Hikeshi to nie zawód, to subkultura

Edo — największa metropolia globu XVIII wieku — gęsta, hałaśliwa, nieprzyzwoicie żywa — zbudowana była w znacznej mierze z drewna i papieru, więc ogień nie był tu wypadkiem, lecz rytmem: sezonem, wiatrem, możliwością, która wisiała nad codziennością jak niewidzialna chorągiew. Dlatego shogunat zaprojektował swoją stolicę jak organizm odporny na katastrofę: wycinano z zabudowy pasy oddechu (hiyokechi 火除地), poszerzano trakty (hirokōji 広小路), tworzono miejsca, które miały przerwać bieg płomieni — a jednocześnie, przewrotnie, stawały się sceną miejskiego życia, pełnego straganów, przedstawień, występów. To miasto było piękne nie dlatego, że było bezpieczne, lecz dlatego, że nauczyło się żyć w pobliżu ryzyka.

W takim świecie strażak nie mógł być tylko „ratownikiem”. Nazywano ich hikeshi (火消) — dwa proste znaki: 火 (hi, ogień) i 消 (kesu, zatrzymać, unicestwić). A jednak paradoks Edo polegał na tym, że “gaszenie” często oznaczało… rozbiórkę. Zamiast walczyć wodą z płomieniem, który i tak połknąłby drewniane dachy i papierowe ściany, hikeshi odcinali mu drogę: zrywali pokrycia, burzyli domy, tworzyli przerwy, zanim ogień przeskoczy dalej. Dlatego ich znaki — jedna sylaba na plecach, sztandar matoi (纏) widoczny z daleka — były dla mieszkańców czymś więcej niż oznaczeniem brygady: były odpowiedzią na pytanie, od którego zależało wszystko. Czy nasz dom jest przed znakiem, czy za znakiem? Czy wszystko, co posiadamy jest jeszcze “do uratowania”, czy już “do poświęcenia”?

A ponieważ brygady były twarzą dzielnic, ich rywalizacja była rywalizacją całego miasta — jak kluby piłkarskie naszych czasów, tylko że stawką nie były punkty, lecz reputacja i poczucie bezpieczeństwa. Edo znało ich po krótkich nazwach z systemu iroha — me-gumi (め組), ha-gumi (は組) i dziesiątkach innych — i kibicowało im tak, jak kibicuje się „swoim”: z dumą, z przesadą, czasem z gotowością do awantury. Strażak bywał tu jednocześnie bohaterem, chuliganem i gwiazdorem: człowiekiem, który wchodził na dach w dymie, a chwilę później był bohaterem plotek na deptaku. W dzisiejszym tekście wejdziemy w ich świat — w stroje, znaki, rytuały, miejską psychologię i w ten niezwykły moment, gdy całe Edo wstrzymuje oddech, patrząc w górę, bo na drabinie stoi ktoś – młody chłopak, do którego wzdychają dziewczyny z dzielnicy, wzór dla młodszych, rywal dla innych dzielnic – bohater, od którego sprawności i szybkości zależy, czy w pożarze sąsiedzi stracą cały swój dobytek, czy nie. Poznajmy dziś ich bliżej.

SCENA

Hirokōji przy moście Ryōgoku, Edo 1720 r.

Słońce stoi wysoko nad Edo i odbija się w rzece tak ostro, że aż mruży się oczy. Na moście Ryōgoku tłum płynie bez przerwy — z jednej strony ludzie z Nihonbashi, z drugiej ci, którzy przyszli tu tylko po to, żeby popatrzeć. Bo tu, przy szerokim trakcie — hirokōji (広小路 – szeroki pas – deptak oddzielający kwartały miasta w celu powstrzymania potencjalnego pożaru) — miasto ma przestrzeń, jakiej gdzie indziej prawie nie ma. I ta przestrzeń nie wzięła się z kaprysu. Wycięto ją z zabudowy jak bliznę: to hiyokechi (火除地), teren przeciwogniowy, pas oddechu, który miał przerywać bieg płomieni. W Edo nie mówi się o tym z nabożeństwem — mówi się z przyzwyczajeniem. „Tu kiedyś spłonęło”. „Tu ogień doszedł do rzeki”. „Tu go zatrzymali”. W południe nikt nie chce pamiętać, ale pamięć jest w samym układzie ulic miasta.

W południe jednak hiyokechi udaje, że jest deptakiem. Udaje — a może po prostu jest nim naprawdę, bo Edo nie potrafi zostawić pustki w spokoju. Na szerokim pasie ziemi stoją budy z przekąskami, sprzedawcy wachlarzy uchiwa, papierowych zabawek, drobnych amuletów; ktoś krzyczy o świeżych rybach, ktoś o słodkich kulkach z mąki jęczmienno-ryżowej. Z boku rozstawiono prowizoryczną scenę teatrzyku: kilka desek, parę słupków. Dzieci przysiadają na ziemi, chłopcy przepychają się, żeby widzieć lepiej, a starsi stoją bardziej z tyłu, z rękami założonymi na piersi, jakby nie chcieli przyznać, że przyszli tu dla widowiska.

A jednak wszyscy przyszli dla widowiska. Ale nie teatru.

Na samym środku placu wyrasta drabina. Nie taka domowa, nie taka, którą przystawia się do okapu — tylko wysoka, prosta, zrobiona solidnie, spięta i ustawiona tak, żeby nie tańczyła pod stopą. Dwóch mężczyzn stabilizuje ją u dołu, trzeci sprawdza wiązania, czwarty odchodzi krok w tył i patrzy w górę, mrużąc oczy, jakby mierzył nie wysokość, tylko odwagę.

Ktoś uderza w hyōshigi (拍子木) — kachi, kachi! — tym razem to jednak nie nocny patrol, tylko zapowiedź występu. Dźwięk rozcina gwar i w jednej chwili ludzie milkną. Nawet przekupnie na moment przestają krzyczeć. W Edo dźwięk potrafi być rozkazem – a w szczególności ten specyficzny, drewniany kachi-kachi, którego nie można z niczym innym pomylić: przy pożarze uczył zbierać ludzi szybciej niż wzrok, a tu, na placu, uczy skupienia. Tłum podnosi głowy.

