O człowieku, który wydawał szybciej, niż zarabiał, mówił szybciej, niż słuchał, bił się szybciej, niż myślał – i przy okazji stworzył wiele z tego, co dziś zwiemy prawdziwie japońskim

Świt nad Sumidą. Z łaźni w Nihonbashi wychodzi cieśla, jeszcze parujący, ze skórą tak czerwoną, jakby ktoś go gotował przez kwadrans – bo właściwie ktoś go gotował. Idzie z podniesioną głową, ruchy ramion zamaszyste, jakby odgarniał powietrze wokół siebie. Powietrze pachnie mokrym drzewem i czymś, co tej nocy spłonęło dwie ulice dalej. Cieśla nie odwraca głowy w tamtą stronę – pożar był ciekawy, ale to nie jego ulica. W sakiewce zostały mu dwa miedziaki, choć dnia jeszcze nawet nie zaczął. Mija strażaków biegnących z drewnianym sztandarem, rzuca im coś przez ramię, oni rzucają mu coś z powrotem, śmieje się i jeden, i drugi. Czterdzieści lat, ojciec urodzony pod tym samym dachem, dziadek pamiętał jeszcze rządy Tanumy. Dumny, nadmiernie drażliwy i skory do bójki, patriota swojej dzielnicy. Wszystko, co zarobi – tego samego dnia przeznacza na łaźnie, kobiety, sake i dobre jedzenie. Nigdy się nie targuje i nigdy nie żałuje. Bo wie, że każdy miedziak, którego dziś nie wyda, jutro może spłonąć razem z domem – pieniądz oszczędzany to pieniądz zmarnowany.

Tak chodzili po Edo ludzie, dla których pieniądz był rzeczą do wydania, ogień rzeczą do oglądania, a wrzątek rzeczą do relaksu. Nie każdy mieszkaniec milionowej stolicy. Daleko nie każdy. Żeby zasłużyć na to miano, trzeba się było urodzić w dolnym mieście, w domu rodziców urodzonych w dolnym mieście, a w wersji najsurowszej również mieć dziadków z tych samych ulic. Ilu takich się znalazło? Hinako Sugiura, badaczka kultury Edo, policzyła to bezlitośnie: półtora procenta. Na milion dusz może piętnaście tysięcy ludzi. Garstka, która nazwała siebie całą Japonią.

To właśnie ta garstka stworzyła coś, co potem cała Japonia uznała za swoją duszę. Dialekt, którego nie da się podrobić. Filozofię pieniądza, w której oszczędność jest wstydem. Etos dzielnicowego patriotyzmu i honorowych bójek. A na koniec autoportret tak doszlifowany, że jego autorzy zaczęli się z niego śmiać sami. Myślę, że epokę poznaje się najpełniej przez jej ludzi. A czyj portret powie więcej o Japonii ery Tokugawów niż portret mieszczanina z Edo? Ludzi, którzy dali Japonii ukiyo-e, mono no aware i większość tego, za co ją kochamy – choć przypisujemy to zwykle samurajom. Poznamy stereotyp – jak reszta Japonii widziała mieszczan Edo i jak oni sami siebie widzieli. Zapnijcie pasy.

Trzy pokolenia i ani dnia mniej!

Słowo edokko (江戸っ子, dosłownie „dziecko Edo”) wymyślono późno. Trafiło na papier dopiero pod koniec XVIII wieku, choć miasto stało już prawie dwieście lat. Pierwszą szczegółową definicję dał ktoś, kto sam uważał się za chodzący wzorzec gatunku: Santō Kyōden. Urodzony w Nihonbashi w 1761 roku, syn handlarza tabaką, drzeworytnik, autor książek rozrywkowych opisujących Yoshiwarę i obyczaje miejskie. W 1787 roku wydał „Tsūgen sōmagaki” (通言総籬), zbiór dialogów z wnętrza herbaciarni, i włożył tam definicję, którą potem powtarzano przez sto pięćdziesiąt lat: prawdziwy edokko rodzi się w cieniu mostu Nihonbashi, kąpie się w łaźniach Kandy, słyszy o świcie dzwon ze świątyni Hongan-ji i nie zna innego słońca niż to, które wschodzi nad zatoką Edo.

Brzmi jak żart na własny użytek – i takim trochę było. Kyōden definiował w ten sposób siebie i swoich kolegów po pędzlu. Ale definicja przylgnęła. W kolejnych dekadach zaczęto ją uściślać aż do absurdu. Trzy pokolenia. Oboje rodziców z Edo. Zameldowanie w jednej z czterech dzielnic dolnego miasta: Nihonbashi, Kanda, Asakusa, Fukagawa. Honjō za Sumidą – czasem tak, czasem nie, zależy kto liczy. Wystarczyło, żeby jeden rodzic urodził się gdzie indziej, a dziecko dostawało etykietę madara (斑 lub まだら), czyli „cętkowane” – jak źle ufarbowana tkanina. Osoba pół-prawdziwa, pół-fałszywa, pół-z miasta, pół-skądś.

Z tej definicji wykluczeni byli właściwie wszyscy. Samuraje – bo mieszkali w yamanote, górnym mieście, na wzgórzach z rezydencjami. Kupcy z Osaki, choćby siedzieli w Edo od trzydziestu lat. Rolnicy z okolicznych wsi przybywający do stolicy za pracą. Daimyō i ich świty, sprowadzani co rok w ramach sankin kōtai. Mnisi, lekarze, pielęgniarki cesarskich kobiet, kupcy, którzy rozbili się gdzieś na drugim końcu Honshū. Edo było miastem przyjezdnych – ale edokko rodził się tylko z rodziców, którzy nie znali innego miejsca.

