Japońskie bitwy na latawce tako-gassen – mieszczanie przeciw samurajom
Społeczny zawór bezpieczeństwa shōgunatu Tokugawa – bitwy na latawce
御所へ落ちてしかられにけり凧
(gosho e ochite shikarare ni keri tako)
„Spadł na pałac cesarski
i dostał burę –
latawiec”
- Yokoi Yayū (横井也有), 1702–1783, Owari
Rok 1649, prowincja Echigo. Naprzeciwko jin'ya pana z Murakami – siedziby samurajskiej władzy klanowej, mieszkają kowale. Z dziedzińca jin'ya na wiosnę dzieci samurajów puszczają latawce. Z miasta odpowiadają dzieci kowali – mniejszymi latawcami sklecanymi z resztek papieru, podbieranego pod nieobecność ojców. Ale mniejsze, nie oznacza gorsze. Chłopcy z miasta tak manewrują latawcami, by linki krzyżowały się z latawcami dzieci z dziedzińca, plączą je - i „ścinają” z nieba. Z pozoru żart dziecięcy. W rzeczywistości – pierwszy bunt społeczny nowej epoki. Nie wolno bezpośrednio zaczepiać dziecka samuraja w mieście; dziecku niesamurajskiemu nie wolno nawet otworzyć ust w jego obecności. Wolno natomiast, jak się okazuje, niszczyć jego latawiec na niebie. Niebo nie ma stanu społecznego. Kronika Sanjō notuje: dorośli zostali wezwani, by uspokoić chłopców. Co się okazało? Że dorośli też chcą spróbować – tylko na inną skalę.
Tak rodzi się Sanjō ika-gassen. Bitwa, w której naprzeciwko siebie stają dwie strony: samurajska jin'ya i pracujący mieszczanie, klasa wojowników i rzemieślników. Samuraje budują wielkie hyaku-mai-bari – sklejki ze stu arkuszy papieru, siłowe, ciężkie. Mieszczanie odpowiadają mniejszymi latawcami, na trzydzieści, czterdzieści arkuszy. Logicznie powinien wygrać duży. Wygrywa mały – bo gdzieś między 1670 a 1690 ktoś w Sanjō wymyśla rokkaku-makidako, sześcioboczny składany latawiec o niezwykłej manewrowości, którym samurajskie giganty można ścinać jak kosa trawę (w innych miejscach wykorzystywano również linki obłożone kruszonym szkłem). Mieszczanie zaczynają wygrywać systematycznie. Co wiosnę. Co rok. Przez ponad trzy wieki. Jin'ya formalnie nie protestuje – to przecież tylko zabawa, asobi, dziecinada. Faktycznie wszyscy wiedzą, co tu się dzieje. Z dziecięcej zaczepki rodzi się wentyl bezpieczeństwa dla napięć w społeczeństwie shōgunatu Tokugawa, których nie można nazwać bezpośrednio.
Z tej dynamiki – mieszczanie kontra samuraje, niebo jako przestrzeń bez stanu – wyrasta w Japonii cała kultura. Trzysta lat bitew na latawce: od Shirone ōdako-gassen nad rzeką Nakanokuchi, gdzie sześćdziesięciu mężczyzn z jednej strony ciągnie linę grubości nadgarstka przeciwko sześćdziesięciu z drugiej, po Sagami no ōdako o wadze niemal tony, na którym co roku wpisuje się dwa znaki kaligrafowane krwistą czerwienią ognia i indygowym błękitem morza – w 2025 były to kishō (喜翔, „radosny wzlot"), w okresie wojny kamikaze (神風, „boski wiatr"), na ślub następcy tronu w 1993 keishuku (慶祝, „radosne święto"). Czterysta metrów kwadratowych papieru nad ryżowymi polami Higashi-Ōmi w 1882 roku. Linki ze szkła i kakishibu w Nagasaki. Pojedynki, w których przegrana znaczyła rzeczywiste publiczne upokorzenie. I wszystko to z gniewu kowalskich synów z 1649 roku, którym nie wolno było odezwać się do kolegów zza drugiej strony muru. O tym, dokąd zaprowadziła ta pierwsza zaczepka i jakie tradycje wyrosły z niej po dziś dzień – będzie ta opowieść. Zaprzaszam.
Słowo zanim znak
Latawiec nie nazywał się początkowo tako. To słowo przyszło dopiero w drugiej połowie XVII wieku, i to w sposób, który mówi sporo o tym, jak działała kultura miasta Edo.
Średniowieczna Japonia odziedziczyła latawiec z Chin. Pierwsze pisemne wzmianki znajdują się w „Wa-myō ruijushō” (倭名類聚抄), słowniku encyklopedycznym ułożonym przez Minamoto-no Shitagō około 938 roku. Pojawia się tam pod dwoma chińskimi znakami: 紙鳶 shien („papierowa kania”) i 紙老鴟 shirōshi („papierowy stary jastrząb”). Latawiec był wtedy zabawką arystokratyczną, sprowadzoną razem z resztą importowanej kultury dynastii Tang – pisma, kalendarza, leków, instrumentów muzycznych.
Stał się ćwiczeniem zręczności na dworze cesarskim, i był jedną z ulubionych zabaw-sportów obok gry kemari czy strzelania z łuku z konia (o kemari dowiesz się więcej tutaj: Kemari - gra w piłkę ze średniowiecznej Japonii, która uczyła kontroli nad sobą zamiast rywalizacji).