Pierwszy wchodzi młody strażak — hikeshi (火消), a raczej człowiek z tej sfery, z tych brygad, które miasto zna po jednej sylabie na plecach. Ma na sobie kurtę koloru indygo, przeszywaną gęsto jak pancerz — sashiko-banten (刺子半纏) — i krótkie spodnie robocze. Kurtka jest sucha, bo to pokaz, nie akcja, ale każdy w tłumie wie, że gdyby naprawdę było trzeba, ta sama kurtka za chwilę byłaby mokra i bardzo ciężka, a para unosiłaby się z niej jak z garnka, syczałaby w żarze pożaru, chroniąc ciało młodego hikeshi. W pasie ma przewiązany ręcznik, pod pachą niesie zwinięty kaptur przeciw iskrom; w dłoni nie trzyma wiadra, tylko hak na długim drągu — tobiguchi (鳶口) — znak fachu i narzędzie, które w pożarze bywa ważniejsze niż woda.

W Edo bowiem – największej metropolii kuli ziemskiej XVIII wieku – nie miało sensu walczyć z ogniem wodą. Wszystko wokół było zbudowane z drewna i papieru. Rolą strażaków było ocenić, do którego domu w zabudowie ogień może podejść, a który dom błyskawicznie należy rozebrać, by przerwać drogę płomienia. Stąd też główne zadanie hikeshi to nie było gaszenie, tylko rozbieranie dachów, burzenie domów – aby uchronić życie i majątek ludzi, którzy znajdowali się w dalszych machiya zabudowy.

Młody wspina się pewnie, jakby drabina była dla niego częścią ulicy. Na wysokości zatrzymuje się, staje na wąskim szczeblu i… odchyla ciało w tył, niemal do poziomu, trzymając równowagę z lekkością, która w innym miejscu byłaby szaleństwem. Tłum wydaje z siebie jedno wspólne westchnienie, a potem okrzyk. Dziewczęta zakrywają usta rękawami kimona i chichoczą, ale w ich śmiechu jest też napięcie: to nie jest tylko “ładny chłopak”. To ktoś, kto na co dzień chodzi po dachach, gdy pod spodem rośnie śmiertelny żar.

— Patrz, jaki sprawny — szepcze młody czeladnik do kolegi. — To jeden z któregoś iroha… jak wysoko trzyma znak brygady!

— Z  „め” (me) — odpowiada drugi z dumą, jakby mówił o rodzie samurajskim, choć mówi o konkretnej brygadzie hikeshi związanej z daną dzielnicą. — me-gumi (め組, „brygada me”). Nasi.

Słowo “nasi” przechodzi przez grupkę młodych jak iskra: nie zapala jednak, lecz łączy. W Edo brygada to nie tylko organizacja do gaszenia. To znak dzielnicy, znak ulicy, znak wspólnoty. Jeden znak na plecach wystarcza, żeby człowiek wiedział, z kim ma iść ramię w ramię, a z kim będzie się porównywał spojrzeniem, gdy w oddali zobaczy dym.

Ledwie młody z drabiny schodzi, tłum zaczyna znowu oddychać głośno, jakby wszyscy naraz przypomnieli sobie, że mają płuca. Ktoś klaszcze, ktoś krzyczy “dobrze!”, ktoś woła imię, które zna tylko z plotki. Sprzedawca herbaty wykorzystuje moment i podnosi dzban, zachęcając do kupna. Dzieci podbiegają bliżej.

Wtedy z drugiej strony hirokōji robi się ruch. Najpierw słychać kroki — ciężkie, zwarte — a potem widać ich. Druga grupa młodych, równie silnych, równie pewnych, idzie jakby prowadzili ze sobą sam wiatr. Ich kurtki mają inny znak, inny rytm kreski. Jeden z nich niesie coś wysokiego — nie drabinę, tylko matoi (纏), sztandar brygady: drzewce, na szczycie misterny element, a pod nim długie pasy, które falują w powietrzu jak ogon komety. Matoi w pożarze widać z daleka – nim określa się, gdzie będzie akcja rozbiórki i planowane miejsce powstrzymania ognia. Dlatego podczas pożaru każdy chce wiedzieć, gdzie jest znak – czy znak jest przed ich domem, czy za – czy stracą cały swój dobytek, czy jest jeszcze nadzieja w rękach hikeshi.

— Oho — mruczy stary mężczyzna, który stoi z boku i skubie kawałki tofu z miso na patyku. — Przyszli.

— Kto? — pyta chłopak z ciekawością.

Stary spluwa w bok, jakby to miało go uchronić od przesady.

— は組 (ha-gumi) — mówi krótko. — I od razu z matoi. Lubią, jak się na nich patrzy.

W tłumie przebiega cichy szmer. “Ha!”. “Me!”. Dwie sylaby, a w nich całe dzielnice, całe historie, całe pakiety dumy. W Edo mawia się, że miasto składa się nie z ulic, lecz z reputacji.

Młodzi z ha-gumi nie podchodzą od razu do drabiny. Stają tak, żeby wszyscy ich widzieli. Jeden poprawia pas, drugi zadziera brodę, trzeci rzuca półgłosem coś w stronę grupy me-gumi — na tyle głośno, żeby usłyszeli, na tyle „niewinnie”, żeby w razie czego można było udawać żart.

— Ładnie się wyginasz, “め”. Tylko nie zapomnij, że przy prawdziwym ogniu i w mokrej banten drabina tańczy, a nie grzecznie stoi.

Z me-gumi odzywa się śmiech, krótki i twardy.

— A wy, “は” (ha), przynieśliście matoi, bo bez niego nikt by was nie rozpoznał? — odpowiada ktoś, a tłum natychmiast parska śmiechem i oburzeniem, bo Edo kocha słowa tak samo jak ruch.