Liczby Sugiury są kluczowe, bo wywracają wszystko, co o tym myślimy. Półtora procenta. W stolicy, która w 1721 roku miała milion mieszkańców (i była wtedy największym miastem świata, większym od Londynu i Paryża razem wziętych), prawdziwych „dzieci miasta” było może piętnaście tysięcy. Reszta to napływ. Wszystko, co dzisiaj nazywamy kulturą Edo, wymyśliła garstka. Ale wymyśliła z taką pewnością siebie, że potem cała Japonia kopiowała ich gesty.

Ten paradoks – miasto z mniejszością tubylców dyktującą całej reszcie, jak ma się ubierać, mówić i wydawać pieniądze – powtórzy się jeszcze wielokrotnie w historii dużych metropolii. Nowy Jork, Paryż, dawny Lwów. Mała grupa wystarczy, żeby dać miastu twarz. Tyle że edokko, jak się zdaje, poszli w skrajność.

Finansowa frywolność

Najsłynniejsze powiedzenie tej kultury brzmi:

宵越しの銭は持たぬ

(yoigoshi no zeni wa motanu)

„Pieniądz nie nocuje”

Nie chodzi o uwielbienie dla ubóstwa. Chodzi o postawę czerpania z życia. Co zarobiłeś dzisiaj, masz wydać do wieczora. Co zostanie ci jutro – jutro pomyślisz. Drugie powiedzenie idzie w parze:

明日の風は明日吹く

(ashita no kaze wa ashita fuku)

„Jutrzejszy wiatr powieje jutro”

Z perspektywy dzisiejszego doradcy finansowego brzmi to jak diagnoza poważnego problemu. Brak zabezpieczenia, brak planowania, ryzyko biedy na starość. A jednak ta postawa miała w Edo precyzyjne, twarde uzasadnienie. Powód nazywał się: ogień.

Kronika Saitō Gesshina, „Bukō Nenpyō” (武江年表), wymienia z dat i nazwisk niemal każdy poważny pożar w stolicy – a poważnych w samym XVII wieku było kilkadziesiąt. Wielki pożar Meireki z 1657 roku spalił dwie trzecie miasta i zabił około stu tysięcy ludzi. Meireki no Taika to nie był wypadek – to było wydarzenie definiujące pokolenie, jak u nas powstanie warszawskie. Ale Edo płonęło dalej. Mniej dramatycznie, częściej, regularnie. W połowie XVIII wieku w mieście panowało takie powiedzenie, że:

喧嘩と火事は江戸の華

(kenka to kaji wa Edo no hana)

„bójki i pożary to kwiaty Edo”

Nie żartowano. Statystycznie dom mieszczanina płonął raz na siedem, osiem lat. Życie chłopa pańszczyźnianego w europejskiej wsi wydaje się bezpieczniejsze.

W takim mieście oszczędność wyglądała inaczej niż u kupca z Osaki. Osakijczycy słynęli ze skąpstwa – i mieli rację, bo ich miasto rzadziej się paliło, kupcy obracali srebrem, a interesy wymagały kapitału. W Edo logika była odwrotna. Zaoszczędzona moneta to moneta, która spłonie razem z domem. Wydany ryō (najwyższa jednostka monetarna, w złocie) to ryō, którego ogień nie dosięgnie. Im prędzej moneta zniknęła w łaźni, w izakaya albo u oiran, tym była pewniejsza. Pieniądz, który nie nocuje w domu, jest pieniądzem bezpiecznym.

Z tego praktycznego rachunku zrobiono potem etos. Bycie edokko oznaczało, że nie wolno targować się o cenę, nie wolno liczyć drobnych, nie wolno sprawdzać reszty przy obcych. Jeśli zaprosiłeś znajomego do herbaciarni, płaciłeś za wszystko. Jeśli kupowałeś u handlarza, brałeś tyle, ile potrzebujesz oraz jeszcze trochę, i nie targowałeś się jak przekupka na targu w Sendai. Targowanie było yabo – nieokrzesane, prowincjonalne, niegodne miasta. Etos był tak silny, że nawet biedacy go odgrywali. Czeladnik, który dostał wypłatę i od razu ją „przepił” w łaźni, w izakayi i u kobiety w jedną noc, nie był rozrzutnikiem. Robił to, co robić należało.

Najlepsza ilustracja tej filozofii to znana z literatury epoki scena targu rybnego w Nihonbashi – topos skąpego kupca w rozrzutnym Edo powracający w licznych kibyōshi, sharebon i senryu epoki, w przeróżnych wariantach. Bogaty kupiec z Osaki przychodzi kupić katsuo (鰹, taka ryba makrelowata). Sprzedawca podaje cenę. Osakijczyk się targuje. Stojący obok cieśla z Kandy kupuje bez słowa po cenie wywoławczej, choć obaj wiedzą, że jest zawyżona. Patrzy na osakijczyka, kręci głową i wychodzi. Trzy ulice dalej opowiada o tym znajomym i wszyscy się śmieją. Ten cieśla – który właśnie przepłacił o połowę – uważa, że to tamten się skompromitował. I on ma rację, jeśli chodzi o etos miasta. Tamten ma rację, jeśli chodzi o sakwę.

Ten paradoks zostanie. Jeszcze w okresie Meiji londyński kupiec, robiący interesy z Tokio, będzie się dziwił, że Tokijczycy płacą bez targowania, a w Osace musi się szarpać o każdy yen. Etos „płynącego” pieniądza przeżyje Edo o ponad sto lat.