Słowo ikanobori (烏賊幟, dosłownie „wzlatujący kałamarnico-sztandar”) pojawia się znacznie później. Bierze się od kształtu: pierwsze japońskie latawce miały długi papierowy ogon, podzielony na kilkanaście wąskich pasków. Z dołu wyglądały jak kałamarnica wzbijająca się do nieba – głowa-romb i wstęgi macek za nią. Słowo weszło do mowy powszechnej w XVI i XVII wieku, w okresie, w którym latawiec schodzi z dworu cesarskiego do mieszczan z prowincji.
烏賊幟
ikanobori
„wzbijająca się kałamarnica”
Aż do połowy XVII wieku tak nazywano latawiec niemal wszędzie w Japonii. Ikanobori w Kioto, ikanobori w Edo, ikanobori w Hakacie i Sendai. Potem słowo zaczyna zanikać.
W Kansai zostaje ika – skrót od ikanobori – i tak do dziś mówią starsi mieszkańcy Osaki. W Nagasaki, gdzie holenderscy kupcy z Dejimy i ich indonezyjscy słudzy puszczali w niebo coś, co przypominało okrętowe bandery, latawiec nazywa się hata (旗, „flaga”). Mówi się tak do dziś. W mieście Sanjō w prowincji Echigo, gdzie tradycja przetrwała nieprzerwanie od 1649 roku, latawiec nadal nazywa się ika – i festiwal zwie się Sanjō ika-gassen (三条凧合戦), nie Sanjō tako-gassen. Znak 凧 jest ten sam, co w Edo. Tylko czyta się go po sanjōńsku.
W Edo natomiast na latawiec wołano „tako”. Słowo bierze się od ośmiornicy: zwierzęcia morskiego z mackami, znanego mieszczanom Edo z targów rybnych pod znakiem 蛸 albo 章魚. Ten sam rytm semantyczny co poprzednio – morskie zwierzę zamiast kałamarnicy, kształt zbliżony do tego, co latawiec robi papierowym ogonem.
Dlaczego akurat Edo? Bo Edo było w połowie XVII wieku miastem, które na wszystko miało własną odpowiedź, własne sposoby i własne słowo - i systematycznie różniło się od Kansai. To była miejska tożsamość: jeśli w Kioto mówi się „ika”, my w Edo będziemy mówić „tako”. Świadomy, polityczny akt językowy.
Ale prawdziwy powód, dla którego tako wygrało, leży głębiej i jest dużo zabawniejszy.
W 1655 roku (Meireki 1) bakufu wydaje zarządzenie:
「町中にて子どもたこのぼり堅く上げさせまじく候」
(machinaka nite kodomo takonobori kataku agesase majiku sōrō)
„zakazuje się puszczania takanobori w obrębie miasta"
Edykt operuje konkretnym znakiem: 烏賊 (kałamarnica). Mieszczanie Edo odpowiadają z typową bezczelnością: to nie 烏賊. To 章魚. Ośmiornica, nie kałamarnica. Inna ryba, inny obyczaj, zakaz nas nie dotyczy. Już w 1656 roku bakufu wydaje drugi edykt, tym razem zakazujący tego, co lata jako tako (章魚). Mieszczanie odpowiadają znowu.
Z tej językowej kompromitacji rodzi się sam znak 凧. To kokuji – znak wymyślony w Japonii, nieobecny w słownikach chińskich. Składa się z 風 (wiatr) i 巾 (tkanina, chustka, kawałek materiału). Lecąca tkanina na wietrze. Znak wymyślony dosłownie po to, żeby pisać o czymś, co bakufu próbowało zakazać i czego nie da się zakazać, bo nie ma na to istniejącego oficjalnie słowa. W ten sposób do użycia weszło kanji 凧, które dziś oznacza wszędzie „latawiec”, choć czyta się inaczej w zależności od regionu.
凧
tako
„latawiec”
(dosłownie: tkanina na wietrze)
To rzadki przypadek, w którym da się wskazać pojedynczy moment narodzin znaku graficznego – urzędniczy zakaz, na który odpowiedzią jest miejskie szyderstwo, materializujące się w nowym piśmie. Edo było taką kulturą. Tworzyło wzory, by uciec urzędnikom. Pisało nowe słowa, gdy stare były pod nadzorem.
Przed Edo
Cofnijmy się jednak dalej.
W chińskiej tradycji latawiec rodzi się jako narzędzie wojskowe. Najdawniejsze przekazy mówią o Lu Banie (魯班), legendarnym rzemieślniku z V wieku przed naszą erą, mającym zbudować drewnianego ptaka, lecącego przez trzy doby nieprzerwanie. Współczesny mu Mo Di (墨翟) podobno przez trzy lata pracował nad latawcem do zwiadu nad pozycjami wroga. Obaj zachowali się w pamięci jako pra-inżynierowie chińskiej wojny. Latawiec u nich nie ma w sobie nic z zabawy. Jest urządzeniem militarnym, czasem rozpoznawczym, czasem psychologicznym – wstrząsa wrogiem widokiem czegoś, czego ten nie umie wyjaśnić.