To jest ten moment, w którym starsi patrzą inaczej. Bo oni pamiętają: rywalizacja brygad to nie tylko zabawa. W pożarze prestiż bywał walutą, a waluta potrafi psuć głowę. Wystarczy pomyśleć o tym, co dla brygady znaczyło “zatrzymać” ogień — wybrać keshikuchi (消口), punkt walki, i zostać zapamiętanym jako ci, którzy “wzięli” płomień na siebie, którzy zrobili przerwę, zanim ogień przeskoczył. Nawet jeśli dziś jest południe i wesoła widownia, każdy wie, że te same sylaby na plecach jutro mogą biec w dymie i śmierci.

Stary mężczyzna kręci głową, ale usta mu drgają.

— Gdy przyjdzie wiatr, przestaną się szczypać — mówi do siebie. — Wiatr ich nauczy.

Ktoś obok dodaje:

— Zanim przyjdzie wiatr, niech miasto ma na co patrzeć.

I to jest prawda o Edo, którą trudno ująć w suchym zdaniu. Miasto jest nieustannie rozdarte między lękiem a zachwytem. Ogień jest realny. A jednocześnie realna jest potrzeba, żeby ten lęk oswoić. Dlatego strażacy — młodzi, silni, głośni — stają się ikonami. Ich sprawność na drabinie jest dowodem, że człowiek może panować nad wysokością. Ich matoi jest dowodem, że w chaosie da się rozpoznać “swoich”. Ich kurtki i znaki mówią: “tu jest porządek”. A ich zaczepki? Młodzi są przecież!

Na moment wiatr od rzeki przybiera. Płomień lampki w herbaciarni drży. Chłopak do roznoszenia czarek odruchowo zasłania go dłonią, jakby chronił małe życie przed wielkim kataklizmem.

Starszy mężczyzna zauważa ten gest. Uśmiecha się ledwie, prawie niezauważalnie — i mówi, jakby to była najzwyklejsza uwaga w świecie:

-  「よし。江戸じゃ火事ぁ、ちっせぇことから始まる。」
(Yoshi. Edo ja kaji a, chissē koto kara hajimaru.)

-  „Dobrze. W Edo pożar zaczyna się od drobiazgu.”

Edo – organizm zaprojektowany pod ogień

Gdy dobrze przyjrzymy się miastu Edo, zobaczymy nie tylko łatwopalne “miasto z papieru i drewna”, ale też miasto zbudowane z pełną świadomością zagrożenia – z wbudowanymi zabezpieczeniami. Nie tylko dlatego, że urzędnicy shogunatu mieli szczególne zamiłowanie do urbanistyki (a mieli), ale dlatego też, że ogień był tu czymś równie realnym jak podatki i rynek ryżu: powtarzalnym zagrożeniem, które wymuszało procedury, przestrzeń i hierarchię działań. W pewnym sensie Edo było wielkim kompromisem między codziennym życiem a stałą gotowością na katastrofę — i ten kompromis można czytać w samym układzie miasta: w pustych pasach ziemi, w szerokich “przecięciach” ulic, w rozporządzeniach prawa budowlanego, w instytucjach bakufu (jeśli jesteś zainteresowany szerszym sposobem funkcjonowania shogunatu, to zapraszam tu: Shogunat to nie monarchia. Jak działała precyzyjna machina samurajskiej administracji?).

Najpierw trzeba jednak coś sobie uświadomić: pożary w Edo nie były zupełnie przypadkowe. One miały swój rytm, swoją cykliczność. Z danych urzędowych wynika, że ogień był względnie rzadki latem, narastał od jesieni, a swój szczyt osiągał wiosną — szczególnie w marcu (w przeliczeniu z kalendarza księżycowego na słoneczny), po czym znów słabł idąc w kierunku lata. To nie jest przypadek, tylko klimat + konstrukcja + gęstość zabudowy: sezon suchy, wiatr, drewno i papier w sąsiedztwie tak bliskim, że płomień przechodzi z domu do domu błyskawicznie. Równie wymowne są kierunki wiatru: od jesieni do wiosny dominują pożary przy wiatrach z północy i północnego zachodu, a na przedwiośniu dochodzi wyraźny udział wiatrów z południa i południowego zachodu. Innymi słowy: Edo nie tylko się paliło — ono paliło się “zgodnie z pogodą”.

W tym miejscu wchodzi administracja. Po wielkich katastrofach (zwłaszcza po “pożarze Meireki” w 1657 roku, który spalił znaczną część miasta) bakufu zaczęło traktować ogień nie jako serię nieszczęść, ale jako problem systemowy. I w okresie od odbudowy po pożarze Meireki aż po epokę Kyōhō (1716–1736) dopracowano trzy filary polityki przeciwpożarowej.

Po pierwsze — przestrzeń, czyli tworzenie pasów i pustych terenów ochronnych; po drugie — organizacja, czyli rozwój i układ formacji gaśniczych; po trzecie — architektura, czyli regulacje budowlane, które miały spowalniać płomień (np. wymuszanie dachów z dachówki i rozwój budownictwa bardziej “ognioodpornego” w kluczowych strefach). Autorzy badania* o polityce przeciwpożarowej Edo mówią wprost: te trzy strategie w okresie Kyōhō działały w powiązaniu, wzajemnie się podpierały i tworzyły spójne środowisko przeciwogniowe miasta.

*森下 雄治（Yuji Morishita）・山﨑 正史（Masahumi Yamazaki）,
「江戸の主要防火政策に関する研究－享保から慶応までの防火環境とその変遷について－」

Najbardziej widocznym, “urbanistycznym” filarem była przestrzeń: hiyokechi (火除地) i pokrewne hirokōji (広小路), czyli puste pasy, place i poszerzenia, które miały działać jak nożyce przecinające ciąg zabudowy. To ważne: one nie były rozrzucone przypadkiem. W polityce Kyōhō widzimy myślenie w kategoriach pasów opóźniających rozprzestrzenianie się ognia: w strefach strategicznych wokół fos (wewnętrznych i zewnętrznych), wzdłuż ważnych magazynów, w rejonach newralgicznych węzłów miasta. W przypadku części “samurajskiej” (武家方) te pasy wiązano z rozmieszczeniem ognisk organizacyjnych — np. z hikeshi yashiki (kwaterami/“bazami” strażackimi) jōbikeshi (定火消), tak by instytucja była dosłownie “podpięta” pod urbanistyczną linię obrony.