Kąpiel, w której się mdleje

Druga rzecz, w której edokko widział siebie wyraźnie, to łaźnia. Nie zwykła. Publiczna, męska, codzienna, we wrzątku, w którym zachodni podróżnik z drugiej połowy XIX wieku notował z niedowierzaniem temperaturę: czterdzieści sześć, czterdzieści osiem, raz nawet pięćdziesiąt stopni. Edward Morse, amerykański zoolog mieszkający w Tokio w latach siedemdziesiątych XIX wieku, pisał do siostry, że nie potrafi wejść po kostki bez krzyku, a Japończycy siedzą po szyję, gawędzą i wyglądają na zadowolonych. Morse nie był pierwszy ani ostatni. Każdy Europejczyk piszący o Edo (czy Tokio w Meiji) musiał poświęcić temu osobny akapit.

Łaźnia w Edo nie była luksusem. Była potrzebą. Mieszczańskie domy własnych pieców do ogrzewania wody nie miały (skąd – w mieście drewna i papieru?), więc po kąpiel chodziło się do dzielnicowej sentō (o edońskich łaźniach piszę więcej tu: Łaźnie sentō w Japonii czasów shogunatu - gęsta para, ciche rozmowy, zapach wilgotnej sosny). Ceny były tak niskie, że nawet biedny tragarz mógł sobie pozwolić codziennie. Łaźnie były wszędzie. W połowie XIX wieku w samym dolnym mieście naliczono ich około sześciuset (liczba pochodzi z “Morisada Mankō” (守貞謾稿) z 1837-1853 – encyklopedycznej kroniki życia codziennego Edo, Osaki i Kioto, Kitagawy Morisady). Otwarte od świtu do późnego wieczora, z osobnymi godzinami dla kobiet i mężczyzn (albo wspólne, bo i tak bywało, dopóki shogunat tego nie zakazał, a potem musiał znów zakazać – a potem znów – Edończycy mieli słabą pamięć do zakazów).

Ale temperatura – to było już coś więcej niż wygoda. Czterdzieści sześć stopni nie jest temperaturą, w której łatwo jest się zrelaksować. Jest temperaturą, którą się wytrzymuje. Wejście do takiej wody pierwszy raz to bolesny szok – skóra krzyczy, ciało się buntuje. Drugi raz tylko trochę lepiej. Dziesiąty – wciąż nieprzyjemnie. Ale po kilkuset razach mózg uczy się, że to przeżyje, a skóra przestaje wysyłać sygnały alarmowe. Można siedzieć po szyję godzinę. Można rozmawiać. Można nawet zasnąć (i niejeden rzeczywiście zasypiał, czasem na zawsze – statystyki śmierci w łaźniach Edo robią wrażenie).

Shikitei Sanba w „Ukiyoburo” (浮世風呂, „Łaźnia płynącego świata”, 1809) zostawił najlepszy literacki dokument tego rytuału. Cztery tomy, każdy to ponad sto stron rozmów wewnątrz jednej łaźni. Sanba siedział tam latami, podsłuchiwał, notował dialekty z dokumentalną precyzją. Zachowała się w jego prozie rozmowa kobiety z Kioto, mówiącej w łagodnym kansai-benie, z kobietą z Edo, która odpowiada jej szybko, sycząco, lekceważąco. Notował dialogi umorusanych tuszem dzieci z buddyjskich szkółek, wpadających do łaźni przed powrotem do domu, żeby uniknąć awantury matki. W jednym fragmencie zauważa, że chłopiec instynktownie wiedział, jak inaczej mówić do dobrze ubranego kolegi, a jak do łobuza z sąsiedniego nagaya. Łaźnia jako nieformalna szkoła pozycji społecznej. Dziecko, jeszcze zanim pozna słowo „klasa”, już ją wyczuwa skórą.

Sanba dał nam mówiącą fotografię miasta. Kiedy otwiera się jego książkę, słychać Edo nawet po dwustu latach.

Co istotne dla naszego tematu – w łaźni rozpoznawano edokko natychmiast. Po tym, że wchodził do najgorętszej kadzi, ōyu (大湯, „wielka woda”), bez krzyku, syku, gestu cofania. Wsuwał się do wrzątku gładko, jakby siadał na własnej ławce, z lekkim westchnieniem zadowolenia, i mówił coś do sąsiada. Przybysz z prowincji syczał, podskakiwał, wycofywał stopę. Zdemaskowany w pięć sekund. Nie da się tego zagrać.

Z tego rytuału wzięła się pewność siebie, której nie da się kupić. Skoro moje ciało wytrzymuje to, czego twoje nie wytrzymuje, jestem stąd, a ty nie jesteś. Wystawnie ubrany prowincjusz przegrywał z gołym tragarzem z Kandy, jeśli tragarz potrafił usiąść w pięćdziesięciostopniowej wodzie z miną, jakby nic się nie działo. W łaźniach Edo nie było stroju. Wszystko mówiło ciało.

Zjadanie sylab

Trzecia zauważalna od razu cecha to mowa. Tak zwany edo-ben (江戸弁) – dialekt Edo – przeszedł potem do tokijskiego standardu, ale w czystej postaci, sprzed reform Meiji, brzmiał inaczej niż dzisiejszy japoński. Szybciej. Twardziej. Z połkniętymi samogłoskami, z pomieszanymi spółgłoskami, z rytmem, który sam w sobie był deklaracją tożsamości.

Najsłynniejszym znakiem rozpoznawczym była mylona para hi i shi. Edokko mówił Shibiya zamiast Hibiya, hito wymawiał jak shito, a shichi (siedem) brzmiało u niego prawie jak hichi. To nie była wada wymowy. To była dystynkcja. W literaturze epoki znajdziemy scenki, w których ojciec napomina syna: „Mów wyraźniej, bo cię wezmą za chłopa z Yamato” – a syn odpowiada mu właśnie tym mieszanym hi/shi, z dumą, że jest stąd.

