącze się pod nogami dorosłych. Drzwi otwierały się dzisiaj siedem razy. Wrócił ojciec z handlu, wróciła starsza córka ze szkółki terakoya, sąsiad zszedł po drabinie pożyczyć węgla do paleniska, potem przyszła jego żona, bo wziął za mało. Kobieta ze świątyni zebrała datek. Chłopak od ryb postawił skrzynkę na klepisku sieni, bo dostawca nie zdejmuje sandałów i nie wchodzi. Nikt tego nie liczył, bo normalne jest w takim domu, że drzwi częściej są otwarte niż zamknięte.

Ale cóż to? W najlepszym pokoju siedzi obcy staruszek. Porządne kimono, siwe kosmyki nad uszami, głowa dziwnie wydłużona do tyłu, jakby czaszka rosła dalej, nie wiedząc, gdzie twarz się kończy. Przed nim czarka, nalał sobie sam. Fajka, nabił sobie sam. Siedzi w pozycji człowieka, który tu bywa i ma wszystko pod kontrolą. Córka zagląda ukradkiem i myśli: jakiś ważny gość ojca. Ojciec przechodzi korytarzem i myśli: matka kogoś wpuściła, może kto ważny z rodziny. Matka nie myśli na razie nic, bo ryba się przypala. Babka widzi go najdokładniej ze wszystkich i właśnie dlatego milczy. W jej wieku pytanie obcego mężczyzny o to, kim jest, byłoby publicznym przyznaniem, że pamięć zaczyna szwankować.

Siedemdziesiąt jeden lat później w niemieckim miasteczku nad Lahnem, gdzie młodzi prawnicy odbywali praktykę przy sądzie Rzeszy, zdarzyło się coś podobnego w odwrotnej kolejności. Najpierw był samobójca, sekretarz poselstwa z Brunszwiku. Potem, po dwóch latach, cienka powieść w listach, wydana anonimowo we wrześniu. Potem młodzi mężczyźni w całej Europie w niebieskich frakach i żółtych kamizelkach, wachlarze z portretem bohatera, perfumy nazwane jego imieniem i rada miejska Lipska zakazująca zarówno książki, jak i stroju. Sto lat później niemieccy uczeni policzą naśladowców i pokłócą się o liczby, a japońscy zrobią to samo ze swoimi, i obie strony zostaną z tym samym problemem: pewność, że coś się stało, i żadnej możliwości udowodnienia, ile. Ludzie umierali z miłości długo przed obiema tymi historiami i nie o tym jest ten esej. Jest o czymś węższym i, jak sądzę, ciekawszym: o tym, czego ludzie uczą się z książek. Nie umierania, tylko formy, w której cudza rozpacz staje się czytelna.

Sto lat bez jednego zdania

Najstarszy pewny wizerunek pochodzi z 1737 roku. Sawaki Sūshi, malarz z kręgu szkoły Kanō, kopiuje wtedy starszy zwój i tworzy „Hyakkai zukan” (百怪図巻), rozwijaną galerię potworów po jednym na odcinek papieru. Wśród nich siedzi łysy starzec o głowie w kształcie tykwy, ubrany raz w kimono, raz w mnisie szaty, podpisany: ぬらりひょん, nurarihyon. I na tym koniec. Ani jednego zdania o tym, co ta postać robi, skąd przychodzi i czym grozi.

Sama nazwa krąży wcześniej, tylko że równie tajemnicza. Edoński słownik „Rigen shūran” (俚言集覧) kwituje hasło jednym wyrażeniem: obraz potworów Kanō Motonobu. Encyklopedyczne „Kiyū shōran” (嬉遊笑覧) wylicza je wśród stworów z tego samego, dziś zaginionego zwoju. Wygląda to na słowo przyklejone do figurki na papierze i przekazywane dalej razem z kopiami papieru, bez żadnego bagażu opowieści.

W 1776 roku Toriyama Sekien publikuje „Gazu hyakki yagyō” (画図百鬼夜行) i robi coś, przez co japońskie bestiariusze do dziś wyglądają tak, jak wyglądają. Wycina każdego potwora z tłumu i daje mu osobną kartę, jak w atlasie ptaków. Nurarihyon dostaje swoją. Widzimy staruszka wysiadającego z lektyki przed czyjąś bramą, w porze, gdy zapalają się już lampy wieczorne. Opisu brak. Do tego imię wydrukowano błędnie, jako nūrihyon, i badacze zgodnie uznają to za zwykłą pomyłkę zecera.

