“Fryzjernia płynącego świata”

"Stukasz w głowę z chonmage — odzywa się zacofanie i tchórzostwo.

Stukasz w głowę z rozpuszczonymi włosami — odpowiada restauracja cesarstwa.

Stukasz w głowę ostrzyżoną na krótko — odpowiada cywilizacja i oświecenie."

- piosenka uliczna z czasów wczesnego Meiji,

„Shinbun Zasshi" (新聞雑誌),

numer 2, maj 1871 roku (Meiji 4)

W milionowym Edo — największym mieście na świecie w XVIII wieku — żyło więcej fryzjerów niż strażników czy mnichów. Kilka tysięcy mężczyzn i kobiet, którzy od świtu do zmierzchu golili, czesali, olejowali, wiązali i formowali — a między jednym klientem a drugim słuchali. Fryzjernia w Edo nie była tym, czym jest dziś salon fryzjerski w Warszawie. Była giełdą informacji, posterunkiem obserwacyjnym, poradnią matrymonialną i redakcją plotkarskiej gazety w jednym. Fryzjer — zarejestrowany w magistracie, zobowiązany do meldowania podejrzanych osób — znał każdą twarz w kwartale. Wiedział, kto się wprowadził, kto zniknął, kto zachowuje się inaczej niż zwykle. Był jednocześnie przyjacielem i strażnikiem, spowiednikiem i szpiegiem. A wszystko to robiąc rzecz, która sama w sobie wymagała odwagi: trzymając brzytwę milimetry od gardła człowieka, który mu zaufał.

Bo fryzura w Edo nie była kwestią gustu. Była dokumentem tożsamości — czytelniejszym niż jakikolwiek papier. Kok samuraja różnił się od koka kupca, a ten od koka rzemieślnika — i każdy Japończyk znał te różnice tak, jak my dziś znamy różnicę między garniturem a dresem, iPhonem a Xiaomi. Kobieca fryzura mówiła jeszcze więcej: czy ktoś jest panną, mężatką, kurtyzaną, uczennicą gejszy — wszystko zapisane we włosach, bez jednego słowa. Historycy doliczyli się ponad trzystu udokumentowanych typów damskich fryzur z epoki Edo. Trzystu. Nie dziwi więc, że nauka fryzjerstwa trwała dziesięć lat — dłużej niż nauka miecza w niejednej szkole kenjutsu. Ani że kiedy w 1871 roku nowy rząd kazał ściąć tradycyjne koki, samuraje biegli do fotografów po ostatnie zdjęcie. Nie chodziło o próżność. Odcięcie koka było odcięciem siebie — nazwiska, rangi, przynależności – własnej tożsamości pielęgnowanej od wczesnego dzieciństwa.

Dzisiejszy esej jest o jednym z najważniejszych zawodów miejskich czasów shōgunatu Tokugawa.  O mężczyznach, którzy z przenośną brzytwą czekali o świcie przy moście, zanim miasto się obudziło. O kobietach, które z torbą grzebieni szły o poranku do Yoshiwary i wychodziły stamtąd wiedząc więcej niż niejeden szpieg shōgunatu. Wreszcie i o yōkaiu, który nocą obcinał ludziom włosy — i o plotkach, które się potem rozchodziły właśnie w salonach fryzjerskich. O tym, jak brzytwa, grzebień i rozmowa zbudowały najskuteczniejszą sieć społeczną feudalnej Japonii — bez papieru, atramentu i pieczęci.

Scenka - poranek przy moście Ryōgoku

Kumazō rozkłada warsztat jeszcze przed świtem, kiedy niebo nad Sumidą jest jeszcze koloru tuszu ledwie rozcieńczonego wodą. Jest lato, powietrze lepkie od wilgoci i dymu z palenisk warsztatów rzemieślniczych po drugiej stronie rzeki. Most Ryōgoku — najszerszy w całym Edo — o tej porze jeszcze śpi, ale za pół godziny będzie tu nie do wytrzymania: botefuri ze swoimi koszami, posłańcy biegający boso, mnisi zbierający jałmużnę, handlarze przekrzykujący się nawzajem.