Drugi znak rozpoznawczy to łączenie samogłosek. Akai (czerwony) wymawiano akee. Sugoi (świetny) – sugee. Hayai (szybki) – hayee. Ten styl trafił potem do dialogów z mangi i anime jako sygnał „twardy facet, niski rejestr, ulica” – do dziś tak mówi w japońskiej kulturze popularnej Tokijczyk z robotniczego Kōtō albo bohater filmu o yakuzie. Etymologicznie to po prostu skrócona forma – ale w XIX wieku już nikt o tym nie pamiętał. Mówiło się tak dlatego, że tak się mówiło.

Trzecia rzecz to rytm. Tempo edońskie było szybsze od tego z Kioto. Krócej. Mocniej. Bez zmiękczeń. W Kioto rozmowa była tańcem, w Edo była strzelaniną krótkimi seriami. Powiedzenia z tej epoki rejestrują różnicę: Osakijczyk targuje się przez godzinę, Tokijczyk przez dwie sekundy – albo bierze, albo nie bierze. Ta szybkość przetrwała. Tokijskie „yabai”, rzucone przez współczesnego nastolatka na Shibuyi, jest dalekim potomkiem mowy edokko.

Dzisiejsze yabai (やばい) – tokijski okrzyk młodzieży, który znaczy jednocześnie „okropne” i „wspaniałe”, zależnie od tego, jak się rzuci – jest dalekim potomkiem tej szybkiej, oszczędnej mowy. W czasach edokko „yabai” znaczyło coś zupełnie konkretnego: „wiać, bo nas złapią”. Słowo z żargonu złodziei i hazardzistów z Yoshiwary, ostrzeżenie szeptane między straganami, gdy ktoś dostrzegł patrol dōshina. Mijają dwa stulecia, a słowo wciąż żyje w tych samych ulicach – tyle że zmieniło właściciela. Z hasła wywiadowczego edońskiego cwaniaka stało się uniwersalnym westchnieniem nastolatka, który zobaczył coś niesamowitego, beznadziejnego albo po prostu drogiego.

Sanba i Jippensha Ikku, autor podróżniczego cyklu o Yajirobei i Kitahachim, zachowali tę mowę dla potomnych w prozie tak gęstej dialektyzmami, że dla dzisiejszego japońskiego czytelnika brzmi jak obcy język. Wydania szkolne mają komentarze dla studentów: co każda fraza i słowo znaczy. Edo mówiło inaczej niż reszta wysp i wiedziało o tym.

Najmocniejszą wartością tego dialektu była nieprzekładalność. Dwóch edokko rozmawiających przy straganie z sushi rozumiało się w pół słowa. Przybysz z Hiroshimy, choćby od dziesięciu lat mieszkał w stolicy, łapał co czwarte zdanie. Po reformach Meiji, kiedy do Tokio zjechała cała Japonia, ten dialekt zaczął być stylizacją – a w XX wieku, po wielkim trzęsieniu z 1923 roku i amerykańskich nalotach z 1945 roku, trafił do muzeum.

Bójki i pożary, czyli kwiaty stolicy

Wspomniane wcześniej powiedzenie „kenka to kaji wa Edo no hana” wymaga zatrzymania. „Kwiaty” – czyli ozdoby, znaki rozpoznawcze, dumy. Miasto, w którym bójki i pożary są ozdobami, brzmi jak miejsce, do którego nie chcielibyśmy jechać na urlop. Ale dla edokko jedno i drugie było częścią tożsamości. Zobaczmy dlaczego.

Pożar w Edo nie był katastrofą prywatną. Był sprawą publiczną, ulicy, dzielnicy. Kiedy w nocy zaczynało się palić, na ulicę wybiegało wszystko, co miało nogi. Mężczyźni, kobiety, dzieci, starcy, psy. Nie po to, żeby uciekać – po to, żeby patrzeć. Wielki pożar był wydarzeniem. Dawał temat na cały następny tydzień. W literaturze epoki znajdziemy sceny ludzi, którzy zostawili kolację, zostawili robotę, zostawili nawet umierającą babcię, żeby zdążyć zobaczyć, jak płonie magazyn ryżu po drugiej stronie kanału. Brzmi okrutnie. Ale mieszkańcy Edo dorastali w świadomości, że ich dom też kiedyś spłonie, więc oglądanie cudzego pożaru miało w sobie coś z patrzenia na własny los z bezpiecznej odległości.

Walkę z ogniem prowadziły zorganizowane brygady straży miejskiej. Powstały po reformach Yoshimune w 1718 roku jako machibikeshi (町火消, „miejscy gasiciele”), w liczbie czterdziestu ośmiu grup oznaczonych literami sylabariusza iroha. Każda grupa miała swój sektor i swój sztandar, matoi (纏) – drewnianą tyczkę z papierowymi frędzlami i znakiem grupy. Sztandar wbijano w kalenicę najbliższego płonącego domu, na znak: „tu pracujemy”. Jeśli komuś udało się sztandar zdjąć, była to obraza. Jeśli wbito go na domu obcej grupy, też była obraza. Bójki strażackie to były rzeczy regularne, głośne, kończące się czasem trupem (więcej o strażakach hikeshi tutaj: „Nasi są na dachu!” – Hikeshi czasów shogunatu, gdy strażak był bohaterem, awanturnikiem i celebrytą Edo).