Sekien był malarzem uznanym, nauczycielem Kitagawy Utamaro (może pamiętasz go stąd: Tworzył czułe piękno, dopadła go kara shōgunatu. Sprawa Kitagawy Utamaro) i Toyoharu, człowiekiem z pozycją, a książki o potworach wydawał w Edo pod koniec życia, w mieście, w którym drzeworytnicze albumy popularne były jak dziś virale na TikToku. Popyt był na obrazki, nie na etnografię. Malarz miał dostarczyć pięćdziesiąt dwie ciekawe figury, a nie pięćdziesiąt dwa udokumentowane wierzenia, i część swoich stworów najpewniej po prostu wymyślał, czerpiąc z chińskich kompendiów, z gier słownych i z własnego dowcipu. Tego się dziś nie ukrywa, przeciwnie, japońscy badacze uważają to za jedną z najciekawszych rzeczy w całej sprawie.

Potem przychodzi zwój Ody Gōchō z 1832 roku, przechowywany w zbiorach rodu Matsui, i znowu ten sam starzec, i znowu bez słowa komentarza. Trzy pokolenia malarzy, blisko sto lat obiegu, ani jedno zdanie prozy. W japońskim folklorze to sytuacja rzadka do tego stopnia, że powinna od razu zapalać czerwoną lampkę. Kappa ma setki zapisów terenowych, spory o pochodzenie i własne ofiary (więcej o ikonie japońskich yōkaiów tu: Kappa - twarz japońskiego folkloru i gwiazda wszystkich yōkaiów). Tengu ma świątynie, własne góry i traktaty. Nurarihyon ma wyłącznie twarz.

Legenda o nurarihyonie

Zaczyna się o zmierzchu, zawsze o zmierzchu. Staruszek podjeżdża pod bramę lektyką, wysiada powoli, wchodzi do sieni i idzie dalej, w głąb domu, nie pytając nikogo o pozwolenie. Wybiera pokój gościnny i siada na honorowym miejscu, plecami do wnęki. Nikt go nie zapraszał i nikt go nie zatrzymał, bo trafił dokładnie w tę godzinę, kiedy w domu gotuje się kolację i wszyscy mają zajęte ręce.

Potem nie robi już nic szczególnego. Nalewa sobie herbaty, nabija fajkę, siedzi. Nie kradnie, nie straszy, nie rzuca uroków, nie żąda niczego. Domownicy przechodzą obok, zaglądają, widzą go, i każdy z osobna dochodzi do wniosku, że skoro ten człowiek siedzi na honorowym miejscu z herbatą, to wpuścił go ktoś inny i wypada zachować się grzecznie. Im dłużej siedzi, tym oczywistsza staje się jego obecność, bo nikt nie kwestionuje czegoś, co trwa już godzinę.

W niektórych wersjach idzie o krok dalej i domownicy zaczynają brać go za gospodarza, obsługiwać, słuchać, ustępować mu miejsca. Potem wychodzi, tak samo spokojnie, jak przyszedł. Nie ma finału, nie ma odczynienia, nie ma kary ani nauczki. Cała opowieść kończy się w chwili, gdy ktoś wreszcie zadaje pytanie – „a kto to tak właściwie był?”.

Duch kłamstwa

Jest w epoce Edo dokładnie jeden tekst, w którym to słowo cokolwiek znaczy, i nie jest to tekst o potworach. „Kōshoku haidokusan” (好色敗毒散) to zbiór piętnastu opowiastek z dzielnic rozkoszy Osaki, Kioto i Edo, wydany w 1703 roku pod pseudonimem Yashoku Jibun. Autor był prawdopodobnie poetą haikai z kupieckiej Osaki, poza dwiema książkami nie zostawił po sobie nic, nawet nazwiska, i sam pod tym względem przypomina swojego bohatera.

Pada tam zdanie o czymś, co ma kształt nurarihyon: niby sum, ale pozbawiony oczu i ust, i właśnie coś takiego jest duchem kłamstwa. Nazwa działa tutaj jak przysłówek, nie jak imię. Opisuje sposób bycia, a nie stworzenie. Coś, co ma powierzchnię i nie ma twarzy, coś, po czym ręka się zsuwa nie mogąc dobrze złapać.