Latawiec wojskowy dociera do Japonii. W tradycji prowincji Tosa zachowała się historia o rodzie Chōsokabe z XVI wieku, używającym latawców do dwóch celów. Najpierw – do pomiaru odległości w czasie oblężenia. Linka z węzłami co kilka shaku (30.3 cm) pozwalała oszacować szerokość fosy zamkowej, dystans do bramy, wysokość muru. Potem – do straszenia obrońców. W linki wszywano gwizdki bambusowe, wydające w locie wysoki, świdrujący dźwięk. W nocy nad zamkiem, dla ludzi po drugiej stronie muru, taki gwizd był rzeczą trudną do wytrzymania.
Czy to historyczne? Częściowo tak, a częściowo legenda. Spisane późno, w epoce Edo, w klimacie odbudowy lokalnych tradycji. Ale tym, co warto tu zapamiętać, jest sam pomysł – latawiec jako rzecz wojskowa, nie zabawka. Pomysł pochodzący z Chin, przyswojony przez Japonię dość wcześnie.
W epoce Heian (794–1185) latawiec żyje na dworze. Wa-myō ruijushō notuje jego istnienie, ale więcej do powiedzenia nie ma. Arystokracja puszcza latawce na dziedzińcach pałacowych, w dni festiwalowe. Jest to tak naprawdę ćwiczenie estetyki, nie sport. Latawiec jest rzeczą rzadką, drogą, papier ma się z Chin, jedwabna linka jest na wagę złota.
Sytuacja zmienia się w erze Genna (1615–1624), już w Edo, choć epicentrum wydarzeń leży w Nagasaki. W oficjalnych zapiskach pojawia się postać Hasego Sahei, ówczesnego daikan (代官, namiestnika bakufu) miasta. Hase Sahei wpadł na pomysł, żeby do papierowego latawca w kształcie ikanobori przyczepić kilkanaście wiotkich świec i puścić go nocą. Latawce nad portem układały się w długie linie drobnych światełek - jak roje robaczków świętojańskich – sięgające od ziemi do gwiazd. Hase Sahei robił to dla rozrywki swojej i swoich gości, ale o jego wymyśle pisze się we wzmiankach przez następne pokolenia. To pierwsza zapisana wzmianka o latawcu jako rzeczy widowiskowej, miejskiej, rozrywkowej.
Edo i jego dachy
Połowa XVII wieku. Edo ma już blisko pół miliona mieszkańców, wkrótce milion. Najgęstsze miasto na świecie. Większość drewniana, większość dwupiętrowa, dachy gontowe – łatwopalne. Każda nowoczesna dzielnica ma swoich rzemieślników: kowali, garncarzy, papierników, plecionkarzy - rzemieślników pracujących w bambusie. Każda dzielnica ma też swoich młodych mężczyzn – uczniów kowali, sklepowych pomocników, rybackich pomagierów, strażaków z brygad pożarniczych hikeshi. Każda z tych grup ma własne barwy, własne pieśni, własne hasła.
W marcu, w kwietniu, w maju – kiedy wieje silny suchy wiatr z północy, znany w okolicach Edo jako karakkaze (空っ風) – te grupy zaczynają puszczać latawce. Najpierw dla zabawy. Potem dla rywalizacji. A w końcu – staje się to symbolem i zapowiedzią rozróby.
Bo latawiec w Edo połowy XVII wieku to nie była mała papierowa zabawka dziecięca. Standardowy kakudako (角凧, kątowy, czyli prostokątny latawiec edoński) miał wymiary półtora metra na metr. Większy daidako (大凧, „wielki latawiec”) – trzy metry na dwa. Ramę robiło się z bambusa moso (孟宗竹), grubego i sprężystego. Papier był podwójny, klejony klejem ryżowym, uodporniony na deszcz sokiem z owocu kaki (kakishibu, 柿渋, fermentowany sok z niedojrzałych owoców kaki, używany w Edo do impregnowania papieru). Linka – konopna lub lniana, gruba, mocna. Cały latawiec na silnym wietrze ciągnął „jak młody wół”, jak wspominają przewodniki ówczesne. Dwóch ludzi musiało go trzymać. Trzech, jeśli wiatr był silniejszy.
Gdy taki latawiec spadał na dach – a spadał często, bo latawce się urywały, mocowania pękały, lina się plątała o cudzy latawiec – uszkodzenie dachu było realne. Złamane krokwie, zerwane gonty, wyrwane słomiane wiązki. W oficjalnym zapisie tradycji japońskiej znajdziemy zdanie, że w rezydencjach samurajów w Edo na coroczne naprawy dachów uszkodzonych przez latawce wydawano duże sumy.
Rezydencje samurajów. Nie chałupy chłopskie, nie sklepiki mieszczańskie. Buke yashiki. Domy klasy wojowników.
I tutaj znajduje się sedno.
Latawiec spada na dach samuraja. Mieszczanin, który go puścił, musi iść po niego do bramy. Wartownik – yoriki (与力, niski rangą urzędnik w służbie machi-bugyō, magistratu miejskiego) – zatrzymuje go. Pyta o nazwisko, o cech, o dzielnicę. Mieszczanin musi się ukłonić nisko, czasem przez chwilę uklęknąć. Latawiec mu się oddaje – albo nie oddaje, jeśli samuraj postanowił, że jest jego. Mieszczanin wraca do swojej dzielnicy bez latawca, którego mieszkańcy dzielnicy składali przez wiele dni.