Sami strażacy mieli status legendarny. Tatuowani na całym ciele, biegnący nago albo prawie nago przez ulice w noc pożaru, krzyczący do siebie szyfrem, gaszący ogień metodą wyburzania. Dziś nie wydaje się to szczególnie skuteczne, ale miało swój sens. W mieście z drewna i papieru jedyną metodą zatrzymania frontu pożaru było wyburzenie pasa zabudowy przed nim. Strażacy nie tyle gasili, co tworzyli pustkę, w której ogień się dusił. Robili to siekierami i hakami. Bardzo widowiskowo. Mistrzowie ukiyo-e – Kuniyoshi, Yoshitoshi – malowali ich potem jako bohaterów ludowych, w pozach z teatru kabuki.

„Edokko” miał do strażaków stosunek bezgranicznego podziwu. Marzeniem każdego małego chłopca z Kandy było zostać kiedyś gaszącym z grupy „i” albo „ro” albo najsławniejszej „me”. Strażak był wzorcem męskości. Honor, sprawne ciało, gotowość do śmierci, sztandar w płonącej kalenicy. W literaturze epoki, w teatrze kabuki, w drzeworytach – wszędzie pełno strażaków. Naród czcił ich tak, jak Anglicy mniej więcej w tym samym czasie czcili swoich admirałów.

Bójka była drugim kwiatem stolicy. Edo dorobiło się reputacji miasta, w którym zaczepia się przybyszów na ulicy bez wyraźnego powodu. Reputacja była zasłużona. Mieszkańcy dolnego miasta szczycili się temperamentem, którego nie ukrywali. Obrazić edokko było łatwo. Wystarczyło rzucić na niego krzywym okiem, niechcący trącić w tłumie, źle wymówić nazwę jego dzielnicy. Bójka rozkręcała się w sekundy. Kończyła równie szybko – bez konsekwencji prawnych, bo strona miejska wiedziała, że tutejsi tak mają, a wpychanie za to do więzienia całych dzielnic byłoby niewykonalne. Bito się i wracało do pracy.

Z naszej dzisiejszej perspektywy brzmi to jak chuligaństwo. Z perspektywy Edo była to forma honoru. Mieć krótki temperament znaczyło: być człowiekiem żywym, obecnym, niedającym się obrazić. Nadstawiać policzek było „yabo”, prowincjonalne, niegodne mieszczanina. Uchylanie się od bójki było wadą, jak skąpstwo czy targowanie się w sklepie. Więcej o najsławniejszej bójce w Edo – pomiędzy strażakami z grupy „me” a zawodnikami sumo znajdziesz tu: Epicka burda strażaków i zapaśników sumo na ulicach Edo: Megumi no kenka.

Iki, inase, hari

Z tych elementów – mowy, łaźni, sakiewki, bójki – ulepiono w XVIII i XIX wieku coś, co Japonia uznała potem za swoją najwyższą estetykę: iki. Słowo trudne. Iki (粋) tłumaczy się przez „szyk”, „elegancję”, „smak”, „wyrafinowanie”, ale żadne z tych słów nie oddaje tego do końca. Najbardziej znaną próbę definicji dał filozof Kuki Shūzō w książce „Iki no kōzō” (「いき」の構造, „Struktura iki”, 1930). Kuki rozłożył pojęcie na trzy elementy.

Pierwszy: bitai (媚態, „kokieteria”). Ale nie zwykła, bezpośrednia. Bardzo subtelna gra z dystansem. Spojrzenie, które obiecuje i jednocześnie wycofuje. Strój, który odsłania kark, ale zakrywa wszystko inne. Rozmowa, która jest blisko, ale nie za blisko. Drugi: ikiji (意気地, „duma”). Postawa, która nie pozwala się ugiąć. Nie chodzi o sztywność. Chodzi o pewną niezłomność, którą czuje się w czyimś głosie i sposobie noszenia ciała. Trzeci: akirame (諦め, „rezygnacja”). I tutaj robi się ciekawie. Bo to nie żadna depresyjna kapitulacja. To świadomość, że nic nie trwa. Pieniądz nie nocuje, ogień przyjdzie, kobieta odejdzie, młodość zniknie. Skoro tak, to po co się szarpać?

Połączenie tych trzech składników daje, według Kukiego, pełnię iki. Kokieteria z dystansem. Duma niewzruszona. Świadomość przemijania. Człowiek, który ma to wszystko naraz, jest iki – i tak właśnie edokko widział sam siebie. Dobrze ubrany, ale bez wystawności. Pewny siebie, ale bez chełpienia się. Świadomy, że jutro może go nie być – i właśnie dlatego dziś się nie martwi.

Obok iki w słowniku edokko były jeszcze dwa pojęcia, inase (鯔背) i hari (張り). Inase oznaczało zawadiacką elegancję młodego mężczyzny – coś między dandysem a chuliganem. Termin pochodzi od fryzury młodych sprzedawców ryb z targu w Nihonbashi, którzy nosili włosy w kępce przypominającej kształtem grzbiet ryby ina (鯔, mullet). Wyglądali tak charakterystycznie, że stali się wzorcem męskiej elegancji (o fryzurach Edo piszę tutaj: Kto wiedział o wszystkich więcej niż daimyo? – Kamiyui, czyli edońscy fryzjerzy). Hari z kolei, „naprężenie”, oznaczało wewnętrzny pion. Kogoś, kto trzyma się prosto, kto nie pozwoli sobie wleźć na głowę, kto ma w środku coś z napiętej cięciwy łuku.