W części “mieszczańskiej” (町方) logika była równie precyzyjna, tylko bardziej społeczna: bakufu tworzyło pasy przeciwogniowe, a podczas pożaru ściągało na nie ludzi — przede wszystkim miejskie brygady. Planowano wręcz coś w rodzaju “podwójnego” zabezpieczenia: zewnętrzny pas przeciwogniowy (hiyokechi, 火除地) i wewnętrzną strukturę kwartałów, które miały być w większym stopniu budowane w standardach ograniczających rozprzestrzenianie ognia.

A jednak ta inżynieria bezpieczeństwa ma w Edo drugie życie — i to ono jest kluczem do kultury hikeshi. Bo hiyokechi nie pozostały pustymi “pasami technicznymi”. W zależności od położenia stawały się przestrzeniami codziennego użytku: przy mostach i na węzłach dróg (tam, gdzie od dawna był ruch i informacja) rozkwitały jako miejsca handlu, magazynowania, rozrywki; przy świątyniach i bramach — jako strefy przyjemności, jadłodajni, misemono, herbaciarni; na terenach “samurajskich” często od razu wypełniano je funkcją treningową i reprezentacyjną (np. place ćwiczeń, ujeżdżalnie, budynki związane z sokolnictwem), a na granicach stref użytkowania ich “podwójne życie” dojrzewało powoli, przez dekady, aż w XIX wieku praktycznie wszystkie ważniejsze hiyokechi stały się obecne w przewodnikach i ilustracjach “miejsc sławnych” (名所). Krótko mówiąc: Edo stworzyło przestrzeń przeciwpożarową, a potem zrobiło z niej scenę bujnego życia.

Drugi filar — organizacja — też nie był stały, tylko dynamiczny. Po Meireki powołano jōbikeshi (1658, 定火消 – dosł. „stała straż gaśnicza”), instytucja rozrastała się, a następnie — wraz z narastającymi problemami finansowymi bakufu — zaczęła się z powrotem kurczyć. Równolegle, zwłaszcza w Kyōhō, coraz mocniej instytucjonalizowano straż mieszczańską: w 1718 roku Ōoka Tadasuke, po konsultacjach z nanushi (町名主, zwierzchnik kwartału), wprowadził system machi-bikeshi dla dzielnic mieszczańskich; w 1720 roku zaczęto wiązać je w związki “iroha” (いろは組), a w 1722 poszerzono zakres działań (m.in. na obszary rezydencji samurajskich). W 1730 nastąpiło porządkowanie i redukcja liczebności, ale jednocześnie system stał się dojrzały i trwały — do tego stopnia, że w drugiej połowie epoki widać wyraźny proces: instytucje “po stronie samurajskiej” tracą realną rolę, a ciężar prewencji i reakcji osiada na machi-bikeshi.

I tu dochodzimy do najciekawszego pęknięcia — pęknięcia, z którego rodzi się strażacka subkultura. Bo system Kyōhō był spójny, lecz nie był wieczny. Wraz z upływem dekad zaczęły rozluźniać się właśnie te trzy filary: liczba “pustych terenów ochronnych” stopniowo malała po Kyōhō, regulacje budowlane zaczęły się w praktyce rozmywać, a organizacje gaśnicze związane z domami samurajskimi kurczyły się i traciły znaczenie. Przytoczone powyżej badanie mówi to wprost: osłabły powiązania między trzema strategiami — i pod koniec okresu Edo to machi-bikeshi przejęli odpowiedzialność “w sposób gruntowny”, stając się faktycznym kręgosłupem ochrony przeciwogniowej miasta.

Właśnie dlatego nie da się pisać o hikeshi jak o “zawodzie” w dzisiejszym sensie. Oni są produktem urbanistycznego projektu oraz jego erozji. Kiedy przestrzeń przeciwogniowa staje się jednocześnie przestrzenią publiczną, gdy prawo budowlane przestaje być bezwzględnie egzekwowane, a państwowe formacje tracą siłę — rośnie znaczenie ludzi, którzy potrafią działać natychmiast, lokalnie, w oparciu o reputację, solidarność i dzielnicową dumę. Strażak przestaje być tylko wykonawcą porządku, a zaczyna być jego żywym symbolem. W dalszej części artykułu poznamy: ich hierarchie, ich etos, ich brutalną estetykę, ich widowiska na drabinach, ich znaki na kurtkach i na skórze — i to, jak ogień zrobił z nich nie tylko ratowników, ale “gwiazdy miasta”.

Kultura hikeshi

Kiedy mówimy „kultura hikeshi”, łatwo poprzestać na efektownej ilustracji: dzielny strażak, drabina, tatuaż, brawa tłumu. W Edo nie była to jednak pocztówka, tylko część miejskiego krwiobiegu. Miasto żyło pod stałą presją ognia, a ta presja zostawiała ślad nie tylko w przepisach, lecz także w charakterach, relacjach i codziennych gestach. Żeby to zrozumieć, trzeba spojrzeć na hikeshi jednocześnie jak na ludzi, jak na instytucję i jak na zjawisko społeczne — coś na pograniczu służby publicznej i ulicznej subkultury.

W epoce Kyōhō bakufu nie ograniczyło się do ogólnego wezwania: “gasić szybciej”. Rozpisało gaszenie na mapę, w niesamowitym szczególe. W 1718 roku powstała stabilna rama machi-bikeshi (町火消), a już dwa lata później nakazano zorganizować je w system iroha-gumi (いろは組) — większe związki skupiające wiele sąsiednich chō (町). Po 1718, 1720 i 1722 następują kolejne kroki, a w 1730 system zostaje uporządkowany w “wielkie grupy”, jednocześnie zmniejszając liczbę ludzi przypisanych do jednego chō z trzydziestu do piętnastu. To brzmi jak sucha biurokracja, ale w praktyce uruchomiło coś znacznie silniejszego: tożsamość dzielnicową, dumę i rywalizację. Bo jeśli twoja ulica należy do tej lub innej grupy to nie jest abstrakcja. To jest to, z kim biegniesz w dym i gorąc, kogo znasz z nocnych patroli, komu ufasz — i z czyją odwagą porównujesz się w milczeniu, gdy w oddali unosi się pierwszy słup dymu.