W tej scenie, powtarzanej setki razy na wiosnę w Edo lat 1640–1650, znajduje się wszystko, co zrozumiałe staje się dopiero wtedy, gdy pomyśli się o klasie wojennej i klasie mieszczańskiej jak o dwóch żywych ekosystemach – sąsiadujących, ale zupełnie oddzielnych. Mieszczanie Edo średniego XVII wieku byli już bogaci. Handlowali ryżem, srebrem, miedzią, papierem, lakierami, tkaninami. Samuraje – formalnie wyżsi w hierarchii – żyli z ryczałtów ryżowych, realnie tracących wartość. To mieszczanin pożyczał samurajowi pieniądze na kimono, nie odwrotnie. Ale formalnie – mieszczanin nadal musiał klękać u bramy.
Z latawcem spadającym na dach mieszczanin dostał okazję powiedzenia czegoś, czego inaczej powiedzieć nie mógł. Mógł ten latawiec puścić celowo. Mógł zbudować go większym niż dachy buke yashiki w okolicy. Mógł namalować na nim coś, co subtelnie szydziło z porządku – na przykład postać sługi yakko (奴), nisko urodzonego, z rozpostartymi ramionami jakby z pretensją do nieba (to autentyczne przypadki).
Yakkodako (奴凧) - latawiec z sylwetką yakko. Yakko to sługa pracujący w domostwie samuraja: nosi mu bagaż, prowadzi konia, niesie na barkach palankin w procesji. Nie samuraj, lecz człowiek żyjący w cieniu samuraja, na samym dole społecznej drabiny jego otoczenia. Na latawcu maluje się go w wystylizowanym kimonie, z rozłożonymi szeroko rękami - i wzbija ponad dachy panów. Najniższy z otoczenia samuraja – wisi triumfalnie ponad miastem.
Bakufu wydaje pierwszy zakaz w 1655 roku. Drugi w 1656. Wyniki: zerowe. Edo puszcza latawce dalej. Następnej wiosny nad dachami Edo znów pojawiły się latawce, tym razem pisane nowym znakiem 凧, którego w żadnym edykcie bakufu nie zakazało. Edokko znów pokonał shōgunat.
Sanjō, 1649 – mieszczanie wygrywają z samurajami
W tym samym czasie, kilkaset kilometrów na północ od Edo, w prowincji Echigo, dzieje się rzecz, którą warto opowiedzieć osobno. Bo to ona pokazuje, jak głęboko bitwy na latawce wchodzą w społeczną dynamikę epoki.
Rok 1649 (Keian 2). W mieście Sanjō władze klanowe stawiają jin'ya (陣屋, siedzibę administracyjną pana z Murakami-han). Wewnątrz żyją samuraje – urzędnicy, ich rodziny, ich dzieci. Dzieci samurajów puszczają na wiosnę latawce, jak wszędzie w ówczesnej Japonii. Robią to z wnętrza dziedzińca, na oczach ludzi z miasta.
W mieście, naprzeciwko jin'ya, mieszkają rzemieślnicy. Sanjō już wtedy słynie z metalurgii – z noży, narzędzi rolniczych, później z japońskich sztućców (eksportowanych stąd do dziś na cały świat). Kuźnie pracują od świtu do wieczora. Uczą się w nich chłopcy kaji no kozō (鍛冶の小僧, „uczeń kowala”). Chłopcy ci zaczynają puszczać własne latawce, mniejsze, sklecane z resztek papieru kupowanego w mieście. I zaczynają robić coś szczególnego: krzyżują linki z latawcami dzieci samurajów, plączą je, ścinają je z nieba. Koszą z nieba samurajskie latawce swoimi.
Z pozoru żart dziecięcy. W rzeczywistości – bunt społeczny. Nie wolno bezpośrednio zaczepiać dziecka samuraja w mieście (zwyczajowo dzieciom niesamurajskim nie wolno było się odezwać do dziecka samuraja). Wolno natomiast – jak się okazuje – niszczyć jego latawiec na niebie. Niebo nie ma stanu społecznego, najwyraźniej.
Kronika miasta Sanjō opisuje to tak: dawno odczuwana niechęć kowalskich chłopców do samurajów znalazła ujście w taki sposób, że niewidoczni puszczali własne latawce i splatali nimi linki latawców dzieci z jin'ya, ścinając je w powietrzu i posyłając daleko za miasto. Reakcja jin'ya: wezwano dorosłych z miasta, by ci uspokoili chłopców. Ale przy okazji rzemieślnicy zorientowali się, że dorośli też mogą bić się latawcami.
Tak rodzi się Sanjō ika-gassen. Bitwa, w której naprzeciwko siebie stają dwie strony: jin'ya (czyli klasa wojenna) i miasto (czyli mieszczanie). Strona jin'ya używa wielkich latawców, hyaku-mai-bari (百枚張, „sklejka ze stu arkuszy papieru”). Strona mieszczańska – mniejszych, na trzydzieści, czterdzieści arkuszy. Wielki latawiec ma siłę i masę. Mały – manewrowość. Logicznie powinien wygrać duży. Wygrywa mały.
Ale nie od razu - dopiero po pewnym wynalazku.
Gdzieś między 1670 a 1690 rokiem (źródła wahają się) ktoś w Sanjō wymyśla rokkaku-makidako (六角巻凧, „sześcioboczny zwijany latawiec”). Sześciokątna forma daje wyjątkową stabilność na wietrze – większą niż prostokątna. Bambusowy szkielet daje się wyjąć, dzięki czemu latawiec można zwinąć w rulon jak parasol. Średnica – metr, półtora. Mały, lekki, manewrowy. W rękach sprawnego agetsuke-shi (揚げ師, „mistrza puszczania latawców”) tnie wielkie, samurajskie hyaku-mai-bari jak kosa trawę.
