我死ば焼な埋な野にすてゝ痩たる犬の腹をこやせよ
(Ware shinaba / yaku na uzumu na / no ni sutete / yasetaru inu no / hara o koyaseyo)
„Gdy umrę,
nie palcie mnie, nie grzebcie,
rzućcie w polu
i utuczcie brzuch
wychudzonego psa.”
- wiersz znaleziony pod poduszką Jigoku,
Santō Kyōden, „Honchō suibodai zenden”,
rozdz. 7, 1809


Dlatego nie będę rozstrzygać, czy istniała. Nie będę też opowiadać o barwnej zjawie z orszakiem szkieletów, jaką Jigoku Dayū bywa na dzisiejszych obrazkach, bo w tej historii nie ma nic zabawnego i chcę ją opowiedzieć tak, jak na to zasługuje. Interesuje mnie samo zdanie. Żeby człowiek u progu śmierci nazwał własne ciało karmą dla psa, musi mieć za sobą długą szkołę, i tę szkołę da się opisać dość dokładnie: umowa, cennik, kij, choroba, dół za miastem. Zostały po niej dokumenty, a nawet zeszyty zapisane ręką samych kobiet. Chcę prześledzić tę drogę po kolei i zobaczyć, co robi pogarda, kiedy najpierw spada na człowieka z zewnątrz, potem kieruje się w nim na własne ciało, a na końcu obejmuje cały świat. Nie ukrywam, że ten wiersz budzi we mnie coś więcej niż współczucie. Jest w nim pewna twardość i surowa odwaga – i dlatego trzeba go przeczytać bez taryfy ulgowej.




Dwa razy do roku wychodził przewodnik z imionami kobiet ułożonymi według ceny, w 14 stopniach. Klient czytał go jak kartę dań. Kobieta sprawdzała w nim, ile jest warta w tym półroczu i kto ją wyprzedził.

それからわたしをずくニはだかニして、はこニかけておき、あさまでねかさづニしばつておきましたよ
(Sorekara watashi o zuku ni hadaka ni shite, hako ni kakete oki, asa made nekasazu ni shibatte okimashita yo)
„Potem od razu rozebrał mnie do naga,
przywiązał do skrzyni
i trzymał związaną do rana,
nie dając zasnąć.”
- Sakuragi, kobieta z domu Umemotoya, „Oboe-chō”,
zeszyt zaczęty w 9. miesiącu 1846

Kohina prowadziła inny rejestr: co dano jeść i co było w nocy. Rano ryż zalany herbatą i zgniła kiszonka. Wieczorem papka z tłuczonych łbów łososia. Nowy gość, „nic szczególnego”. Bez gościa, czuwanie do drugiej w nocy, kazali masować nogi. Zwrot „nic szczególnego” stoi po każdej nocy z klientem i po kilkunastu wpisach czyta się go gorzej niż opisy bicia. W zeznaniu dodała, że na co dzień dostawały 2 posiłki z rozgotowanego ryżu z wytłokami po tofu albo z zielskiem, z którego robi się miotły, „cuchnące tak, że nie dało się tego przełknąć”.

W aktach jest na to dowód drobny i straszny. Dzień przed podpaleniem, o którym za chwilę, kobiety spisały przysięgę i podpisały się pod nią wszystkie, 16 imion jedno za drugim. Yokoyama zauważyła, że kolejność podpisów zgadza się z kolejnością w drukowanym przewodniku, od najdroższej do najtańszej. Buntowały się przeciw domowi i ustawiły się do buntu według cennika tego domu.