Miejsce tego zdania nie jest przypadkowe. Dzielnica uciech była w Japonii epoki Edo jedynym obszarem miasta, gdzie kłamstwo stanowiło uznaną technikę zawodową po obu stronach. Kurtyzana grała uczucie, klient grał majątek, oboje wiedzieli, że drugie gra, i cała literatura ukiyo-zōshi (浮世草子, więcej tu: Ukiyo-zōshi – książeczki „płynącego świata”. Najbliżej prawdziwego życia zwykłych ludzi w Japonii Edo) żywiła się właśnie tym podwójnym udawaniem. Gdy więc taki autor szuka obrazu na kłamstwo, sięga po rzecz, na której nie da się zatrzymać wzroku. Nie po potwora z kłami, bo potwór z kłami jest uczciwy. Widać go.

Zestawmy to z resztą japońskiego bestiariusza, a różnica rzuci się w oczy sama. Oni ma rogi, maczugę i apetyt. Yamauba ma górę, chatę i głód. Kuchisake onna ma nożyce i pytanie. Wszystkie te postacie są konkretnymi zagrożeniami w konkretnym miejscu, a spotkanie z nimi da się opowiedzieć jako zdarzenie z początkiem i końcem. Nurarihyon nie jest zagrożeniem, tylko nieuchwytnością.

Pewne wskazówki jednak pozostały głęboko ukryte w samym imieniu.

Kula na wodzie

Gdzie indziej nazwa żyje w ogóle poza obrazkami. Na Morzu Wewnętrznym, w cieśninie Bisan między Okayamą a Shikoku, rybacy mówili o nurarihyonie jako o kuli wielkości ludzkiej głowy, dryfującej po powierzchni. Sięgasz po nią, a ona wyślizguje się z dłoni i tonie. Odczekujesz i wypływa kawałek dalej. I znowu. Zapisał to Hirakawa Rinboku w kwartalniku „Shizen to bunka” jesienią 1984 roku, klasyfikując zjawisko jako odmianę umibōzu (海坊主), morskiego mnicha – zjawy morskiej wyglądającej jak łysa głowa wystająca nad taflą wody.

Sama nazwa jest tu zrozumiała. Nurari to gest wymykania się – coś, co próbujemy złapać w dłonie, ale wyślizguje się, bo jest obłe, śliskie, nieuchwytne – jak kula w wodzie. Hyon to nagłe wychynięcie – gdy ta kula, którą próbowaliśmy złapać znikła pod wodą i parę metrów dalej wynurzyła się z powrotem z pluskiem. Z łysym staruszkiem w kimonie nie ma to wiele wspólnego poza sześcioma znakami zapisu oraz łysiną.

Ta scena, odarta z folkloru, jest całkiem konkretna. Cieśnina Bisan to jedno z najruchliwszych i najbardziej zdradliwych miejsc japońskiej żeglugi przybrzeżnej, z prądami zmieniającymi kierunek co sześć godzin i z wodą, która po zmierzchu bywa bardzo nieprzewidywalna. Człowiek stojący na małej łodzi widzi coś jasnego tuż pod powierzchnią, sięga, chybia, sięga jeszcze raz. To może być meduza. Albo potwór.

Trzecie życie nazwa ma na północy. Sugae Masumi, podróżnik i zapalony dokumentalista prowincji, wymienia nurarihyona w „Yuki no Dewaji” (雪の出羽路) z 1814 roku wśród uczestników nocnego pochodu demonów przy przełęczy Sae no Kamizaka, w okręgu Ogachi, dziś Yuzawa w prefekturze Akita. Jest tam jednym z wielu, statystą w pochodzie. Sam Sugae zasługuje w tej historii na osobne zdanie, bo należy do najbardziej niedocenionych postaci japońskiej humanistyki. Urodzony w Mikawie, wyszedł z domu w wieku trzydziestu lat i przez następne cztery i pół dekady chodził po północy kraju, notując wszystko: potrawy, narzędzia, stroje, pieśni, ceny, kształty słupków przydrożnych. Zostawił tysiące stron rysunków i dzienników, dziś podstawowe źródło wiedzy o życiu codziennym północnej Japonii przed modernizacją. Człowiek tak drobiazgowy nie wymyśliłby pochodu demonów, tylko zapisał to, co usłyszał na przełęczy od kogoś miejscowego. I zapisał nurarihyona jako jedno nazwisko z długiej listy potworów, bez żadnego wyróżnienia.

Czwarte życie znajdziemy w satyrycznym „Ōishi Hyōroku monogatari” z Satsumy, gdzie nurarihyon okazuje się kolejnym przebraniem lisa.