Kumazō jest fryzjerem z dedoko (出床) — mobilnego warsztatu, jaki można znaleźć przy każdym większym moście i skrzyżowaniu Edo. Jego „zakład” to składana drewniana deska-siedzisko, stojak z haczykami na narzędzia, miseczka z wodą, pudełko z olejkiem bintsuke (鬢付, pomada do włosów), pęczek motoyui (元結, sznurki do wiązania) i ręcznik przerzucony przez ramię. Całość rozkłada się w kilka chwil i składa jeszcze szybciej — bo zdarzało się, że trzeba było uciekać przed strażnikiem, kiedy się zajęło za dużo miejsca na chodniku.

Pierwszy klient dnia pojawia się, kiedy niebo zaczyna jaśnieć. To Shōkichi, mężczyzna dwudziestoparoletni, pracownik z pobliskiego składu ryżowego. Siada na desce i od razu mówi: „Chcę dobrze wyglądać, ale nie za dobrze.” Kumazō nie pyta po co. Od trzech tygodni wie — inny klient wspomniał mimochodem, że Shōkichi idzie na omiai (お見合い, spotkanie przedślubne). Rodzina dziewczyny prowadzi sklep z tōfu w Kandzie.

— Mały mage, schludny, ale nie sztywny — mówi Kumazō, oceniając kształt głowy chłopaka. — Pracujesz w składzie, ale idziesz do handlarza. Musisz wyglądać jak ktoś, kto umie liczyć, a nie jak ktoś, kto dźwiga worki.

Shōkichi kiwa głową i przymyka oczy. Kumazō zaczyna od grzebienia — grube zęby przechodzą przez włosy, wyciągając supły po nocy. Potem bierze brzytwę. Ostrze, naostrzone wcześniej na rzemiennym pasie, dotyka skóry tuż nad czołem. Dźwięk skrobanego zarostu jest cichy, miarowy, jak szuranie miotły po tatami. Kumazō goli sakayaki precyzyjnymi, krótkimi ruchami — od środka czoła ku tyłowi, potem boki, linia za uszami, kark. Shōkichi trzyma keuke (毛受け – dosł. “łapacz włosów”) — małą drewnianą deseczkę do łapania obciętych włosów, żeby nie spadały na ziemię. Za nimi most budzi się do życia. Ktoś krzyczy „Saba! Saba! Świeża makrela!”.

Kumazō myje głowę mokrym ręcznikiem, potem naciera olejem — bintsuke pachnie słodkawo, jak niedojrzała śliwka zmieszana z woskiem. Grzebień o gęstych zębach przeciąga włosy do tyłu, formując je w wąski strumień. Dłonie kręcą motodori (髻, wiązanie u nasady koka), owijają sznurkiem i składają w mały, dyskretny kok — chōchinmage (丁髷), ale w wersji kupieckiej: niski, zgrabny, bez demonstracyjnej grubości, jaką lubili rzemieślnicy.

— Słuchaj — mówi Kumazō, nie przerywając pracy. — Ojciec dziewczyny jest twardy, wiem, bo goliłem mu sakayaki przedwczoraj. Ale to matka decyduje. Kup wagashi  z cukierni Funabashiya przy Nihonbashi i idź z tym do nich (więcej o japońskich słodyczach wagashi przeczytasz tu: Wagashi – japońskie słodkości na zimne, jesienne wieczory).

Shōkichi otwiera oczy.

— Skąd wiesz, że to matka?

Kumazō wzrusza ramionami.

— Bo ojciec narzekał, że żona nie pozwoliła mu odrzucić poprzedniego kandydata. Mówił to głośno, siedząc dokładnie tu, gdzie ty teraz.

Shōkichi wstaje, sięga do kinchaku (巾着, sakiewka) i kładzie na desce trzydzieści dwa mon (文) — tyle kosztuje męskie golenie z fryzurą. Powiedzmy jakieś sześć-siedem złotych w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze — taniej niż miska gorącej soba. Kumazō zgarnia monety do drewnianej szkatułki i już patrzy na następnego klienta, który przysiadł na brzegu mostu i czeka.

Fryzura jako dowód osobisty

Żeby zrozumieć, dlaczego fryzjer w Edo był kimś więcej niż rzemieślnikiem, trzeba najpierw zrozumieć, czym była fryzura. Nie była kwestią gustu. Była dokumentem tożsamości — czytelniejszym niż jakikolwiek papier, bo widocznym na pierwszy rzut oka.