O dalszym ciągu mówią badania nad współczesną prostytucją, z zastrzeżeniem, że próby zbiera się tam, gdzie badacz zdoła dotrzeć, więc nie wolno ich rozciągać na wszystkich. Zespół Melissy Farley ogłosił w 2003 roku wyniki rozmów z 854 osobami w 9 krajach: 68% spełniało kryteria zespołu stresu pourazowego, a 89% chciało z tego wyjść i nie miało dokąd. Klinicyści pracujący z takimi osobami opisują też dysocjację: ciało zostaje w pokoju, a reszta jest w tym czasie gdzie indziej.
Jak to wygląda od środka, nietrudno odtworzyć. Kto jest traktowany jak rzecz i nie może tego przerwać, ma do wyboru dwa miejsca: po stronie rzeczy albo po stronie patrzących. Pogarda dla własnego ciała jest przeprowadzką na tę drugą stronę. Skoro to, czego dotykają, czym handlują i co biją, budzi wstręt także we mnie, to przynajmniej nie jestem tym w całości. Zostaje ktoś, kto patrzy i ocenia. Za ten manewr płaci się drogo, bo oceniający mówi odtąd głosem gospodarza, ale w domu takim jak Umemotoya nikt nie pyta o koszty. Chodzi o to, żeby dotrwać do rana.
Edo miało na to własne słowa. Dzielnicę nazywano kugai (苦界), „światem udręki”. Klienci powtarzali porzekadło, że kurtyzana nie zna szczerości, i mieli do niej o to żal, co jest może najbezczelniejszym zdaniem w całej tej historii. Kobieta, której płaci się za udawanie, słyszy potem, że udaje. Pogarda krąży więc w zamkniętym obiegu. Schodzi z góry jako cena i kij, zostaje przejęta jako wstyd, a kiedy wstydu jest już za dużo, wraca na zewnątrz i obejmuje wszystkich przychodzących.
Najstarsza opowieść o kobiecie imieniem Piekło jest właśnie o tym. Zbiór anegdot „Ikkyū Kantō-banashi” z 1672 roku nie zna jeszcze szaty ani pogrzebu. Zna zajazd nad zatoką w Sakai i dziewczynę do towarzystwa, zwaną Jigoku. Sławny mnich zaczyna wiersz łańcuchowy, ona go kończy:
聞しより見ておそろしき地獄かな しにくる人のおちざるはなし
(Kikishi yori / mite osoroshiki / jigoku kana / Shi ni kuru hito no / ochizaru wa nashi)
„Znałem je ze słyszenia,
z bliska straszniejsze: Piekło.
Z tych, co przychodzą tu umierać,
każdy w nie wpada, co do jednego.”
- Ikkyū i dziewczyna imieniem Jigoku,
„Ikkyū Kantō-banashi”,
cz. 2, opowieść 7, 1672
Dowcip siedzi w 2 sylabach. Shi ni kuru znaczy „przychodzić umrzeć”, ale zapisane sylabami, bez znaku śmierci, znaczy też „przychodzić to zrobić”. Mnich prawi dwuznaczny komplement, a dostaje statystykę: wszyscy, bez wyjątku, i nie ma powodu sądzić, że ty będziesz pierwszy. Tak mówi ktoś, kto obejrzał z bliska bardzo wielu mężczyzn i żadnego nie ma za lepszego od reszty, z mnichem włącznie.

Od 1722 roku obowiązywało w dodatku prawo o kochankach po wspólnym samobójstwie, częstym w dzielnicach uciech: zwłoki wyrzucić, obrzędów żałobnych nie odprawiać (pisałem więcej o tym tu: Wzornik samobójczej miłości. Co nam mówi teatr czasów shōgunatu, a co Werter Goethego?) . Urzędowe słowo brzmi torisute, dosłownie „zabrać i porzucić”. Resztę załatwiano bez rozgłosu. Zmarłą niewygodną dla domu wynoszono do zbiorowego dołu przy świątyni i nazywano to nagekomi, „wrzuceniem”. Autor z 1891 roku dopowiada szczegół, nad którym długo siedziałem. Kobiecie po takiej śmierci wiązano ręce i nogi razem i zawijano ją w słomianą matę. Właściciele domów mieli to za sekretny sposób: potraktowana jak pies albo kot odradza się między zwierzętami i nie może już mścić się na ludziach.