Kula na wodzie, statysta w pochodzie, lisia zjawa z południa i starzec bez podpisu z malarskich zwojów. Cztery rzeczy, między którymi nie ma żadnego związku poza jednym słowem, a słowo to opisuje nie stworzenie, lecz sposób, w jaki coś umyka. Badacze próbują do dziś ustalić coś więcej. Tymczasem, w XX wieku dzieje się coś ciekawego…

Podpis pod obrazkiem

W 1929 roku Fujisawa Morihiko, folklorysta i niestrudzony popularyzator, wydaje „Yōkai gadan zenshū” (妖怪画談全集), obszerny album reprodukcji z komentarzem. Na stronie 291 pierwszego tomu umieszcza rysunek Sekiena i podpisuje go jednym zdaniem: jeszcze o zmierzchu, w blasku lampy, przychodzi z wizytą nurarihyon, herszt potworów.

Fujisawa nie powołuje się na nic, bo nie ma na co. Patrzy na obrazek, widzi starca wysiadającego z lektyki przed obcą bramą o zmierzchu, i pisze podpis. Zdanie brzmi jak streszczenie legendy, a jest opisem ilustracji. Murakami Kenji i Tada Katsumi, dwaj najbardziej pedantyczni badacze, którzy przeczesali te katalogi najdokładniej ze wszystkich tej dziedziny, wykazali to niezależnie od siebie i ich ustalenie nie jest dziś kwestionowane.

Nie ma w tej pomyłce nic złośliwego, jest za to sporo o naturze podpisów. Podpis pod ilustracją nie ma miejsca na tryb przypuszczający. Nie mieści się w nim „przypuszczalnie”, „materiał niepewny”, „figura bez zaplecza tekstowego”. Mieści się w nim jedno gładkie zdanie oznajmujące, a jedno gładkie zdanie oznajmujące jest w praktyce nieodróżnialne od wiedzy. Ktokolwiek przepisywał to potem, przepisywał zdanie, a nie brakujący przypis.

Dalej sprawy toczą się szybko. Yamada Norio, powieściopisarz zbierający podania z prowincji, publikuje w serii dla dzieci opowiadanie o nurarihyonie mieszkającym w górach Wakayamy. Opowiadanie jest jego własną prozą, ale trafia do obiegu jako podanie ludowe i do dziś bywa cytowane w atlasach jako przekaz z tamtej prefektury. Satō Arifumi w „Nihon yōkai zukan” z 1972 roku, w książce dla dzieci, nadaje staruszkowi stopień naczelnego wodza. Mizuki Shigeru, człowiek o największej sile rażenia w całej historii japońskiej wyobraźni yōkaiowej, powtarza tę wersję w swoich encyklopediach, a jego encyklopedie stoją w każdej japońskiej bibliotece szkolnej.

Komatsu Kazuhiko, dziś najważniejszy badacz tej dziedziny, opisuje narodziny potwora jako trzy stopnie. Najpierw zjawisko: w pustym domu coś stuka. Potem byt: stuka, ponieważ jest tam ktoś, kto stuka, i ten ktoś dostaje imię. Na końcu wizerunek: imię dostaje twarz na zwoju. Ludzie idą tą drogą, żeby oswoić coś, czego nie rozumieją, i droga ta ma sens tylko w jedną stronę, od niepokoju do obrazka.

Nurarihyon przeszedł ją od tyłu. Zaczął jako wizerunek bez niczego pod spodem. W 1929 roku podpis dał mu byt. W latach siedemdziesiątych dorobiono mu zjawisko, czyli scenkę z herbatą i fajką w cudzym pokoju gościnnym. Nie istnieje ani jeden zapis terenowy, w którym japońska rodzina opowiada badaczowi, że przyszedł do niej taki staruszek. Scenka jest młodsza od telewizji.

Innymi słowy: nurarihyon nigdy nie wszedł do żadnego japońskiego domu. Wszedł do encyklopedii. Wszedł do niej dokładnie swoją własną metodą, bo usiadł w porządnym towarzystwie, zachował się jak u siebie, a każdy następny autor założył, że sprawdził go poprzednik. Postać znana nam jako mistrz wchodzenia bez zaproszenia sama jest produktem wejścia bez zaproszenia. Folklor nie ilustruje tu psychologii. Folklor ją wykonuje w praktyce.

Dlaczego nikt nie pyta

Cameron Anderson i jego zespół z Berkeley opublikowali w 2012 roku w „Journal of Personality and Social Psychology” sześć badań nad tym, co dokładnie kupujemy, kupując czyjąś pewność siebie. Wynik jest przykry. Ludzie przeceniający własne kompetencje zyskiwali w grupach wyższy status niezależnie od tego, ile naprawdę umieli, i to zarówno w zespołach zebranych na godzinę, jak i w takich, które pracowały razem tygodniami.