Chonmage (丁髷) samuraja różnił się od chonmage kupca, a ten od chonmage rzemieślnika — i każdy Japończyk znał te różnice tak, jak my dziś znamy różnicę między garniturem a dresem, czy iPhonem i Xiaomi. Samuraj nosił duży, wyrazisty kok, uformowany z grubych pasm — jego fryzura miała być widoczna i jednoznaczna. Kupiec — przeciwnie: preferował mały, dyskretny mage, schludny, ale niewywołujący wrażenia dominacji (po co drażnić samurajów?). Handlowiec nie mógł wyglądać groźnie — potrzebował twarzy, której się ufa. Rzemieślnicy z kolei lubili grube, krótkie koki, demonstracyjnie „twarde”, jakby ich fryzura miała krzyczeć: jestem silny, solidny, męski.

Ale fryzura komunikowała nie tylko zawód. Mówiła też o wykluczeniu. Ludzie z klasy hinin (非人, dosł. „nie-ludzie”) — wykonujący zawody uważane za skażone, jak grabarzenie, garbowanie skór czy żebranie — nie mieli prawa nosić mage (więcej o tej klasie ludzi w Edo przeczytasz tu: Pieśni z eta-mura – życie „nie-ludzi” wymazane z map Japonii shogunatu Edo). Ogolona głowa bez mage to nie było zwykłe łysienie. To był stygmat. Widoczny z daleka. Każdy żył w granicach swojej kasty.

Kobiecą stronę tego systemu rządziły jeszcze bardziej złożone reguły. Fryzura shimada (島田) oznaczała pannę. Marumage (丸髷) — zamężną. Styl sakko (先笄) nosiła maiko (舞妓, uczennica gejszy) tuż przed ceremonią przejścia do pełnej rangi. Kurtyzany w Yoshiwarze budowały na głowach skomplikowane, piętrowe konstrukcje z poduszek, grzebieni i ozdobnych szpil — im wyższa ranga, tym bardziej złożona fryzura, tym więcej kanzashi (簪, ozdobne szpile). Historycy doliczyli się ponad trzystu udokumentowanych typów damskich fryzur z epoki Edo. Trzystu — i każdy miał swoją nazwę i swoje znaczenie. Łatwo zrozumieć, że zawód fryzjera kobiecego w Edo wymagał nie lada wiedzy, wykształcenia, wyczucia, pamięci i talentu.

Fryzjer, który formował te wszystkie odmiany, musiał być specjalistą na miarę rzeźbiarza. Przysłowie epoki (jakże japońskie w swoim rdzeniu) mówiło: „sakayaki trzy lata, golenie twarzy pięć lat, wykończenie dwa lata” — dziesięć lat terminowania, zanim uczeń mógł samodzielnie obsłużyć męskiego klienta. To więcej niż nauka większości rzemiosł. Więcej niż nauka miecza w niejednej szkole kenjutsu (剣術).

Salon plotki

Fryzjernie Edo dzieliły się na dwa typy. Dedoko (出床), jak warsztat Kumazō z poprzedniej sceny, to mobilne stanowiska przy mostach, brzegach rzek i rogach ulic — otwarte na ulicę, narażone na deszcz i wiatr, ale tanie i szybkie. Uchidoko (内床) to stacjonarne zakłady w zabudowie dzielnicowej — często przy bramie nagaya (長屋, kamienica czynszowa), w małym, drewnianym pomieszczeniu, które pachniało olejkiem bintsuke i dymem z hibachi (火鉢, przenośne palenisko). Tu klient siedział twarzą do ulicy — a ulica widziała go, jak siedzi. Nie było nic do ukrycia.

System był zorganizowany jak rzemiosło wojenne. Fryzjerzy Edo działali w czterdziestu ośmiu cechach, zwanych kumi (組). Terakado Seiken (konfucjanista z Mito, buntownik i skandalista – notuję sobie, by zaplanować oddzielny artykuł tylko o nim, bo barwną postacia był) w swoim dziele „Edo Hanjōki” (江戸繁昌記, dosł. „Zapiski o rozkwicie Edo”) notował, że zarejestrowanych zakładów było 964 — a niezrzeszonych, działających na własną rękę, ponad dwa tysiące. Razem dawało to kilka tysięcy fryzjerów w jednym mieście. Więcej niż strażników. Więcej niż mnichów.