Teraz wiersz spod poduszki czyta się inaczej. Nie palić, nie grzebać, rzucić w polu: ona prosi o to, co prawo przewidywało dla okrytych hańbą, a obyczaj dla takich jak ona. Pies też już w tym obrazie jest, właściciele sami go tam wprowadzili. Nowy jest tylko podmiot zdania. „Gdy umrę” mówi ktoś, kto wydaje polecenia, a ta kobieta przez całe życie żadnych nie wydawała. Kontrakt, cena i ciało należały do domu. Rozporządza sobą pierwszy raz i robi to w chwili, w której nie ma już czym handlować. W powieści właściciele chcą jej zresztą wyprawić pogrzeb z pompą, bo zarobili na niej majątek, a sława zmarłej dobrze robi interesom. Zakaz uderza w nich.
Jak trudno było wolnemu człowiekowi dostać to samo, przekonał się Hiroshige. Umierając w Edo jesienią 1858 roku, przytoczył w testamencie „stary wiersz” o psie i poprosił o pogrzeb w tym duchu, po czym dopisał trzeźwo, że mieszka w mieście, pola w pobliżu nie ma, więc niech go zakopią w świątyni, byle bez zbytków.

Dzisiejszy język zna wiele imion w rodzaju Hotoke. Są ładne, podnoszą na duchu i prawie zawsze wymyśla je ktoś, kto na cudzej sytuacji zarabia albo przynajmniej nie musi w niej tkwić. Ona wybiera słowo zgodne ze stanem faktycznym i wiesza je na drzwiach. Miejsca to nie zmienia, nadal w nim stoi. Zmienia się tylko to, kto mówi. Odtąd każdy, kto pyta o nią w zajeździe, musi powiedzieć na głos, dokąd idzie.

Po 108 latach pisarz Santō Kyōden dał jej do tego imienia strój. W powieści z 1809 roku każe jej chodzić w wierzchniej szacie z wyhaftowanym sędzią umarłych, demonami i kotłami, tak że klient, zanim jej dotknie, ogląda własną przyszłość. W dzielnicy uciech strój był reklamą towaru. Ten jest równie kosztowny i równie skutecznie ściąga wzrok, tyle że towar opisano na nim uczciwie: uroda ma termin ważności, a po nim przychodzi rachunek. Kyōden wkłada też w usta mnicha zdanie, którego prawdziwy Ikkyū chyba by się nie powstydził:

(Nanji ga tomogara wa goshaku no karada o urite issai shujō no bonnō o yasunzu. Hō o urite shujō o madowasu jazen zokusō ni wa haruka ni masareri.)
„Wy sprzedajecie pięć stóp ciała
i koicie żądze wszystkich istot.
Daleko wam lepiej niż fałszywym mistrzom,
złodziejom w mnisich szatach:
ci sprzedają naukę i mącą ludziom w głowach.”
- Ikkyū do Jigoku, Santō Kyōden,
„Honchō suibodai zenden”,
rozdz. 7, 1809
Mnich jej zajęcia nie chwali. Ceni w nim tyle, że jest przynajmniej tym, na co wygląda, a wśród ludzi handlujących pociechą to rzadkość.