Najciekawszą częścią tamtej pracy jest badanie czwarte. Zastosowano w nim model soczewkowy Brunswika, żeby rozłożyć na czynniki pierwsze zachowanie osoby pewnej siebie. Wyszła krótka lista sygnałów: odzywa się pierwsza, mówi dłużej, ma spokojny głos, stanowczą gestykulację, siedzi w rozluźnionej pozycji. Wszystkie te sygnały silnie wpływały na to, jak oceniano czyjeś kompetencje. Żaden nie korelował z kompetencjami rzeczywistymi.

Rok później Jessica Kennedy z tym samym zespołem sprawdziła rzecz jeszcze mniej przyjemną. Co się dzieje, gdy grupa dowie się, że ktoś umie mniej, niż sądzono? Nic. W trzech badaniach demaskacja nie odbierała statusu, a zdemaskowani nadal byli oceniani pozytywnie. Wykrycie oszustwa nie jest zatem automatyczną karą, tylko informacją, z którą grupa może zrobić, co zechce. Zwykle nie robi nic, bo odebranie komuś pozycji jest kosztowne dla całej reszty.

Skąd ta tolerancja? Paul Price i Eric Stone pokazali w 2004 roku w „Journal of Behavioral Decision Making”, że traktujemy pewność jak dowód. W trzech eksperymentach studenci oceniali dwóch fikcyjnych doradców giełdowych o identycznej skuteczności, z tą różnicą, że jeden podawał ostrożne prawdopodobieństwa, a drugi mówił twardo. Badani woleli twardego we wszystkich trzech próbach i przypisywali mu większą wiedzę. Nazwali to heurystyką pewności i nazwa się przyjęła.

Do tego dochodzi rekwizyt. Leonard Bickman zatrzymywał w 1974 roku przechodniów na ulicy i wydawał im drobne polecenia, występując raz po cywilnemu, raz jako mleczarz, raz w mundurze strażnika. Mundur podnosił posłuszeństwo drastycznie, z 46% do 83%. Najważniejsza jest w tym badaniu ankieta towarzysząca. Studenci pytani na spokojnie nie przyznawali strażnikowi ani większej władzy, ani większego autorytetu niż mleczarzowi. Ludzie ulegali i szczerze nie wiedzieli, że ulegają.

Osiem razy otwarte drzwi

To, co w japońskim domu naprawdę pomaga staruszkowi, nie jest cechą narodową (choć czasem lubimy to sobie tłumaczyć japońską hierarchią), tylko układem przestrzeni i godziny. Ten układ działa jak dobrze zaprojektowana maszyna i przejdziemy go po kolei.

Zaczyna się od genkan (玄関), obniżonej sieni przy wejściu. Sień jest strefą pośrednią, ani ulicą, ani domem. Człowiek stojący w niej nie jest jeszcze gościem i nie jest już przechodniem. Nikt nie musi go wpuszczać, bo on jeszcze nie wszedł, i nikt nie musi go wypraszać, bo przecież stoi w progu. W tej strefie zawieszenia można spokojnie przeczekać chwile największego chaosu wieczornego.

Dalej jest zashiki (座敷), pokój z matami i wnęką tokonoma (床の間), przeznaczony dla gości i dla rzeczy ważnych. Pomieszczenie to definiuje się przez funkcję, nie przez ściany: gość jest tym, kto siedzi w pokoju gościnnym. Człowiek zajmujący właściwe miejsce jest już w połowie wytłumaczony, bo pomieszczenie tłumaczy go za niego. Gdyby ten sam staruszek usiadł w kuchni albo w spiżarni, wyleciałby w dziesięć sekund.

Trzeci element to godzina. Wieczorny zamęt przy gotowaniu daje kilkadziesiąt minut, w ciągu których każdy domownik ma zadanie i żaden nie ma nadzoru nad całością. W takim oknie czasowym pytanie „a ten pan to kto?” wymaga odłożenia noża, wyjścia z kuchni i przerwania czynności. Koszt jest niewielki, tylko że rozłożony na cztery osoby robi się dla każdej z nich osobno nieopłacalny.