Mieszczanie Sanjō zaczynają wygrywać systematycznie. Latawce wielkie, należące do jin'ya, lądują w polach co wiosnę, splątane i posłane daleko za miasto. Bitwa, rozpoczęta jako dziecięca zaczepka, staje się dorocznym świętem i wentylem bezpieczeństwa dla napięć społecznych. Świętem, w którym mieszczanie publicznie „biją” samurajów. Jin'ya, formalnie, nie protestuje. Bo formalnie to tylko zabawa, asobi, dziecinada. Faktycznie wszyscy wiedzą, co się tu naprawdę dzieje.
I dzieje się do dziś. Sanjō ika-gassen trwa nieprzerwanie od 1649 roku. Co roku w czerwcu, w pierwszą sobotę i niedzielę miesiąca, dwadzieścia kilka cechów miejskich rozpina nad rzeką swoje sześciokątne latawce, krzyżuje linki, ścina się nawzajem. Trzysta siedemdziesiąt siedem lat. Wynalazek został. Tradycja została. Rokkaku-makidako eksportuje się dziś na świat pod międzynarodową nazwą „SANJO ROKKAKU”, używaną w Europie i Stanach.
Jak się „ścinało”?
Bo wszystko, o czym tu piszę, sprowadza się ostatecznie do tego: jak przeciąć linkę przeciwnika. Cała estetyka, cała semantyka, cała opowieść z dachów Edo – jest tłem. Realnie, na ziemi, jest cienka linka, którą trzeba zerwać, zanim druga linka zerwie twoją.
Każdy region wypracował własną metodę.
W Nagasaki – najbardziej wyrafinowaną. Linkę robi się dwustopniową. Bliżej latawca: bidoro-yoma (ビードロヨマ, „szklana lina”). Bidoro to portugalskie vidro – szkło. W Nagasaki, jedynym porcie otwartym na zachód, słowo weszło do języka w XVI wieku, gdy Portugalczycy przywieźli szklane wyroby. Bidoro-yoma robi się tak: lnianą nić akaso-yoma (赤苧ヨマ, „linka z czerwonej ramii" - włókna z japońskiej rośliny karamushi, mocniejszego od konopi) rozpina się między dwoma bambusowymi słupami na odległość ośmiu ken – około czternastu i pół metra. Owija się ją wokół słupów w spiralę. Następnie pokrywa się ją mieszanką: sproszkowanego szkła z ugotowanym ryżem (klej) i sokiem kakowym (utrwalacz). Trzykrotnie. Każda warstwa schnie pół dnia. Po trzeciej warstwie linka, gdy się jej dotknie palcem, tnie skórę – nawet zgrubiałą skórę mężczyzny robiącego to całe życie. Rękawice obowiązkowe.
W Nagasaki bitwa to jeden na jednego. Dwa latawce, dwóch ludzi. Linki krzyżują się w powietrzu, jeden tnie linkę drugiego ścinającym ruchem nadegiri (撫で切り, „głaszczące cięcie”). Wygrywa ten, czyja bidoro tnie ostrzej. Tradycja Nagasaki hata-gassen ma podobno mówić o zasadzie równych linek - walka na linkach tej samej grubości - ale pewnego źródła tego nie znalazłem. Pojedynek miał własny kodeks. Wycinanie linki samym pociągnięciem, bez ścierania szkłem (hikikiri, 引き切り), uznawano za niesportowe – „to nie jest umiejętność, to jest brutalna siła”. W Nagasaki latawiec puszczało się z finezją - jak szermierz, nie jak drwal.
W Edo metoda była bardziej siłowa, mniej wyrafinowana. Pod latawcem przyczepiano gangi (雁木, dosłownie „zęby dzikiej gęsi”) – drewnianą listwę z wmontowanymi ostrzami. Jeśli linka przeciwnika przetarła się o gangi, pękała. Alternatywnie – wani (ワニ, „krokodyl”), drewniany przyrząd zaciskowy ze szczękami, łapiący linkę przeciwnika i zaciskający się na niej do momentu pęknięcia. Wreszcie kara (カラ) - bloczek krążkowy, przez który linkę przerzucało się tak, by wielu ludzi mogło ją równocześnie ciągnąć w dół; linka przeciwnika, splątana z naszą, pękała pierwsza z powodu tarcia.
W Echigo – inaczej. W Shirone i sąsiednich miastach prowincji nigdy nie używano szkła ani ostrzy. Lina jest gruba, konopna, niemal sznur. Walka polega na zmaganiu się siłą. Dwa wielkie latawce splątują się w powietrzu, opadają nad rzekę, lądują w wodzie. Wtedy zaczyna się ciągnięcie. Sześćdziesięciu mężczyzn z jednej strony, sześćdziesięciu z drugiej. Krzyk, zagrzewanie, ryk z grobli. Wygrywa ten, kto ciągnie tak długo, że lina przeciwnika pęka. Po tygodniu na brzegach Nakanokuchi leżą sterty potarganych lin, jak ścięte węgorze.