Najsłynniejsze edońskie powiedzenie o samym sobie brzmi:

江戸っ子は五月の鯉の吹流し

(edokko wa satsuki no koi no fukinagashi )

„Edokko jest jak karpia flaga z majowego święta”

Te kolorowe karpie z papieru, które wieszało się na bambusowych tyczkach z okazji Dnia Chłopca, wyglądały imponująco. Nawiązywały do karpia jako symbolu niezłomności. Ale też były jednocześnie autoironiczną refleksją: papierowe karpie trzepotały na wietrze, błyszczały, robiły wrażenie, ale w środku były puste. Edokko mówi tu o sobie: jesteśmy efektowni, ale w środku puści. Rzucamy się w oczy, ale nic tam właściwie nie ma. Brak nam mądrości kupca z Osaki, duchowego skupienia mnicha z Kioto, prostoty chłopa z Tōhoku. Jesteśmy wstęgami na wietrze.

Tym, co być może odróżnia edońską autoironię od europejskiego sarkazmu, jest brak goryczy. Edokko mówiący o sobie, że jest pustym karpiem, mówi to z dumą. To znak rozpoznawczy. Tylko ktoś tak pewny siebie może o sobie powiedzieć coś takiego i się nie wstydzić. I tylko miasto z taką gęstością autobiografii literackiej mogło wytworzyć powiedzenie tak precyzyjnie wymierzone w samego siebie.

Czy edokko w ogóle istniał?

Po przejściu przez te wszystkie elementy – sakiewkę, łaźnię, mowę, bójkę, iki – trzeba zadać pytanie podstawowe. Czy edokko, taki jak go opisałem, kiedykolwiek naprawdę istniał? Czy też jest to wymysł literacki, autoportret kilku pisarzy z Nihonbashi, który urósł potem do mitu narodowego?

Odpowiedź brzmi: i tak, i nie. Tak, bo fakty potwierdzają wiele z tych opisów. Płonęło naprawdę. Łaźnie miały takie temperatury naprawdę. Strażacy bili się z innymi grupami naprawdę. Dialekt brzmiał inaczej naprawdę. Nie, bo postać, która łączyła wszystkie te cechy w jeden żywy organizm i w takich skrajnościach, jest po większej części literacką abstrakcją. Sklejono ją z tysiąca obserwacji w jednego „idealnego” mieszczanina. Większość prawdziwych ludzi miała tylko niektóre z tych cech. Nikt nie był doskonałym „edokko”, tak jak nikt nie był doskonałym dżentelmenem wiktoriańskim, doskonałym kowbojem z Teksasu czy doskonałym sarmatą znad Wisły (ja wiem, tu można się spierać).

Widać to w tym, że literatura epoki rejestruje też ludzi przeciwnych. Skąpców z Edo. Tchórzów z Edo. Kupców, którzy oszczędzali. Cieśli, którzy się targowali. Ojców rodzin, którzy się chowali, kiedy zaczynało się palić u sąsiada. Ci ludzie istnieli, ale literatura traktowała ich jako wynaturzenia. Pisała: „to nie jest prawdziwy edokko”. Tym samym definiowała, kim edokko jest, przez wykluczenie tego, kim nie jest.

Hinako Sugiura ma na to ciekawą obserwację. Pisze, że „edokko” był nie tyle opisem socjologicznym, ile wzorem do realizacji. Jak „samuraj” w bushido. Idealny samuraj nie istniał. Ale wszyscy samuraje wiedzieli, jak miałby wyglądać. I starali się przybliżyć do tego ideału, ile się dało. Z „edokko” było tak samo. Mieszkaniec Edo wiedział, jak miałby się zachować w danej sytuacji prawdziwy „edokko”, i robił, co mógł, żeby zagrać tę rolę przekonująco. Czasem mu wychodziło. Czasem nie. Ale wzorzec wisiał w powietrzu jak afisz teatralny.

Z tej perspektywy „edokko” jest pierwszym znanym mi przypadkiem miejskiej tożsamości tworzonej świadomie, jako rola do zagrania (może z pominięciem nieco odmiennych przypadków w starożytności). Nie etniczność. Nie wyznanie. Nie urodzenie szlacheckie. Tylko miasto. Mieszkaniec stolicy odgrywał stolicę. I wiedział, że ją odgrywa. I wiedział, że inni wiedzą. I że wszyscy się co do tego umówili.

Coś podobnego stanie się potem w Paryżu z paryżaninem, w Nowym Jorku z nowojorczykiem, w Wiedniu z wiedeńczykiem. Mieszkaniec wielkiego miasta jako rola kulturowa, którą się gra, niezależnie od tego, gdzie człowiek się urodził.

To dlatego ostatecznie nie ma sensu pytać, czy edokko istniał. Pytanie powinno brzmieć inaczej: jak silna była to rola, że jeszcze dwieście lat po jej zapisaniu w książkach Sanby ludzie próbują ją zagrać? Bo próbują, naprawdę. W dzisiejszym Tokio funkcjonuje stowarzyszenie Edokko-no-kai, zrzeszające osoby, które potrafią wykazać trzy pokolenia rodziny w shitamachi. Liczy zaledwie kilkaset osób. Ale spotyka się raz w roku, w Asakusie, i rozmawiają tym samym dialektem co Sanba podsłuchany w 1809 roku. Wstęga trzepocze dalej, choć wiatr dawno się zmienił.

1923, 1945, 2026

Edo jako miasto formalnie skończyło się w 1868 roku, kiedy shōgunat upadł, cesarz przyjechał z Kioto i nazwę zmieniono na Tōkyō, „stolica wschodu”. Ale sam edokko przeżył tę zmianę o dobre kilka pokoleń. Jeszcze w epoce Meiji, jeszcze w Taishō, jeszcze w Shōwie. Łaźnie działały. Strażacy biegali ze sztandarami, tyle że teraz mieli też pompy. Dialekt był dialektem. Pieniądz nadal najlepiej smakował tej samej nocy, której się go zarobiło.