Ale najważniejszą funkcją kamiyuidoko (髪結床) nie było golenie. Była nią rozmowa. Klienci czekali na swoją kolej — a czekanie trwało, bo pełen zabieg, od golenia sakayaki przez mycie, olejowanie, czesanie i formowanie koku, ciągnął się blisko godziny. Co robiłeś przez ten czas? Rozmawiałeś. Z innymi czekającymi, z uczniem zamiatającym podłogę, z mistrzem, który zza pleców klienta wtrącał swoje trzy grosze. Mówiono o cenach ryżu, o wczorajszym pożarze, o nowym przedstawieniu kabuki, o skandalach w Yoshiwarze. Shikitei Sanba, autor satyrycznych powieści z początku XIX wieku, uchwycił to zjawisko w swoim „Ukiyodoko” (浮世床, dosł. „Fryzjernia płynącego świata”, 1813). Tak jak wcześniejsze „Ukiyoburo” (浮世風呂, „Łaźnia płynącego świata”, 1809) zamieniało publiczną łaźnię w scenę teatru codzienności, tak „Ukiyodoko” robiło to samo z fryzjernią — salon fryzjerski jako scena, na której Edo odgrywało samo siebie.

Fryzjerni nie omijała jednak i poważniejsza rola. W wielu dzielnicach uchidoko pełniła funkcję strażnicy — bansho (番所 – dosł. “punkt warty”). Fryzjer, zarejestrowany w magistracie miejskim, był zobowiązany do meldowania władzom dzielnicowym podejrzanych osób. Znał każdą twarz w kwartale. Wiedział, kto się wprowadził, kto zniknął, kto zachowuje się inaczej niż zwykle. Był jednocześnie przyjacielem i strażnikiem — i nikt, absolutnie nikt w całym Edo, nie miał lepszego przeglądu dzielnicowych spraw.

Scenka - czekając w uchidoko

Jesień, popołudnie. Słońce jest już nisko, ale w uchidoko przy bocznej uliczce niedaleko Nihonbashi jest ciepło — hibachi w kącie żarzy się przygasłym blaskiem, a z czajniczka na jego wierzchu unosi się nitka pary. Pomieszczenie jest niewielkie: na trzy tatami, drewniana ściana z haczykami na narzędzia, lustro z polerowanego metalu, stojak z grzebieniami i brzytwami ułożonymi w rządku jak miecze w zbrojowni. Pachnie bintsuke — ten zapach wsiąkł w ściany tak głęboko, że pewnie będzie się tu unosił jeszcze długo po tym, jak budynek zamienią na coś innego.

Mistrz — oyakata (親方 – dosł. “strona rodzicielska” – w systemie cechowym był dla czeladników zastępczym ojcem) — pracuje nad głową kupca w średnim wieku. Za nim klęczy uczeń, suridashi, chłopak szesnastoletni, piąty rok terminowania. Właśnie skończył wstępne czesanie i golenie — teraz mistrz przejmuje głowę do „czystego golenia” i formowania koka. Brzytwa jest wąska i długa — kamisori (剃刀) inna niż europejska, z pojedynczym ostrzem wgiętym jak liść wierzby. Mistrz dotyka nią skóry za uchem, prowadzi wzdłuż linii karku. Kupiec milczy, bo milczenie w tym momencie to kwestia bezpieczeństwa.

Na drewnianej ławce czekają dwaj mężczyźni. Starszy to Jinbei — emerytowany handlarz, inkyo (隠居, dosł. „wycofany”), który przekazał sklep synowi i teraz przychodzi do fryzjerni co trzy dni — nie po fryzurę, bo włosów ma coraz mniej, lecz po rozmowę. Młodszy to Chūbei, stolarz z sąsiedniej ulicy, który właśnie skończył zlecenie i ma wolne popołudnie.

— Słyszałeś o wczorajszym Danjūrō? — mówi Jinbei, jakby informacja, którą zaraz poda, była sprawą publiczną.

— Słyszałem, że grał źle — odpowiada Chūbei, nie podnosząc wzroku z desenia na swoim rękawie.

— Nie tyle źle, co bez ognia. A bez ognia to nie Danjūrō. Podobno pokłócił się ze swoją… — Jinbei nie kończy zdania, ale gest ręką mówi wszystko.

— Skąd wiesz?

— Oyakata mi wczoraj powiedział. A jemu powiedziała onna kamiyui (fryzjerka) — która czesała tę kobietę rano.