W Hamamatsu, na płaskim wybrzeżu prowincji Tōtōmi, gdzie wieje Enshū no karakkaze – „suchy wiatr Enshū” – walka nazywa się ito-kiri-gassen (糸切り合戦, „bitwa o cięcie linek”). Linki krzyżują się w powietrzu, drużyna z dołu ciągnie w przeciwną stronę. Czyja pierwsza pęknie, ten przegrał. Bez szkła, bez ostrzy. Tylko siła wiatru, tarcie linki o linkę i umiejętność manewrowania.
W każdym z tych miast technika rodziła osobny zawód. Agetsuke-shi w Sanjō – mistrz puszczania latawców, funkcja dziedziczna w obrębie cechu. Hata-shokunin w Nagasaki – rzemieślnik latawca, prowadzący zwykle własny sklep, sprzedający latawce i bidoro przez cały rok. Tako-no-yado w Hamamatsu – „gospoda latawcowa”, pomieszczenie cechu, gdzie przez zimę robiono i naprawiano ramy na wiosenny matsuri.
Mówiąc inaczej: bitwa była powodem, dla którego istniał cały system rzemieślniczy. Cech od papieru, cech od bambusa, cech od linki, cech od malowania, cech od manewrowania. Pięć zawodów wyhodowanych przez jedną zabawę.
Geografia bitew
Bitwy odbywały się tam, gdzie spotykały się trzy warunki: dobry wiatr, surowiec, tradycja rzemieślnicza.
Wiatr – wybrzeża i doliny rzeczne. Karakkaze przy ujściu rzeki Tenryū w Hamamatsu. Echigo no nishi-kaze, zachodni wiatr nadciągający znad Morza Japońskiego nad Sanjō i Shirone. Wiatr znad Sagami nad doliną tej rzeki w Kanagawie. Suchy wiatr nad jeziorem Biwa w Higashi-Ōmi.
Surowiec – bambus moso, papier washi, len, kakishibu. Wszystkie te rzeczy produkowano lokalnie wokół miast „bitewnych”. Sanjō ma bambus i papier z gór Echigo. Hamamatsu ma bambus z lasów Mikawy i papier z Mino. Nagasaki ma ramię z plantacji w prefekturze Saga.
Tradycja rzemieślnicza – kuźnia, tkactwo, papiernictwo. To są zawody, w których chłopiec uczy się czterech rzeczy naraz: cierpliwości, dokładności, podporządkowania mistrzowi i siły fizycznej. Czyli dokładnie tych samych, jakie potrzebne są przy bitwie na latawce.
W Niigacie żyje od końca XVII wieku tradycja, którą prefektura w 2015 roku oficjalnie wpisała na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego pod nazwą Echigo no tako-gassen shūzoku (越後の凧合戦習俗, „zwyczaje bitew na latawce w Echigo”). Obejmuje trzy festiwale: Sanjō ika-gassen (od 1649), Shirone ōdako-gassen (od 1737, biały latawiec o powierzchni dwudziestu czterech tatami) i Imamachi-Nakanoshima ōdako-gassen (od ery Tenmei, 1781–89, podobno założony przez wędrowca ze Shinshū – dziś prefektury Nagano – puszczającego latawce dla rozrywki nad rzeką Karitagawa).
W Shizuoce – Hamamatsu matsuri, oficjalnie wywodzący się z lat 1558–1569 (era Eiroku), gdy Iio Buzen-no-kami, pan zamku Hikuma, miał uczcić narodziny syna puszczeniem wielkiego latawca z wpisanym imieniem chłopca. Tę genezę zapisali kronikarze miejscy dopiero w 1922 roku, więc nie jest to genealogia wiarygodna w sensie ścisłym. Ale rejestrowane bitwy z ery Kansei (1789–1800) są autentyczne. Pod koniec XVIII wieku istnieje w Hamamatsu już dwadzieścia cztery cechy miejskie, każdy puszcza własny latawiec, każdy z własnym znakiem rozpoznawczym (dla cechu kowali wyrysowany jest młoteczek, dla cechu rybaków – ryba). Wojowniczy Mizuno Tadakuni (水野忠邦), przyszły kanclerz reform Tenpō, w czasie sprawowania urzędu pana Hamamatsu wydaje zakaz „latawców zbyt wystawnych” – co pośrednio dowodzi, jak bardzo były wystawne.
W Kanagawie – Sagami no ōdako, „wielki latawiec znad Sagami”. Tradycja sięga ery Tenpō (1830–1844). Najsłynniejszy latawiec to hachi-ken-dako (八間凧) – osiem ken, czyli czternaście i pół metra na czternaście i pół metra. Powierzchnia: stu dwudziestu ośmiu tatami. Waga: dziewięćset pięćdziesiąt kilogramów. Do podniesienia jednego takiego latawca w powietrze potrzeba stu mężczyzn ciągnących za jedną linę grubości czterech centymetrów. Na latawcu wypisuje się dwa znaki: czerwony znak słońca w prawym górnym rogu, niebieski znak ziemi w lewym dolnym. Co roku znaki dobiera się tak, by odzwierciedlały nastrój czasu. W 2025 roku znaki to kishō (喜翔, „radosny wzlot”). W okresie wojny – koku-i (国威, „chwała państwa”) i kamikaze (神風, „boski wiatr”). W 1993 roku, na ślub następcy tronu Naruhito – keishuku (慶祝, „radosne święto”).