Pierwsza rana przyszła pierwszego września 1923 roku, w południe. Wielkie trzęsienie ziemi Kantō, magnituda 7.9, epicentrum w zatoce Sagami. Trzęsienie samo w sobie byłoby koszmarem. Ale nadeszło dokładnie wtedy, kiedy w dziesiątkach tysięcy domów paliły się piecyki do gotowania ryżu. Wiatr od oceanu rozdmuchał ogień. Płonęło całe Honjō, cała Asakusa, cały Nihonbashi. Sto czterdzieści tysięcy ludzi zginęło, większość żywcem od ognia, nie od trzęsienia. Najwięcej w fabryce ubraniowej Hifukushō w Honjō, gdzie schroniło się czterdzieści tysięcy ludzi – i gdzie pożar wciągnął ich wszystkich w jeden smiertelny lej. To było miejsce, w którym wczoraj jeszcze biegały dzieci ze szkółek terakoya. Teraz popiół po pas.

Po 1923 roku odbudowano wszystko, co odbudować się dało. Tokio stanęło z powrotem w cztery, pięć lat. Łaźnie wróciły, dialekt wrócił, strażacy wrócili. Ulice odtworzono, niektóre trochę szersze, ale układ został. Wydawało się, że miasto pamięta, jak się odradzać po pożarze – bo miało dwustuletnią praktykę.

Druga rana była ostateczna. Nocą z dziewiątego na dziesiąty marca 1945 roku, amerykańskie B-29, lecące pod kryptonimem operacji Meetinghouse, zrzuciły na dolne miasto siedemset tysięcy bomb zapalających. Cel był wybrany świadomie: zabudowa drewniana, gęsta, łatwopalna. Wiatr tej nocy pędził dwadzieścia metrów na sekundę. Pożar utworzył burzę ogniową, taką samą, jaka miesiąc wcześniej spaliła Drezno. Sto tysięcy ludzi w jedną noc. Dolne miasto, serce kultury „edokko”, przestało istnieć. Wszystkie łaźnie. Wszystkie warsztaty. Wszystkie domy nagaya, w których wychowały się trzy, cztery pokolenia. Świątynie, sklepy z tabaką, herbaciarnie. Sztandary „matoi”. Wszystko.

Po 1945 roku odbudowy nie było, w tym sensie, w jakim była po 1923 roku. Po 1923 roku wracało stare miasto. Po 1945 roku Tokio postanowiło być nowoczesne. Drewno zastąpił beton. Nagaya zastąpiły bloki. Łaźnie publiczne zaczęły zanikać (dziś zostało ich w całym Tokio około pięciuset, w mieście trzydziestu pięciu milionów). Dialekt wszedł do telewizji jako dialekt, czyli jako stylizacja, a nie codzienny sposób mówienia. Dzieci uczone w szkole standardowego japońskiego przestały się śmiać z prowincjuszy, bo same przestały słyszeć różnicę.

Według ostatnich danych władz miejskich Tokio, w samym mieście urodziło się około sześćdziesięciu ośmiu procent obecnych mieszkańców. Brzmi to dużo. Ale „edokko” w sensie ścisłym – trzy pokolenia, oboje rodziców z shitamachi – to kilkanaście tysięcy osób. Dokładnie tyle, ile szacowała Sugiura dla XVIII wieku. Garstka, jak wtedy. Tyle że teraz to garstka, której rodzice pamiętają popioły, nie miasto z drewna i papieru.

Czy to oznacza, że „edokko” umarł? I tak, i nie. Postaci z literatury Sanby już nie ma. Nie ma cieśli wychodzącego o świcie z łaźni z dwoma miedziakami w sakiewce. Ale jeśli usiąść na ławce w parku w Asakusie i patrzeć dwie godziny, można zobaczyć starszego pana, który wraca z rynku w drewnianych sandałach, kupuje jedno mochi za trzysta dwadzieścia jenów, mówi do sprzedawczyni czymś, co brzmi jak dialekt z mangi yakuza, a potem siada na ławeczce i bez słowa pyta przypadkowego przechodnia o coś gestem brody. Jeśli wdać się z nim w rozmowę - opowie, że jego dziadek był kowalem na tej ulicy, a pradziadek pływał łódką po Sumidzie.

Mieszka takich w Tokio coraz mniej. Ale są. I rozpoznają się nawzajem. Po drobnych rzeczach. Po sposobie, w jaki ktoś bierze do ręki monety. Po tym, jak otwiera drzwi w łaźni. Po tym, czy się wzdraga przy gorącej wodzie, czy nie. Sztandar matoi już nie wisi na kalenicy. Ale wisi gdzie indziej.

Więcej niż pomnik

Trzeba na koniec coś o nas. Edokko był miejskim człowiekiem swojego czasu, niezakorzenionym w ziemi, niezakorzenionym w rodzinnej wsi, niezakorzenionym w klanie samurajskim. Zakorzenionym tylko w mieście. Mieszkańcem nie kraju, nie regionu, ale dzielnicy, w której miał wszystko, czego potrzebował. Człowiekiem, który wiedział, że jego dom prawdopodobnie spłonie, więc nie warto się do niego nadmiernie przywiązywać. Człowiekiem, który wiedział, że jutro może nie nadejść, więc dziś trzeba żyć. Człowiekiem, dla którego brak pieniędzy, ogień, woda i bójka były rzeczami codziennymi.

W Polsce nie mamy dokładnego odpowiednika. Warszawiak to nie to, lwowiak to też nie to. Może najbliżej – choć analogia jest krucha – jest stary warszawiak ze Starej Pragi, sprzed wojny. Człowiek, który mieszkał w Pradze trzy pokolenia, mówił gwarą, miał swoje powiedzenia, swoich strażaków, swoje bójki. Lewobrzeżna Warszawa spłonęła pod koniec 1944 roku nieco inaczej niż dolne Edo w 1945, ale logika kulturowa była podobna: drewniana zabudowa, wybuch przemocy, popiół, odbudowa z betonu. Po 1945 roku starego warszawiaka jest coraz mniej. Słychać go już tylko w kabaretach i w pamiętnikach.