Łatwo zobaczyć, dlaczego hiyokechi są tak ważnym tłem dla kultury hikeshi. To nie był “pusty plac dla bezpieczeństwa”. To były miejsca zbiórki, punkty przecięcia ruchu, przestrzenie, w których miasto mogło zobaczyć własną obronę. W dzień hirokōji żyły handlem i rozrywką; w chwili alarmu stawały się linią, na której koncentrowała się energia całych dzielnic. Strażacy byli widoczni — a bohaterem zostaje przecież przede wszystkim ten, kogo widać.

Stąd bierze się pierwszy element społecznej triady: bohater. Wystarczy pomyśleć o pracy na dachach — o biegu po śliskich gontach, o wejściu po drabinie w dym, o walce nie tyle z płomieniem, ile z wiatrem i czasem. W tym czasie z oddali obserwowały strażaka setki i tysiące oczu ludzi, których dosłownie cały majątek był teraz w rękach tego mężczyzny.

Ale obok bohaterstwa istniał drugi wymiar, równie prawdziwy: awanturnik. Nie dlatego, że hikeshi byli z natury “źli”, tylko dlatego, że ich świat był zbudowany na honorze dzielnicy i na rywalizacji, która często miała formę demonstracji siły. Edo powtarzało powiedzenie:

「火事と喧嘩は江戸の花」

(Kaji to kenka wa Edo no hana)

“kłótnie i pożary to kwiaty Edo”

— i ten obraz funkcjonował w kulturze popularnej, zwłaszcza w kabuki, które potrafiło zamienić konflikt ulicy w sceniczny rytuał. Nieprzypadkowo istnieje sztuka “め組の喧嘩” (“Bójka brygady Megumi”), związana z legendą starcia strażaków z zapaśnikami sumo — konflikt “ludu” z siłą, która miała swoich patronów i własne przywileje. To jest ważny trop psychologiczny: hikeshi nie byli wyłącznie “służbą”, której każe się działać. Byli ciałem miejskiej dumy, które stale negocjowało granice: ile wolno “naszym”, kiedy “naszym” wolno więcej, a kiedy trzeba się cofnąć, bo obok stoi hierarchia. Byli wręcz symbolem, uosobieniem i inspiracją miejskiej kultury niższych warstw (o etosie tych grup więcej znajdziesz tu: Honor nie należał tylko do samurajów - męstwo, odwaga i etos życia machi-shū).

A zarazem byli “stąd” — i to prowadzi do trzeciego, fundamentalnego wymiaru: moralności praktycznej. Strażacy byli mieszkańcami swoich okolic: gasili domy krewnych, sąsiadów, ludzi, których znali po imieniu. Ta bliskość tworzyła zaufanie, ale też nacisk wspólnoty: w Edo ogień był tematem codziennych rozmów, a prewencja stawała się nawykiem, czymś w rodzaju zbiorowej czujności. Władza szybko nauczyła się wykorzystywać tę społeczną energię. W edyktach Kyōhō nakazano, by podczas silnych wiatrów machi-bikeshi patrolowali swoje chō dniem i nocą, pilnując, by nie doszło do shikka (失火) — nieumyślnego zaprószenia ognia.

W 1723 roku wymuszono budowę hinomi-yagura (火の見櫓) — wież obserwacyjnych — z obsadą dwóch strażników: mieli wypatrywać dymu, a gdy go zauważą, uderzać w drewniane deski i natychmiast mobilizować ludzi (być może widziałeś albo na ukiyo-e, albo na nowszych zdjęciach z Meiji te bardzo, bardzo wysokie „drabiny” – to właśnie hinomi-yagura). W 1736 pojawiają się już konsekwencje: jeśli odpowiednie chō nie wyśle ludzi szybko, grożą kary pieniężne. Tak rodził się etos, w którym mieszały się strach, obowiązek, wstyd i duma. A także techniki błyskawicznej reakcji.

Do tego dochodzi codzienna tkanka nocnego miasta: jishinban (自身番) i tsuji-ban (辻番). Praca na ten temat historyka z Tokyo University - Miyamoto Fusae (「江戸における 町火消成立期の 火災被害に関する研究」) opisuje, że jeszcze przed formalnym powołaniem machi-bikeshi istniały w chō dyżury patroli hi no yōjin („uważaj na ogień”), a od 1 października 1718 roku nocnych przechodniów mieli odprowadzać strażnicy z rozstajów, uderzając w hyōshigi (拍子木) — jako odpowiedź na częste podpalenia. To ważny detal obyczajowy: w Edo bezpieczeństwo było wspólnotowe, ale też kontrolujące. Dźwięk kołatek oznaczał jednocześnie ostrzeżenie przed ogniem i sygnał: “ktoś czuwa, ktoś widzi”.

I wtedy pojawia się trzeci człon triady: celebryta. Edo miało niezwykłą zdolność zamieniania rzeczy poważnych w widowisko — również bezpieczeństwa. Umiejętności potrzebne w pożarze (drabiny, dachy, pewność ruchu na wysokości, szybkość) zaczęły żyć drugim życiem na placach i podczas świąt. Z tego świata wyrasta hashigo-nori (梯子乗り) — akrobatyka na drabinie, dziś kojarzona z pokazami noworocznymi dezome (出初式), a historycznie powiązana z tradycjami strażackimi. Miasto oglądało strażaków jak aktorów, bo ich sprawność była widzialnym dowodem, że ktoś panuje nad chaosem.