W Shiga – Higashi-Ōmi no ōdako, „wielki latawiec znad Higashi-Ōmi”. Tradycja mająca swe początki w połowie XVIII wieku, w okolicy Yōkaichi. Rekord wszech czasów: w roku Meiji 15 (1882) puszczono nad polami Yōkaichi latawiec o powierzchni dwustu czterdziestu tatami. To około czterystu metrów kwadratowych. Tradycja jest dziś wstrzymana – w 2015 roku spadł na publiczność latawiec o powierzchni stu tatami, jeden człowiek zginął. Festiwal nie odbył się ani razu od tamtego roku.
W Saitamie – Kasukabe Hōjubana no ōdako-age, „puszczanie wielkiego latawca w Kasukabe Hōjubana”. W Aichi – Tahara no tako-matsuri, jedno z niewielu miast na Honshu, w którym linki tnie się szkłem (lokalna technika nankin-ito, opierająca się na importowanych z Chin niciach; nankin oznacza chińskie miasto Nankin, gdzie pierwotnie te nici produkowano).
I wreszcie Nagasaki – świat zupełnie osobny. Nie tako, lecz hata. Nie prostokątne, lecz romboidalne. Nie pochodzenia chińskiego, lecz portugalsko-indonezyjskiego. Wzorzec narodził się prawdopodobnie w XVII wieku z holenderskich okrętowych bander wciąganych na maszt na Dejimie. Holendrzy i ich indonezyjscy słudzy puszczali w niebo papierowe imitacje bandery dla rozrywki. Lokalni nauczyli się robić ramę i papier, a do tego dobrali portugalskie szkło. Tak powstał Nagasaki hata, latawiec do bicia jeden na jednego, z linką ze szkła, w pojedynku, z kodeksem.
Niemal w każdym z tych miejsc bitwa odbywała się w te same trzy dni: pierwszy dzień wiosny, pierwszy koński dzień drugiego miesiąca hatsu-uma, święto chłopców tango no sekku piątego dnia piątego miesiąca. To nie są daty dla samej rozrywki. To daty kalendarza obrzędowego, w których uniesienie czegoś do nieba ma znaczenie rytualne – podnoszenie modlitw, podanie niebiosom imienia syna pierworodnego, prośba o zdrowie rodziny.
Co mówił latawiec?
Latawiec rzadko był obojętnym przedmiotem. Niemal zawsze coś znaczył.
Hatsu-tako (初凧, „pierwszy latawiec”) puszczało się dla pierworodnego syna na święto tango no sekku. Cech młodych mężczyzn z dzielnicy zbierał się w domu rodziny, wypisywano imię chłopca i herb rodzinny na wielkim latawcu, niesiono go w procesji na plac, puszczano przy ryku trąb. Im wyżej latawiec się wznosił, tym dłuższe i zdrowsze życie miał wieść chłopiec. Obyczaj ten przetrwał najsilniej w Hamamatsu, gdzie do dziś wiele rodzin z nowo narodzonym pierworodnym składa zamówienie w lokalnym cechu kakudako, płaci, zbiera krewnych i sąsiadów, idzie na plac matsuri w czasie majowych świąt. Społeczny składnik tego obyczaju jest niemniej ciekawy niż rytualny: rodzice noworodka muszą wynająć i nakarmić kakuyakai (bractwo młodzieży puszczającej latawce) puszczający ich latawiec. To inwestycja kilkuset tysięcy jenów. Cech zarabia, dziecko zostaje publicznie nazwane, miasto wie, że jest nowy potomek. To nadal bardzo popularna tradycja. W 2025 roku uczestniczyły 174 dzielnice, na ulicach pojawiło się ponad osiemdziesiąt rzeźbionych wozów goten-yatai, a festiwal odwiedziły niemal dwa miliony osób.
Yakkodako (奴凧, „latawiec ze sługą”) – o nim była już mowa. Sługa yakko to najniżej urodzony pomocnik samuraja; w epoce Edo nazywano go też chūgen (中間) albo orisuke (折助). Wykonywał zwykle pracę służebną przy panu – nosił bagaże, popychał palankin, prowadził konia. W kulturze miejskiej Edo, gdzie yakko widywano codziennie przy procesjach pańskich daimyō-gyōretsu, postać ta nabrała życia własnego. Yakko stał się ironicznym bohaterem ludowym: oficjalnie nikt, faktycznie obecny przy każdym akcie pańskim. Yakkodako, wzbity nad miastem, mówi: nawet yakko potrafi sięgnąć nieba.
Mushaё-dako (武者絵凧, „latawiec z malowidłem wojownika”) – z herosem historycznym lub legendarnym. Najczęściej rysowano: Minamoto-no Yoshitsune w zbroi (postać-wzór dzielności), wiernego mu Benkei (postać-wzór lojalności), Kintarō (postać-wzór męskiej siły dziecięcej), Watanabe-no Tsuna walczącego ze złym duchem. W XIX wieku dochodzą do tego Yoshiie Hachimantarō i postaci z Suikoden – chińskich przekładów popularnych w Edo od lat 1820. Ojcowie wysyłali synom w niebo wzór męskości. Latawiec wisiał nad dzielnicą jak ogłoszenie: w tym domu wychowuje się chłopca na bohatera.