Są też różnice. „Edokko” miał swojego Sanbę. Miał Kyōdena. Miał Jippensha Ikku, Kuki Shūzō. Miał setki książek, w których jego obraz został doszlifowany do takiego stopnia, że można go zrekonstruować dwieście lat później na podstawie samej literatury. Stary warszawiak swojego Sanby nie miał. Mamy Wiecha, mamy Tuwima, mamy parę tomików. Ale nie mamy „Łaźni płynącego świata”, w której zachowałyby się dokładne dialogi z dzielnic, takie, jakie były naprawdę.

Dlatego dziś, kiedy próbujemy zrozumieć, kim był stary mieszczanin Warszawy, Krakowa albo Lwowa, mamy wiele trudności. Wiemy mniej więcej, jak mówił. Wiemy mniej więcej, co jadł. Ale czy targował się w sklepie, czy nie? Jak się zachowywał wobec pożaru u sąsiada? Co myślał o oszczędzaniu? Tych rzeczy wiemy już coraz mniej. Edokko mamy na widelcu, bo on sam się sobą zaopiekował literacko. Naszych mieszczan z popiołów wojny musimy trochę zgadywać.

Może to jest ostatnia lekcja. Miasto, które chce, żeby zostało po nim coś więcej niż ulice i fundamenty, musi mieć kogoś, kto je opisze. Nie pomnik. Nie muzeum. Książkę. Albo trzysta książek, jak miało Edo. Wtedy nawet jak miasto spłonie – a kiedyś spłonie, każde miasto kiedyś spłonęło – jego mieszkaniec wyjdzie z popiołów na papierze. Z dialektem, ze swoimi przywarami i z dwoma miedziakami w sakiewce.

Źródła

1. Santō Kyōden, Tsūgen sōmagaki (山東京伝『通言総籬』), Edo 1787. Zbiór dialogów z wnętrza herbaciarni Yoshiwary, zawierający pierwszą szczegółową definicję edokko. Edycja krytyczna: w tomie Sharebon-shū, seria Nihon Koten Bungaku Taikei, Iwanami Shoten, Tokio.

2. Shikitei Sanba, Ukiyoburo (式亭三馬『浮世風呂』), 1809-1813. Czterotomowa kronika rozmów wewnątrz tokijskich łaźni publicznych, kluczowy dokument codzienności i dialektu edokko. Współczesne wydanie krytyczne: Iwanami Bunko, Tokio.

3. Shikitei Sanba, Ukiyodoko (浮世床), 1813-1814. Odpowiednik Łaźni płynącego świata osadzony w zakładzie fryzjerskim. Wydanie krytyczne w serii Nihon Koten Bungaku Zenshū.

4. Jippensha Ikku, Tōkaidōchū Hizakurige (十返舎一九『東海道中膝栗毛』), 1802-1814. Komiczna powieść podróżnicza, w której dwóch edokko o imionach Yajirobei i Kitahachi wędruje traktem Tōkaidō. Najlepszy zachowany zapis żywej mowy edońskiej tej epoki.

5. Saitō Gesshin, Bukō Nenpyō (斎藤月岑『武江年表』), połowa XIX wieku. Kronika wydarzeń w Edo od początku epoki Tokugawa. Podstawowe źródło do statystyki pożarów, klęsk i wydarzeń miejskich. Współczesne wydanie: Heibonsha Tōyō Bunko.

6. Kuki Shūzō, Iki no kōzō (九鬼周造『「いき」の構造』), Iwanami Shoten, Tokio 1930. Klasyczna analiza pojęcia iki, wykonana z pozycji filozofii fenomenologicznej. Polskie tłumaczenie nie istnieje, dostępne wydanie angielskie: „Reflections on Japanese Taste: The Structure of Iki”, transl. John Clark, Power Publications, 1997.

7. Hinako Sugiura (杉浦日向子), liczne publikacje o codzienności Edo, m.in. Edo e yōkoso (江戸へようこそ, „Witamy w Edo”), Chikuma Shobō, Tokio 1989. Sugiura była jednocześnie historyczką i mangaką, a jej oszacowania liczbowe dotyczące populacji edokko są szeroko akceptowane.

8. Tanaka Yūko, Edo no sōzōryoku (田中優子『江戸の想像力』), Chikuma Shobō, Tokio 1986. Studium wyobraźni kulturowej Edo, z osobnymi rozdziałami o literaturze sharebon i kibyōshi.

9. Robert Leutner, Shikitei Sanba and the Comic Tradition in Edo Fiction, Harvard University Press, 1985. Najobszerniejsze anglojęzyczne studium twórczości Sanby z analizą jego rejestru dialektów.

   >> PODOBNE ARTYKUŁY:

Honor nie należał tylko do samurajów - męstwo, odwaga i etos życia machi-shū

Machiya: Jakie były domy mieszczan w Edo? – życie zwykłych ludzi w czasie shogunatu

Shogun wprowadza prawo ochrony zwierząt przed okrucieństwem w XVII wiecznej Japonii Edo

Katakiuchi – licencja na samurajską zemstę rodową w czasach rządów shogunatu Japonii Edo

Japońscy artyści kontra cenzura shogunatu Edo: Jak Kuniyoshi w obrazie „Czarownica Takiyasha” krytykował władzę

    未開    ソビエライ

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?

Zobacz książki autora strony:

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Polityka prywatności

Napisz do nas...

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!