Czwarty i ostatni element to herbata. Człowiek, przed którym stoi napełniona czarka, wygląda na obsłużonego, a obsłużony wygląda na zaproszonego. Wystarczy, że nalał sobie sam, a cały dom przeczyta to jako dowód, że ktoś mu podał. Dokładnie tak samo działa identyfikator na smyczy w biurowcu, ekspres w firmowej kuchni i kamizelka odblaskowa na klatce schodowej. Rekwizyt nie potwierdza uprawnień. Rekwizyt pozwala je założyć.

Jedenaście lat w szpitalu

Konkretów nie trzeba szukać w baśniach. Shyam Acharya przyjechał do Australii na przełomie wieków z paszportem i dyplomem wystawionymi na Saranga Chitale, prawdziwego lekarza praktykującego w Indiach. Papiery były autentyczne, tylko należały do kogoś innego, a nikt ich nie zestawił z żywym człowiekiem. Na tej podstawie zarejestrował się, potem zdobył posadę, potem obywatelstwo, i między 2003 a 2014 rokiem pracował jako młodszy lekarz w czterech publicznych szpitalach Nowej Południowej Walii. Przez jedenaście lat nie był przedmiotem ani jednej skargi. Wykryła go ostatecznie agencja rejestrująca zawody medyczne, a nie żaden z kolegów po fachu. Dopiero po ujawnieniu sprawy personel zaczął mówić, że jego praktyka wydawała się niechlujna.

W Maryland ginekolog przyjmujący pacjentki i odbierający porody jako doktor Akoda okazał się Nigeryjczykiem posługującym się cudzymi numerami ubezpieczenia od blisko dwudziestu pięciu lat. Pozew zbiorowy złożyło ponad sto kobiet. W obu historiach zwraca uwagę ta sama rzecz: obaj mężczyźni przez lata mieli wokół siebie dziesiątki wykwalifikowanych ludzi, z których każdy zakładał, że papiery sprawdziły kadry.

Szpital jest zresztą dla tej sztuczki środowiskiem wręcz wymarzonym. Kolega w kitlu stoi na właściwym miejscu, ma przy sobie właściwe rekwizyty i zna właściwy żargon, a ten, kto zgłasza wątpliwość co do kolegi, ryzykuje własną karierą i naraża się na zarzut osobistej niechęci. Do tego dochodzi rotacja: młodszy lekarz przechodzi między oddziałami tak często, że dla każdego zespołu jest nowy i dla każdego wygląda na zweryfikowanego gdzie indziej. Odpowiedzialność za sprawdzenie leży wszędzie, więc nie leży nigdzie.

Japonia ma własną, przemysłową wersję tego samego chwytu. Według Agencji Policji Krajowej w 2025 roku odnotowano tam 27 832 przypadki oszustw z grupy określanej jako tokushu sagi (特殊詐欺 – dosł. „wyłudzenie szczególnego rodzaju”, na odległość), a łączna strata sięgnęła 142,3 mld jenów, czyli mniej więcej trzech miliardów złotych. Oba wskaźniki są rekordowe w historii pomiaru, a suma podwoiła się w ciągu jednego roku. Średnia kwota pojedynczego wyłudzenia to 5,24 mln jenów, w przeliczeniu jakieś sto dwadzieścia tysięcy złotych.

Nowy dominujący wariant nazywa się nise keisatsu sagi (ニセ警察詐欺), oszustwo na fałszywego policjanta. Odnotowano 11 014 takich spraw i 100,5 mld jenów strat. Schemat jest ubogi do granic: telefon, informacja, że konto ofiary posłużyło przestępcom, prośba o współpracę ze śledztwem, przelew. Sprawcy zakładają uszyte mundury i pokazują dokumenty udające nakaz. Cała technika sprowadza się do mówienia bez wahania.

Za tymi liczbami stoi za każdym razem ta sama scena. Dzwoni telefon, w słuchawce odzywa się spokojny męski głos, podaje stopień, wydział i numer sprawy. Mówi, że nie wolno rozmawiać o tym z rodziną, bo trwa śledztwo. Nie krzyczy, nie prosi, nie przekonuje. Wydaje polecenia w tempie człowieka odhaczającego punkty formularza, a rozmówca po drugiej stronie przez czterdzieści minut nie usłyszy ani jednego wahania. Właśnie brak wahania jest tu najważniejszy, bo dokładnie tak brzmi ktoś, komu przysługuje prawo do wydawania poleceń.