Podobnie działało matoi（纏）— sztandar brygady. To był znak rozpoznawczy i narzędzie “obecności”: unoszony wysoko, “ożywiany” pasami materiału, w pożarze wskazywał miejsce akcji i mobilizował ludzi, a w czasie pokoju stawał się emblematem dumy dzielnicy. I tu domyka się cały obraz: iroha jako mapa miasta i mapa dumy; wspólnota, która realnie gasi własne domy; a wreszcie teatr ulicy, w którym odwaga staje się spektaklem, a spektakl — polityką. W Edo sława rodziła się na ulicy, na hirokōji, na pasach hiyokechi, tam, gdzie zbierał się tłum. I dlatego strażak był jednocześnie bohaterem, awanturnikiem i lokalną gwiazdą — bo w mieście, które paliło się regularnie, nie dało się być “tylko” ratownikiem.

Strażacka „moda” Edo

Kurtka

W Edo ubiór strażaka nie był zwykłym „strojem roboczym”. Był narzędziem, wizytówką brygady i przedmiotem o mocy ochronnej — bo ogień traktowano nie tylko jako zjawisko fizyczne, lecz także jako żywioł o własnym „charakterze”: kapryśny, mściwy, karmiący się wiatrem, zdolny w jednej godzinie połknąć całą ulicę. W takim świecie ubranie musiało robić dwie rzeczy naraz: chronić ciało i ustawiać człowieka po właściwej stronie losu.

Najważniejsza była gruba, pikowana kurtka typu 刺子半纏 (sashiko-banten) — warstwowy, gęsto przeszywany bawełniany pancerz. Jej logika była prosta i genialna: miała chłonąć wodę. Przed wejściem w strefę żaru strażacy oblewali się i kurtkę wodą; mokra bawełna działała jak pierwsza tarcza, a para była znakiem, że ubranie „pracuje”. Opisy z epoki mówią wręcz o tym, że mokra kurtka w ogniu potrafiła syczeć i parować, gdy była przypalana z zewnątrz — i to była cena za te kilka sekund, które czasem decydowały o życiu. Muzea podkreślają też, że strażackie kurtki bywały dwustronne: z wierzchu skromne, indygowe, a wewnątrz zdobione obrazami o wielkiej symbolicznej sile (to, czemu nie noszono bogatych zdobień na zewnątrz wyjaśnione jest tu Ustawy zbytkowe w czasach shogunatu, czyli jak zakazy rozbudziły przekorny geniusz twórczy Japończyków).

I tu zaczyna się funkcja „amuletu”. Bo wnętrze kurtki — to, czego nie pokazujesz światu na co dzień — bywało miejscem dla motywów, które przywołują wodę, odwagę i opiekę bóstw. Edo-Tokyo Museum ma świetny, konkretny przykład: kurtkę strażaka z は組 (ha-gumi) z okolic Nihonbashi Ōdenmachō. Na plecach wielkie „は”, a przy pasie napis „は組” oraz znak deszczułki związany z miejscem zatrzymania ognia: 消口 (keshikuchi). W środku natomiast — smok w chmurach i wodospad, czyli woda i siła ujarzmiona w ruchu. Muzeum zauważa, że takie „wodne” motywy były szczególnie lubiane.

Do tego dochodziły nakrycia głowy i „miękka zbroja” na najbardziej narażone miejsca: różne odmiany 火事頭巾 (kaji-zukin) i 刺子火事頭巾 (sashiko kaji-zukin), a także słynne „kocie kaptury” 猫頭巾 (neko-zukin) — zasłaniające kark i policzki, chroniące przed iskrami i żarem. Źródła tokijskiej straży pożarnej, cytując badacza kultury Edo Mitamurę Enryō (nazywanego też ojcem edogaku), opisują nawet „wyjście na pożar” jak pochód: nanushi na czele w specjalnym okryciu i kapturze, za nim ludzie w pół-hantach z oznaczeniami brygady, dalej zawodowi „tobi” w przeszywanych kurtkach i „kocich” kapturach, a niemal wszyscy z 鳶口 (tobiguchi – długim narzędziem do zrywania dachówek) w ręku.

Tatuaż

U strażaków Edo zbroja nie kończyła się na materiale. Horimono — wielkie tatuaże noszone przez ludzi pracy miejskiej (o których więcej piszemy tu: Działalność japońskich mistrzów tatuażu horishi – tam, gdzie wzrok shogunatu nie sięgał) — bywały traktowane jak druga skóra, która chroni: znak przynależności, męskości, odporności, a czasem także amulet. W badaniach o kulturze późnego Edo podkreśla się związek tatuażu z ikonografią drzeworytu i z etosem miejskich „dzielnych” (otokodate/kyōkaku) — a machi-bikeshi byli jedną z grup, które żyły najbliżej tej wyobraźni.

Motywy często nawiązywały do walki z ogniem: woda (fale, wodospady), smoki, karpie, czasem bóstwa i wojownicy — czyli obrazy, które mówią: „nie cofnę się”. (I znów: ta sama logika co we wnętrzach kurtek — wewnętrzna strona, prywatna, a jednak fundamentalna.)

Herb brygady

W Edo odpowiednikiem naszych klubów piłkarskich były brygady hikeshi. Stadionem — ulica, dach i hiyokechi.

System machi-bikeshi uporządkowano w słynne いろは四十八組 (iroha shijūhachi gumi), gdzie nazwy brygad brano z sylabariusza iroha: dlatego spotykasz i-gumi（い組, „brygada i”）, ro-gumi（ろ組, „brygada ro”）, me-gumi（め組, „brygada me”） i tak dalej. Co ciekawe, nie używano wszystkich sylab wprost: unikano tych, które brzmieniowo dawały złe skojarzenia (np. „hi” - „ひ” kojarzone z „火” - ogniem), a inne z wulgarnym lub pechowym brzmieniem), więc zastępowano je znakami-zamiennikami: 百 (hyaku), 千 (sen), 万 (man), 本 (hon).

Symbole wojny o sławę

Najważniejsze symbole w terenie to były nie ozdoby, lecz narzędzia reputacji. Każda brygada miała swoje znaki: 纏 (matoi) i 幟 (nobori) — widoczne z daleka, pomagające zebrać ludzi i zaznaczyć obecność na miejscu akcji. A gdy strażacy docierali na pożar, wybierali „punkt walki” — 消口 (keshikuchi), miejsce, gdzie próbuje się zatrzymać rozprzestrzenianie ognia — i tam wieszali 消札 (keshifuda), drewnianą tabliczkę z nazwą brygady. Była jednocześnie dowodem działania i czymś w rodzaju podpisu na uratowanej granicy.