Mistrz za plecami kupca uśmiecha się, ale nie komentuje. Nakłada bintsuke na grzebień, przeciąga go przez włosy klienta — olejek zmiękcza pasma, nadaje im wilgotny połysk. Dłonie formują motodori — punkt, w którym wszystkie włosy zbiegają się w jedno wiązanie. Sznurek motoyui owija je ciasno, pewnie — kupiec nawet nie drgnie, choć sznurek ciągnie włosy. Potem mistrz składa kok, dociska, wygładza bokami dłoni. Efekt sprawdza nie w lustrze, lecz dotykiem — przejechanie kciukiem po linii koku, szybkie dotknięcie boków głowy. Lustro to formalność. Ręce wiedzą lepiej.

Kupiec wstaje, ogląda się w polerowanym metalu, kiwa głową. Nie mówi „pięknie” ani „świetnie”. Mówi: „Yō gasu" (ようがす) — “w porządku”. W Edo nie okazuje się zachwytu z własnego wyglądu. To byłoby yabo (野暮) — niestosowne, prostackie, pozbawione wyczucia. Prawdziwa elegancja, iki (粋), polega na tym, żeby wyglądać dobrze i udawać, że to przypadek.

Kiedy kupiec wychodzi, mistrz odwraca się do Jinbeia i pyta cicho: „Widziałeś tego nowego w nagaya? Tego, co się wprowadził we wtorek. Rozmawiał z kimś?” Jinbei kręci głową. Mistrz kiwa swoją. Będzie musiał zgłosić to do nanushi (名主, starosta dzielnicy) — nie można w Edo po prostu tak sobie mieszkać, jeśli nikt cię nie zna.

Kobieta z grzebieniem

Mężczyźni mieli swoje kamiyuidoko. Kobiety miały coś innego — kobietę, która przychodziła do domu.

Onna kamiyui (女髪結, żeńska fryzjerka) pojawiła się w Edo w okolicach ery An'ei (lata 70. XVIII wieku), kiedy damskie fryzury stały się zbyt skomplikowane, żeby radzić sobie z nimi samodzielnie. Do tego momentu obowiązywała prosta zasada: kobieta, która nie umie sama uczesać własnych włosów, jest jak kobieta, która nie umie pisać (niedorosła). Ale kiedy w modę weszła tōrōbin (灯籠鬢) — fryzura, w której boczne pasma rozchylały się jak skrzydła latarni, przezroczyste, cienkie jak papier — żadna amatorka nie dała rady.

Onna kamiyui nie miała własnego zakładu. Chodziła od domu do domu z narzędziami zawiniętymi w furoshiki (風呂敷, chusta do zawijania): grzebienie — sujimekushi (筋目櫛, grzebień do linii) i sukigushi (梳き櫛, grzebień rzadki) — olejki, sznurki motoyui i nożyczki. Jej najlepsze klientki mieszkały w Yoshiwarze — kurtyzany, które potrzebowały skomplikowanych fryzur codziennie rano, zanim zaczął się kolejny dzień pracy.

Cena jednej sesji wynosiła około dwustu mon — w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze jakieś czterdzieści złotych. Sześć razy więcej niż kosztowało męskie golenie. A wizyt było wiele: każda stała klientka wymagała odświeżenia co trzy-cztery dni. Na dodatek kurtyzany i żony zamożnych kupców dawały sezonowe podarunki — okazjonalne kokorozuke (心付, “napiwki”) i prezenty rzeczowe. Fryzjerka zarabiała dobrze. Lepiej niż większość mężczyzn w sąsiedztwie.

Stąd wzięło się powiedzenie, które przetrwało wieki: „kamiyui no teishu” (髪結の亭主, mąż fryzjerki). Oznaczało mężczyznę żyjącego z zarobków żony — coś między dzisiejszym „utrzymankiem” a „mężem na rencie”. Nie było to komplementem, ale i nie było tragedią: skoro jedynym zawodem, w którym kobieta mogła w feudalnej Japonii zarobić na utrzymanie rodziny — poza akuszerią — była fryzjerka, to ktoś musiał być tym mężem.

Shōgunat próbował zakazać tego zawodu. Wielokrotnie. Uznawano, że oddawanie włosów w ręce specjalistki jest zbytkiem — naruszeniem zasad ken’yaku (倹約, oszczędność – o ustawach zbytkowych w Edo przeczytasz tu: Ustawy zbytkowe w czasach shogunatu, czyli jak zakazy rozbudziły przekorny geniusz twórczy Japończyków), które reformy Kansei i Tenpō próbowały narzucić społeczeństwu. Ale zakazy nie działały. W ciągu trzech lat od każdego edyktu fryzjerki wracały — bo kobiety chciały wyglądać modnie, a fryzjerki chciały zarabiać. W połowie XIX wieku w samym Edo pracowało ponad tysiąc czterysta onna kamiyui. Shōgunat przegrał z grzebieniem.