Jidako (字凧, „latawiec ze znakiem”) – z kaligrafowanym znakiem. W Sagami obyczaj polega na tym, że dwa znaki wybiera się co roku. W epoce Edo wybierał je urzędnik miejski. Dziś – mieszkańcy w głosowaniu. Czerwony znak słońca, niebieski znak ziemi. Latawiec staje się publiczną manifestacją zbiorowej woli – tego, czego życzymy sobie w danym roku jako społeczność. Tego, co chcemy zapisać na niebie nad polami.
I wreszcie – jidako z gniewem. To kategoria nieoficjalna, ale obecna w tradycji ludowej. Czasem na latawcu pisało się znaki mające wyrazić niezadowolenie z urzędnika, zarządu, sąsiada. Trzymano się przy tym w granicach – nie wymieniano imion, nie podawano adresów. Ale wiadomo było, że jidako z napisem „głupiec” puszczony nad konkretną dzielnicą jest wymierzony w konkretną osobę. Nie ma na to dokumentu w archiwach bakufu – nikt by tego nie ścigał. W obyczajowej pamięci miast to się jednak działo.
Latawiec więc nie tylko leciał. On mówił. Wisiał nad miastem jak ogłoszenie cechu, jak proklamacja, jak modlitwa. Czytało się go z dołu. Każdy w dzielnicy wiedział, kto co napisał, kto co namalował, kto czyim cechu jest dzieckiem. Bitwa nie polegała tylko na zerwaniu liny. Polegała na tym, żeby przeciąć wiadomość. Strącić z nieba zdanie napisane przez drugiego.
Po Edo
Bitwy na latawce żyły dalej w erze Meiji, choć kontekst zmieniał się szybko.
W roku 1911 do Echigo przyjechał austriacki major Theodor von Lerch, znany w Japonii jako Lerchi-san (może kojarzysz jego yuru kyara?: Futro, które zarabia miliardy - Yuru-kyara, czyli jak każda japońska mieścina ma swoją pocieszną pokrakę). Przybył uczyć Japończyków narciarstwa, pierwszego w historii kraju, na wzgórzach prefektury Niigata. Przy okazji obejrzał Shirone ōdako-gassen. To, co tam zobaczył, opisał później w dzienniku jako „prawdziwą bitwę w duchu starego bushidō”. Pod wrażeniem ofiarował festiwalowi puchar przechodni, stanowiący podstawę oficjalnego systemu klasyfikacji. Od 1911 roku Shirone ma kolejność miejsc i ranking cechów. Wcześniej, przez prawie trzysta lat, nikt formalnie nie liczył, kto wygrał.
Era Taishō i wczesne Shōwa to czas, w którym latawiec staje się sportem masowym. W Hamamatsu w 1929 roku dołącza do bitew nowy element: goten-yatai (御殿屋台), bogato rzeźbione wozy mobilne, ciągnięte wieczorem przez miasto z muzyką, jak wędrowne teatry uliczne. W całej Japonii cechy miejskie organizują się w stowarzyszenia. Walka rytualna zostaje zorganizowana.
Druga wojna światowa wstrzymuje wszystko. Hamamatsu, leżące w pobliżu fabryk amunicji Mitsui i bazy lotniczej, jest masowo bombardowane. Goten-yatai ulegają spaleniu - prawie wszystkie. Cechy się rozpraszają, ojcowie giną na frontach. Tradycja ma rozerwany łańcuch pokoleniowy. Po wojnie Hamamatsu odradza się szybko, ale z innym składem osobowym i w innym kontekście – nadal szczerym, ale może nieco bardziej komercyjnym.
Współcześnie tako-gassen jest atrakcją turystyczną. Sagami – dwadzieścia tysięcy widzów. Hamamatsu – dwa miliony przez trzy dni majowych świąt. Sanjō i Shirone – mniej, lokalniej, ale głębiej. To, czego dotykasz, oglądając dziś bitwę w Niigacie, to dawne Edo w niewiele zmienionej formie. Takie tradycje potrafią przetrwać państwa, w których wyrosły. Bakufu Tokugawów zniknęło w 1868 roku. Bitwa na latawce trwa nadal.
ŹRÓDŁA
1. 太田南畝『奴師労之』文政4年（1821）, w: 『燕石十種』所収 [Ōta Nampo, „Yakkoshirōshi”, 1821, w zbiorze „Enseki jisshu”]. Archiwum 国立公文書館.
2. 寺島良安『和漢三才図会』正徳2年（1721）[Terajima Ryōan, „Wakan sansai zue”, 1721]. Encyklopedia z połowy okresu Edo zawierająca wczesny opis tako.
3. 新潟県三条市『越後の凧合戦習俗 – 三条凧合戦資料』[oficjalne archiwum dziedzictwa kulturowego miasta Sanjō, prefektura Niigata, 2015].
4. 新潟市南区『白根大凧合戦』公式資料 [oficjalne archiwum festiwalu Shirone ōdako-gassen, miasto Niigata].
5. 浜松まつり組織委員会『浜松まつり公式記録』[oficjalne archiwum festiwalu Hamamatsu matsuri].
6. Streeter, Tal. „The Art of the Japanese Kite”, 1974.
7. Modegi, Masaaki. 『日本の凧』”Nihon no tako – Latawce Japonii”, 1985.
未開 ソビエライ
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?
Zobacz książki autora strony:
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
Osobiste motto:
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
Napisz do nas...
Przasnysz, Polska
m.sobieraj@inarismart.pl
dr.imyon@gmail.com
___________________
inari.smart
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!