I tu zaczyna się to, co w Edo było nieuniknione: skoro podpis oznacza prestiż, to podpis staje się powodem bójek. Źródła opisują zjawisko 消口争い (keshikuchi-arasoi) — „spory o keshikuchi”: zamiany tabliczek, przepychanie się na dachach, próby przejęcia miejsca akcji, bo na końcu liczyło się, kto zostanie zapamiętany jako ten, który „zatrzymał ogień”.

Właśnie dlatego uniform u strażaków Edo był jednocześnie praktyczny i symboliczny. Praktyczny — bo mokra, przeszywana bawełna i kaptury ratowały skórę. Symboliczny — bo jedna litera na plecach i jedna tabliczka na keshikuchi potrafiły zamienić akcję w pojedynek o honor. A honor, w Edo, nosiło się na wierzchu: na plecach kurtki, na szczycie matoi, w opowieściach ulicy — jak kibicowską pieśń, którą miasto znało na pamięć.

„Megumi” i gwiazdorstwo

Są w Edo nazwy, które zapisały się w historii Edo tak, jak w wiekach poprzedzających zapamiętywani byli wielcy samurajowie. Me-gumi — め組, „brygada me” — należy do tych nazw. Jest w niej coś miękkiego w brzmieniu, a jednocześnie twardego w skojarzeniu: bo w mieście, gdzie wiatr potrafił w godzinę zamienić cały kwartał w żar i popiół, „brygada” nie była metaforą. To była lokalna rodzina, lokalna duma, lokalna reputacja. I gdy człowiek mówił „to są nasi, z me-gumi”, mówił zarazem: „to są ci, którzy pobiegną pierwsi”. Najodważniejsi, najsprawniejsi, najszybsi.

Władza, oczywiście, widziała w machi-bikeshi przede wszystkim narzędzie porządku. W dokumentach i analizach polityki przeciwpożarowej widać ten chłodny, systemowy gest: hiyokechi (火除地) i hirokōji (広小路) jako pasy i poszerzenia antypożarowe; reorganizacja brygad; regulacje budowlane. A jednak ta instytucja oddolnych grup do walki z ogniem — stworzona po to, by miasto nie spłonęło — natychmiast zaczęła żyć własnym życiem. Bo Edo miało swoją osobliwą sztukę: potrafiło z administracyjnej konieczności zrobić miejską mitologię.

I tu wchodzi „Megumi”: nie tylko jako brygada, ale jako zjawisko społeczne. Tokijska straż pożarna zachowała w swoim zestawieniu, jakie ulice i okolice przypisywano poszczególnym brygadom iroha — i wśród nich jest także me-gumi, związane ze strefą Shiby (m.in. okolice Zōjō-ji i Hamamatsuchō). To ważne, bo brygada nie była abstrakcją: była „odcinkiem miasta”, który broniła. A skoro broniła go regularnie, wchodząc na dachy i biegając po rozżarzonych dachówkach, to zaczynała otrzymywać w zamian rzecz trudną do wpisania w regulamin: społeczną licencję, a nawet - uwielbienie.

W praktyce oznaczało to, że strażak — zwłaszcza ktoś rozpoznawalny, tobi-gashira (鳶頭, brygadzista „tobi”) albo człowiek od matoi (纏) — bywał traktowany jak ktoś, komu wolno więcej. Nie dlatego, że prawo nagle przestawało działać, ale dlatego, że działał tu inny mechanizm: dług wdzięczności, który społeczeństwo czuło wobec swoich bohaterów. W mieście drewnianym, gęstym, zależnym od wiatru, „jutro” naprawdę mogło zależeć od tego, czy ktoś dziś zdąży. I jeśli on zdążył — jeśli „zatrzymał” ogień na granicy dzielnicy — to jego reputacja rosła w tempie, jakiego nie dawała żadna inna praca fizyczna.

Ale ta reputacja miała ciemną stronę — i właśnie ona stała się paliwem sławy. Najgłośniejszy przykład to „Me-gumi no kenka” (め組の喧嘩) — realne starcie z 1805 roku (Bunka 2), które zaczęło się od konfliktu na terenie Shiba Shinmei (芝神明) i przerodziło w zbiorową bójkę między ludźmi me-gumi a zapasnikami sumo. To wydarzenie przeszło do opowieści, kōdanu, teatru i miejskiej mitologii – ale w swojej pierwotnej formie: było prawdziwym, historycznym wydarzeniem.

Później stało się fundamentem jednej z najbardziej „edowskich” opowieści scenicznych: sztuki kabuki pod tytułem „Shinmei Megumi no Wago Torikumi” (神明恵和合取組) — tytuł jest sam w sobie świetnym kawałkiem miejskiej semantyki, bo „恵 (megumi)” w tytule daje jednocześnie znaczenie „łaska/błogosławieństwo” i wskazuje na „め組”.

W tej historii nie chodzi o to, by strażaków usprawiedliwiać. Chodzi o to, by zrozumieć psychologię miasta. Edo żyło pod presją, która regularnie domagała się ujścia: raz była to presja ognia, raz presja honoru. Kabuki ujmuje to bez sentymentu: w świecie, gdzie mówiono „pożary i bójki są kwiatem Edo”, strażacy, pędzący z matoi i tobiguchi, byli ulubieńcami dziewcząt i wzorem dla chłopców, trafiali do sztuk, opowieści i anegdot — stawali się figurą miejskiego „iki”, męskiej efektowności i odwagi. Ich gwałtowność nie była więc jedynie „wybrykiem”: była częścią roli, którą Edo im narzuciło, a potem zaczęło podziwiać.