Poranna wizyta w Yoshiwarze

Otake przychodzi do Yoshiwary, kiedy dzielnica jeszcze śpi. Jest wiosna, godzina zająca (wczesny poranek) — wierzby przy głównej alei są bladozielone od pączków, ale ulice puste. Nocne latarnie już zgaszono, a porannych jeszcze nie zapalono. W powietrzu wisi zapach sake, kadzidła i czegoś słodkiego — może perfum, które wczoraj ktoś rozlał w pobliżu. Odźwierna przy bramie ageya (揚屋, dom rozrywek) wpuszcza Otake bez słowa. Przychodzi tu co trzy dni od czterech lat.

Otake jest onna kamiyui — i wygląda dokładnie tak, jak opisuje ją każde źródło z epoki: kobieta po trzydziestce, w wytartym kimonie w dyskretną kratkę, z fartuszkiem-maedare przywiązanym zamiast obi, z grzebieniami wetkniętymi we własne włosy i furoshiki pełnym narzędzi przerzuconym przez ramię. Zaczernione zęby — ohaguro (お歯黒) — i zgolone brwi zdradzają, że jest zamężna i ma dzieci. Mąż pracuje jako pomocnik w składzie materiałów budowlanych. Zarabia mniej niż ona.

Na górze, w pokoju o ścianach obitych złoconym papierem, czeka Komurasaki — kurtyzana rangi chūsan (中散), zmęczona po nocy, z rozpuszczonymi włosami spadającymi na ramiona jak czarna zasłona. Spała na takamakura (高枕, drewniana poduszka pod kark), żeby nie zepsuć fryzury — ale po dwóch dniach fryzura i tak się rozluźniła i trzeba ją rozebrać do zera.

Otake siada za nią, rozpina ozdobne szpile kanzashi jedną po drugiej, odkłada na tacę wyłożoną miękką tkaniną. Potem rozplata mage, odwija sznurki, delikatnie rozwija skręcone pasma — włosy trzymane w olejku przez dwa-trzy dni mają inną fakturę niż świeżo umyte. Są cięższe, gładsze, posłuszniejsze. Otake czesze je powoli, zaczynając od końców, w górę, sekcja po sekcji. Szelest włosów na grzebieniu jest jedynym dźwiękiem w pokoju przez dłuższą chwilę.

Formuje nową fryzurę: wysoką shimada z delikatną tōrōbin — boczne pasma rozchylone jak skrzydła, przezroczyste pod światło. To wymaga precyzji i cierpliwości — olejek na grzebień, rozciąganie włosów po kawałku, podtrzymywanie kształtu woskiem, zanim sznurek motoyui ustali wszystko na swoim miejscu. Komurasaki pyta o nowiny z miasta. Otake opowiada o pożarze w Kandzie — trzy domy, w tym znana herbaciarnia, ale nikt nie zginął. I o nowym katalogu fryzur, który właśnie wyszedł z druku.

— Jest tam jedna fryzura, która mogłaby ci pasować — mówi Otake, wkładając ostatnią szpilę. — Ale nie ta. Masz za cienkie włosy z tyłu. Zrobię ci coś lepszego.

Komurasaki nie protestuje. Nikt nie dyskutuje z fryzjerką o włosach. Fryzjerka wie lepiej.

Otake zbiera narzędzia, owija je w furoshiki. Dwieście mon zostaje zapisane na rachunek domu — fryzjerka nie bierze pieniędzy od kurtyzan bezpośrednio, bo te rzadko dysponują gotówką. Na wyjściu, na schodach, Otake mija mężczyznę w dobrym kimonie, który dopiero przyszedł z porannym podarunkiem dla Komurasaki. Nie patrzą na siebie. Otake wie o nim wszystko — imię, zawód, kwotę, którą wydaje w tym domu. On o niej nie wie nic. Jest fryzjerką. Jest niewidzialna. I dlatego właśnie widzi wszystko.

Stworek, który obcinał włosy w nocy

Skoro fryzura w Edo była tożsamością, to jej utrata była katastrofą. I właśnie dlatego mało który yōkai budził taki lęk jak kamikiri (髪切り, dosł. „obcinacz włosów”).