Najciekawsza w tych danych jest demografia, bo obala rodzimy stereotyp. Ofiar fałszywego policjanta najwięcej było wśród trzydziestolatków, 2 239 przypadków, a zaraz potem wśród ludzi po dwudziestce, 1 718 przypadków. Nie mówimy o zdezorientowanych staruszkach. Mówimy o pokoleniu wychowanym w sieci, znającym wszystkie ostrzeżenia na pamięć i przekonanym, że akurat jego to nie dotyczy. Zatrzymano w tym czasie 2 338 osób, z czego około 1 379 to odbierający gotówkę kurierzy. Organizatorów ujęto sześćdziesięciu dziewięciu.

Cena podejrzliwości

Byłoby teraz łatwo i przyjemnie zamknąć rzecz morałem o tym, że pewnym siebie ludziom nie należy wierzyć. Tyle że badania nie pozwalają na taki rachunek.

W omówionych badaniach nieco wyżej Kennedy pokazała, że zdemaskowany nie traci pozycji w grupie. Sah, Moore i MacCoun sprawdzili co innego: czy nadal bierzemy od niego radę, gdy mamy przed oczami tabelę jego trafień. Opublikowana w 2013 roku praca pokazuje, że przewaga pewnego siebie doradcy wtedy znika. Ludzie nie są więc głupi. Stosują regułę zaufania do pewności siebie wtedy, gdy nie mają innych danych – gdy mają, reguła znika.

Podobnie wygląda słynna bierność świadków. Richard Philpot i zespół przejrzeli w 2020 roku w „American Psychologist” nagrania 219 realnych konfliktów ulicznych z monitoringu w Amsterdamie, Kapsztadzie i Lancaster. W 91% zdarzeń ktoś interweniował, a im więcej było świadków, tym większa szansa, że ofiara dostanie pomoc. Ludzie nie są bierni z natury. Reagują, gdy widzą, że dzieje się coś złego, a staruszek pijący herbatę w pokoju gościnnym nie wygląda na nic złego.

Symetryczny koszt widać też po drugiej stronie. Philip Tetlock śledził przez dwadzieścia lat prognozy 284 ekspertów od polityki i gospodarki, zebrał ich około dwudziestu ośmiu tysięcy i wykazał, że trafiały ledwie odrobinę lepiej niż losowanie, a nierzadko gorzej niż prosta ekstrapolacja. Gorzej jeszcze wypadli eksperci najbardziej rozpoznawalni, ci pewni jednej wielkiej idei, przegrywając z ostrożnymi wielobranżowcami. Pewność siebie bywa więc antysygnałem, tylko że widać to dopiero po dwudziestu latach zbierania danych, a nie o wpół do siódmej w kuchni.

Podejrzliwość oczywiście również kosztuje. Dom poddający każdego gościa weryfikacji przestaje być domem i staje się urzędem. Zespół koncentrujący się tylko na swoich uprawnieniach przestaje pracować i zaczyna się pilnować. Wahanie bywa zresztą równie mylącym sygnałem jak pewność, bo waha się uczciwy ekspert świadomy granic swojej wiedzy i waha się oszust zdjęty nagłym strachem. Rezygnacja z heurystyki pewności nie daje w zamian żadnej lepszej heurystyki. Daje samą konieczność sprawdzania, a sprawdzanie kosztuje czas, którego o wpół do siódmej przed kolacją nikt nie ma.

Awans

Wróćmy do staruszka, bo jego kariera jeszcze się nie skończyła. W trzeciej serii telewizyjnego „Gegege no Kitarō” z 1985 roku nurarihyon awansuje na głównego przeciwnika tytułowego bohatera i sam, w dialogu, nazywa siebie naczelnym wodzem. W oryginalnej mandze Mizukiego był zwyczajnym potworem z drugiego rzędu. Trzy pokolenia japońskich dzieci nauczyły się nowej wersji z ekranu.

W 2008 roku Shiibashi Hiroshi rozpoczyna w tygodniku „Weekly Shōnen Jump” serię „Nurarihyon no mago”. Nurarihyon jest w niej ojcem chrzestnym klanu potworów zorganizowanego na wzór yakuzy, z młodym następcą, wojną o Kioto i stu podległymi grupami. Dwadzieścia pięć tomów, dwie serie anime, tłumaczenia na kilkanaście języków. Zachodni czytelnik poznaje więc nurarihyona jako bossa, a japońskie strony popularyzatorskie coraz częściej przedstawiają go tak samo, powołując się na tradycję.