I teraz wróćmy na hiyokechi — bo to tam najlepiej widać, jak z ratownika robi się ikona. Wyobraź sobie taki plac: w dzień targowy z herbatą, straganem, drobnym widowiskiem, a w nocy przestrzeń ciemniejsza, bardziej czujna, w której łatwiej usłyszeć, że miasto żyje dźwiękiem. Nie można przecenić tego, jak silnie Edo oparło się na dyżurach sąsiedzkich: jishinban (自身番) jako dzielnicowy punkt warty, nocne obchody i tsuji-ban (辻番) odprowadzający przechodniów, uderzając w drewniane klocki hyōshigi (jest to dźwięk na stałe połączony z nocnymi scenami dawnego Edo), bo podpalenia były realnym problemem. W takim środowisku strażak nie jest „kimś z zewnątrz”. Jest kimś, kto wyrasta z tej samej ulicy, z tych samych rozmów o wietrze i ogniu, z tej samej pamięci o ostatnim wielkim pożarze – ale jest kimś, komu reszta dzielnicy zaufała, że uchroni ich mienie i życie, gdy pojawi się ogień.

Dlatego jego sława jest inna niż sława aktora. Jest bardziej „sąsiedzka”, bardziej konkretna, bardziej wymagająca. Aktor zniknie ze sceny po skończeniu spektaklu. Strażak nie znika — jutro rano znowu przejdzie obok twojego sklepu, znowu ktoś mu skinie głową, znowu ktoś mu powie półżartem: „uważaj na siebie, bo jak ciebie zabraknie, to komu oddamy dach?”. A on, słysząc to, rośnie. Rośnie w poczuciu obowiązku, ale rośnie też w poczuciu, że jego obecność jest miastu potrzebna. I z tego rodzi się niebezpieczna mieszanka: etos służby plus przekonanie, że jest się niezastąpionym.

Właśnie tę mieszankę Edo zamieniło w ikonę „Megumi”. Z jednej strony — realna praca, realna technika i realny strach. Z drugiej — teatr ulicy, w którym miasto lubi oglądać swoich obrońców jak aktorów, bo wtedy łatwiej uwierzyć, że chaos da się oswoić. I dlatego strażak w Edo bywał jednocześnie bohaterem i celebrytą: nie „pomimo” niebezpieczeństwa, tylko dokładnie dlatego, że w każdej chwili mógł stać się gwarantem, że miasto następnego dnia nadal będzie mogło otworzyć sklep, ugotować katemeshi i żyć dalej.

Dalsze losy hikeshi

Na końcu zostaje w pamięci nie tyle płomień, ile to, jak Edo nauczyło się żyć z jego realnym zagrożeniem na codzień. Miasto nie było „nieostrożne” — było raczej bezustannie balansujące między codzienną potrzebą bliskości (drewniane domy, wąskie uliczki, targ, sąsiedzkość) a koniecznością tworzenia przerw i barier. Hikeshi, strażak Edo stał się figurą w oczach mieszczan większą niż legendarni wojownicy: był ucieleśnieniem miejskiej odporności, siły, męskości. W jego stroju, w znakach brygady, w pokazach na drabinie i w burzliwym temperamencie spotykały się dwie siły: administracyjny porządek i żywioł ulicy. A hiyokechi — te “puste” tereny — były jak scena, na której miasto co dzień przypominało sobie, że bezpieczeństwo to nie stan dany raz na zawsze, tylko codzienna praktyka.

Kiedy jednak Edo przechodziło w nowoczesność, ten świat nie mógł pozostać taki sam. Już w późnym okresie Tokugawa widać przesuwanie ciężaru ku straży miejskiej, gdy powiązanie między „trzema filarami” polityki przeciwogniowej słabło, a rola machi-bikeshi rosła. Po 1868 roku zmienia się nie tylko nazwa miasta, ale i logika instytucji: w 1872 roku dawne machi-bikeshi Edo przekształcono w tokijskie 消防組 (shōbōgumi, „grupy strażackie”), które zyskują charakter zbliżony do dzisiejszych formacji ochotniczych, działając obok etatowych służb. W kolejnych dekadach straż coraz silniej wchodzi w orbitę państwowo-policyjnej administracji (w Tokyo przeniesiona do struktur policji w 1881), a później, w XX wieku, organizacje te są ponownie przekształcane (m.in. włączane do systemów obrony cywilnej), aż wreszcie powojenny porządek wyodrębnia nowoczesną, zawodową straż miejską — w Tokyo jako odrębny urząd utworzony w 1948 roku.

Co więc stało się z dawnym gwiazdorstwem hikeshi? Nie zniknęło — raczej zmieniło formę. Część jego energii została „ucywilizowana”: symbole, parady i pokazy stały się dziedzictwem, rytuałem pamięci, a nie elementem ulicznej rywalizacji o honor przy keshikuchi. Jednocześnie sama idea lokalnej wspólnoty, która bierze odpowiedzialność za bezpieczeństwo, przetrwała w postaci japońskich formacji ochotniczych (shōbōdan), już nie jako dzielnicowa “brygada dumy”, lecz jako instytucja zakorzeniona w sąsiedztwie i szkoleniu. A jeśli dzisiaj w Tokyo (i w wielu innych miastach) wciąż widzisz w Nowy Rok drabiny, sztandary i ceremonialną dyscyplinę — to jest to echo Edo: miasta, które nauczyło się, że ogień jest nieuchronny, ale nie jesteśmy wobec niego całkowicie bezradni – mamy swoich bohaterów – hikeshi.

Sprawdź podobne artykuły:

Łaźnie sentō w Japonii czasów shogunatu - gęsta para, ciche rozmowy, zapach wilgotnej sosny

Machiya: Jakie były domy mieszczan w Edo? – życie zwykłych ludzi w czasie shogunatu

Państwo bez banków – system monetarny shogunów i kredyt mierzony honorem i wstydem w Japonii Edo

„Samobójstwo w Yoshiwarze! Pożar w Honjō!” – Jakie „gazety” czytano w czasach shogunatu Tokugawa?

Yaji i Kita na szlaku Tōkaidō – Japonia czasów samurajów oczami dwóch miejskich cwaniaczków w tarapatach na prowincji

    未開    ソビエライ

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Silne kobiety Japonii" (>>zobacz)

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

(aka Michał Sobieraj)

Napisz do nas...

Ciechanów, Polska

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!