Periodycznie w Edo wybuchały fale paniki: ludzie — mężczyźni i kobiety — budzili się rano i odkrywali, że ktoś lub coś obcięło im włosy nocą. Obcięty motodori leżał na ścieżce, wciąż związany sznurkiem. Ofiara nie czuła nic. Opowieści o takich przypadkach, spisane między innymi w zbiorze „Shokoku Rijidan” (諸国里人談, „Opowieści ludowe z różnych prowincji”, ok. 1743) i w zapiskach uczonego Ōty Nanpo, mówią o wydarzeniach z dzielnic Shitaya i Kohinata, gdzie służące w domach kupieckich padały ofiarami jedna po drugiej.

Kim był kamikiri? Nikt nie wiedział. Jedni mówili o owadzie — kamikiri-mushi (髪切り虫), stworzeniu z „zębatymi szczękami i nożycowymi dłońmi”, które czaiło się pod strzechą. Inni — o demonie. Jeszcze inni — o zazdrosnej kochance, która mściła się w nocy. Na straganach sprzedawano papierowe amulety z wierszykiem ochronnym (znanym z encyklopedii Kiyū Shōran - 嬉遊笑覧 - z późnego Edo):

千早振神の氏子の髪なれば切とも切れじ玉のかづらを

Chihayaburu / kami no ujiko no / kami nareba / kiritomo kireji / tama no kazura wo

“Skoro to włos czciciela potężnych bogów — choćbyś ciął, nie przetnie się — a gdyby jednak: to tylko peruka.”

— dwuznaczny żart-zaklęcie, typowy dla edońskiego humoru. I oczywiście plotki o nocnych obcinaczach rozchodziły się najszybciej właśnie tam — w salonach fryzjerskich. Fryzjer, który naprawiał to, co demon zniszczył, był jednocześnie tym, kto opowiadał o demonie. Koło się zamykało.

Dzień, w którym Japonia obcięła przeszłość

9 sierpnia 1871 roku — trzeci rok ery Meiji — nowy rząd cesarski wydał danpatsurei (断髪令): edykt zachęcający do ścięcia chonmage i przyjęcia zachodnich fryzur. Formalnie nie był to nakaz — ale w praktyce każdy rozumiał, że tradycyjny kok stał się symbolem starego porządku, a nowy styl — krótko ostrzyżone włosy, zwany zangiri (散切り) — symbolem „cywilizacji i oświecenia”.

Przez kilka tygodni po edykcie zakłady fotograficzne w Edo przeżywały oblężenie. Samuraje — ci, którzy jeszcze nosili koki — przychodzili całymi rodzinami, żeby uwiecznić się na zdjęciu z chonmage po raz ostatni. Potem szli do fryzjera i kazali go ściąć. Dla wielu był to moment bolesny w sposób, którego zachodni obserwatorzy nie potrafili pojąć. Nie chodziło o próżność. Chodziło o tożsamość. Chonmage to nie był styl. To było nazwisko, adres, ranga i dusza — noszono je na głowie przez wiele pokoleń.

Popularna piosenka z wczesnego Meiji kpiła z obu stron:

半髪頭を叩いてみれば因循姑息の音がする

Hanpatsu atama wo tataite mireba injun kosoku no oto ga suru

Stukasz w głowę z chonmage — odzywa się zacofanie i tchórzostwo.

総髪頭を叩いてみれば王政復古の音がする

Sōhatsu atama wo tataite mireba ōsei fukko no oto ga suru

Stukasz w głowę z rozpuszczonymi włosami — odpowiada restauracja cesarstwa.

散切り頭を叩いてみれば文明開化の音がする

Zangiri atama wo tataite mireba bunmei kaika no oto ga suru

Stukasz w głowę ostrzyżoną na krótko — odpowiada cywilizacja i oświecenie.

- piosenka uliczna, autor anonimowy,

pierwszy raz spisana w piśmie „Shinbun Zasshi" (新聞雑誌),

numer 2, maj 1871 roku (Meiji 4)

Ale za humorem kryła się prawdziwa zmiana. Tysiące fryzjerów z Edo straciło rację bytu. Golenie sakayaki i wiązanie koków — rzemiosło, którego nauka trwała dekadę — przestało być potrzebne z dnia na dzień. Ci, którzy potrafili się dostosować, stali się riyōshi (理容師) — nowoczesnymi barberami z krzesłami, lustrami i zachodnimi nożyczkami. Ci, którzy nie potrafili, zniknęli.