Pętla domknęła się elegancko. Podpis pod ilustracją z 1929 roku stał się hasłem w atlasie dla dzieci, hasło stało się kwestią w telewizji, kwestia stała się mangą, manga wróciła do Japonii jako dowód historyczny. Na żadnym etapie nikt nie kłamał świadomie. Każdy ufał poprzedniemu ogniwu i każdy miał ku temu dobry powód, bo poprzednie ogniwo brzmiało pewnie.

Dziś ta pomyłka jest praktycznie nieusuwalna, ponieważ zdążyła się zmaterializować. Stoją brązowe figurki przy ulicy w Sakaiminato, sprzedają się breloczki, chodzą kostiumy na festiwalach, istnieją gry, w których nurarihyon ma najwyższą wartość bojową. Sprostowanie w artykule naukowym waży wobec tego dokładnie tyle, ile waży papier wobec posągu.

Michael Dylan Foster, amerykański badacz tej dziedziny, ukuł na takie zjawiska termin folkloresque, czyli „folkloropodobność” czy „folklorowatość”: rzeczy wyglądające na folklor, wyprodukowane przez kulturę popularną i przyjmowane przez odbiorców jako dziedzictwo kulturowe. Rzecz w tym, że granica bywa nieostra także wstecz, bo Sekien również wymyślał, a nikt nie odmawia mu miejsca w tradycji. Różnica polega na dystansie czasowym.

Japońscy badacze różnią się w ocenie. Shimura Yūkō pisze, że przekaz oddala się od pierwotnego sensu i ulega sztucznemu wypaczeniu. Kyōgoku Natsuhiko odpowiada, że potwory są żywą kulturą, a żywa kultura ma prawo się zmieniać, i sam zresztą napisał do czwartej serii „Kitarō” odcinek, w którym nurarihyon okazuje się ośmiornicą.

Kula, którą można łapać w nieskończoność

Zostawmy więc salon dla gości i wróćmy nad wodę. W cieśninie Bisan rybak nachyla się nad burtą po raz szósty, bo za każdym razem kula się chowa i wypływa z cichym pluskiem odrobinę dalej. Nie ucieka na oślep. Wypływa. Prawdopodobnie jest to duża meduza albo ośmiornica, i rybak z Okayamy wiedziałby o tym doskonale, gdyby wyciągnął ją choć raz.

Trzysta lat temu ktoś w Osace szukał obrazu na kłamstwo i wybrał do tego suma bez oczu i bez ust. Nie potwora z kłami, nie demona z rogami, tylko rzecz gładką, po której dłoń się zsuwa, a wzrok nie ma się o co zaczepić. Wszystko, co temu słowu dorobiono później, herszta, wodza, ojca chrzestnego całego bestiariusza, dorobiono na tej samej zasadzie, na jakiej dorabia się cudzemu milczeniu mądrość i wiedzę.

Źródła

1. Cameron Anderson, Sebastien Brion, Don A. Moore, Jessica A. Kennedy, A Status-Enhancement Account of Overconfidence, „Journal of Personality and Social Psychology" 2012, 103(4), s. 718–735.

2. Paul C. Price, Eric R. Stone, Intuitive Evaluation of Likelihood Judgment Producers. Evidence for a Confidence Heuristic, „Journal of Behavioral Decision Making" 2004, 17(1), s. 39–57.

3. 鳥山石燕『画図百鬼夜行』安永5年（1776）; wydanie krytyczne: 稲田篤信・田中直日編、高田衛監修『鳥山石燕 画図百鬼夜行』国書刊行会、1992年.

4. 藤沢衛彦『妖怪画談全集 日本篇 上』中央美術社、1929年、291頁.

5. 村上健司編著『妖怪事典』毎日新聞社、2000年、255–258頁.

6. 小松和彦『妖怪学新考 妖怪からみる日本人の心』小学館、1994年.

7. 警察庁『令和7年における特殊詐欺及びSNS型投資・ロマンス詐欺の認知・検挙状況等について（確定値）』2026年.

   >> PODOBNE ARTYKUŁY:

Kobieta z rozciętymi ustami – kuchisake onna czyli yōkai z 1979 roku

Wchłonięcie. Japoński yōkai pajęczycy i wstydliwe pragnienie mężczyzny, by dać się pożreć

Wędrowni mnisi z japońskich gór Kōya — święty, szalony, oszust czy yōkai?

„A właśnie że nie!” Japoński demon Amanojaku, który mówi twoim głosem

Hashihime przy moście Uji – jak kobieta, która nie chciała cicho odejść, stała się demonem

    未開    ソビエライ

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?

Zobacz książki autora strony:

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Polityka prywatności

Napisz do nas...

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!