Ale tokoya (床屋 – “zakład na podeście”) przetrwała. Nazwa przetrwała. Funkcja przetrwała. W małych japońskich miasteczkach — takich, gdzie czas płynie wolniej niż w Tokio — nadal jest zakład fryzjerski, który od pokoleń prowadzi ta sama rodzina. Nadal przychodzą do niego ci sami klienci (lub ich prawnukowie). Nadal czekając na swoją kolej, rozmawiają o niczym — i o wszystkim.

Gardło i sekrety

W każdym społeczeństwie istnieją zawody-mosty: ludzie, którzy łączą wszystkich ze wszystkimi, nie należąc w pełni do żadnej grupy. W średniowiecznej Europie tę funkcję pełnili karczmarze. W starożytnym Rzymie — właściciele łaźni. W Japonii Edo — fryzjerzy.

Fryzjer dotykał głowy. A głowa w kulturze japońskiej nie jest po prostu częścią ciała — jest jej szczytem, dosłownie i symbolicznie. Dotykanie czyjejś głowy to przywilej zarezerwowany dla nielicznych: matki, kochanki, fryzjera. Kto dotyka głowy, dotyka myśli. Kto dotyka myśli, widzi człowieka bez maski, jego honne. Kamiyui nie było więc zwykłym rzemiosłem — było formą intymności osadzoną w porządku społecznym. Brzytwa na gardle. Palce we włosach. I szept: „Słyszałeś, co się stało wczoraj?”

Shōgunat upadł. Chonmage zniknęło. Yoshiwarę zamknięto. Ale gdzieś w zaułku tokijskiej dzielnicy Kanda, albo w bocznej uliczce Asakusy, stoi wąski budynek z obracającym się słupkiem w biało-czerwono-niebieskie paski. W środku jest cicho. Pachnie kremem po goleniu i starym drewnem. Mężczyzna w średnim wieku siada na fotelu i zamyka oczy. Za chwilę powie fryzjerowi coś, czego nie powiedziałby nikomu — nie dlatego, że postanowił się zwierzyć, ale dlatego, że jest w tym fotelu, z zamkniętymi oczami, z ostrzem na skórze. I dlatego, że fryzjer słucha. Zawsze słuchał.

ŹRÓDŁA

1. 式亭三馬 (Shikitei Sanba), „Ukiyodoko" (浮世床, „Fryzjernia płynącego świata"), 1813–1814. W: Shikitei Sanba shū, red. Tanahashi Masahiro, Kokusho Kankōkai, 1992.

2. 寺門静軒 (Terakado Seiken), „Edo Hanjōki" (江戸繁昌記, „Zapiski o rozkwicie Edo"), 1832–1836. Red. Asakura Haruhiko, Andō Kikuji. Tōyō Bunko, Heibonsha, 1974–1976.

3. 大田南畝 (Ōta Nanpo), 半日閑話 (Hannichi Kanwa, „Pogawędki połowy dnia"). Rękopis z późnego Edo. Cytowany w: Nihon zuihitsu taisei, Yoshikawa Kōbunkan.

4. Pola Cultural Research Institute (ポーラ文化研究所), „Onna kamiyui" oraz „Otoko-tachi no kodawari: Kamiyui" – artykuły o fryzjerstwie w Edo.

5. Shauna J. Goodwin, „The Shape of Chic: Fashion and Hairstyles in the Floating World". Katalog wystawy, Yale University Art Gallery, 1986.

6. Debra Daley, „Of hair and hairdressers in historic Japan", The History Girls, 201

   >> PODOBNE ARTYKUŁY:

Machiya: Jakie były domy mieszczan w Edo? – życie zwykłych ludzi w czasie shogunatu

Urodzone w piekle, pochowane w Jōkanji – co uczyniono tysiącom kobiet Yoshiwary?

Godzina szczura, koku tygrysa - jak odmierzano czas w Japonii shogunatu Edo?

Działalność japońskich mistrzów tatuażu horishi – tam, gdzie wzrok shogunatu nie sięgał

Państwo bez banków – system monetarny shogunów i kredyt mierzony honorem i wstydem w Japonii Edo

    未開    ソビエライ

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?

Zobacz książki autora strony:

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Polityka prywatności

Napisz do nas...

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!