Zostaje pytanie, co o tych sprawach wiedział człowiek, który to wszystko złożył. Wiedział sporo. Obie jego żony były wcześniej kobietami z Yoshiwary. Pierwsza, Kikuzono, przyszła do niego w 1790 roku po odsłużeniu kontraktu, a w 1793 umierała na chorobę kobiecą („bryłę krwi”, 血塊, kekkai, jak nazywano wtedy guz w podbrzuszu). Kyokutei Bakin, dawny uczeń i późniejszy rywal, zapisał po latach, jak zachował się wtedy mąż:
京傳其苦痛の聲を聞くに忍びずとて、日夜吉原なる妓院に在て還らず
(Kyōden sono kutsū no koe o kiku ni shinobizu tote, nichiya Yoshiwara naru giin ni arite kaerazu)
„Kyōden mówił, że nie zniesie
jej krzyków bólu,
i dniem, i nocą przesiadywał
w domu uciech w Yoshiwarze.
Do domu nie wracał.”
- Kyokutei Bakin, „Iwademo no ki”,
wspomnienie o Kyōdenie, ok. 1819
Miał wrócić w dniu jej śmierci i wyprawić pogrzeb jak należy. Bakin nie był świadkiem życzliwym. Biograf Kyōdena, Miyatake Gaikotsu, uważał, że tę historię rozdął, żeby dawnemu mistrzowi zaszkodzić, i wytknął mu błąd w szczegółach. Nie umiem tego rozstrzygnąć. Wiem tylko, że 16 lat później ten sam Kyōden opisał rozkład ciała swojej bohaterki etap po etapie, bez odwracania wzroku:
痩たる犬は麗玉を垂たる乳を喰破 餓たる烏は秋波をよせたる眼をついばみて
(Yasetaru inu wa reigyoku o taretaru chi o kuiyaburi, uetaru karasu wa shūha o yosetaru manako o tsuibamite)
„Wychudzony pies rozszarpał piersi,
które zwisały niegdyś jak klejnoty.
Zgłodniała wrona wydziobała oczy,
co słały powłóczyste spojrzenia.”
- Santō Kyōden,
„Honchō suibodai zenden”,
rozdz. 7, 1809
Każda część ciała jest tu nazwana razem ze swoją dawną ceną. Trzeba więc powiedzieć i to: wiersz o psie włożył jej pod poduszkę mężczyzna, klient i pisarz w jednej osobie, a kurtyzana, która sama zgadza się być karmą, jest dla kupujących postacią bardzo wygodną. Niczego nie żąda, nikogo nie oskarża, zwalnia z wyrzutów. Nie mam złudzeń co do tego, komu ta legenda służyła. Nie potrafię jej mimo to odłożyć, z jednego powodu: kobiety z Umemotoya, prawdziwe, zrobiły w 1849 roku coś bardzo podobnego do tego, co Kyōden wymyślił 40 lat wcześniej.

所詮此姿ニ而被責殺候ゟ火を付皆憤を晴シ候上御法通之御沙汰を蒙り候積
(Shosen kono sugata nite semekorosare sōrō yori, hi o tsuke, mina ikidōri o harashi sōrō ue, gohō dōri no gosata o kōmuri sōrō tsumori)
„Skoro i tak zamęczą nas tu na śmierć,
lepiej podłożyć ogień,
dać ujście gniewowi wszystkich
i przyjąć wyrok, jaki przewiduje prawo.”
- Kohina, lat 24, zeznanie złożone w dniu podpalenia,
5. dzień 8. miesiąca 2. roku ery Kaei (21 września 1849)

Pisałem wcześniej, że pod przysięgą podpisały się w kolejności cennika. Jedno nie przeczy drugiemu. Z niewoli nie wychodzi się czystym, z własnym językiem i własną miarą. Wychodzi się, jeśli w ogóle, z tym, co jest pod ręką, czyli z miarą gospodarza w głowie, i robi się z niej użytek przeciw niemu.

我カラダ焼ト埋モト野ニ捨チヨト痩タル犬ノ腹ヲ肥ソト
(Waga karada / yako to uzumo to / no ni sucho to / yasetaru inu no / hara o koyaso to)
„Moje ciało
spalcie albo zakopcie,
albo rzućcie w polu,
albo utuczcie nim
wychudzonego psa.”
- wiersz przypisywany Ikkyū,
Hirata Atsutane, „Ibukioroshi”,
cz. 1, pocz. XIX w.

Epiktet był niewolnikiem, zanim został nauczycielem. W jednej z rozmów spisanych przez ucznia gra scenę z tyranem, który wyczerpał już zwykłe groźby i sięga po ostatnią:
„– Ale wyrzucą cię bez pogrzebu.
– Jeśli to ja jestem tym trupem, wyrzucą mnie.
Jeśli jestem kimś innym niż trup,
mów dokładniej, jak się rzeczy mają,
i nie próbuj mnie straszyć.”
- Epiktet, „Diatryby”,
ks. 4, rozdz. 7, pocz. II w.

Różnicy trzeba więc szukać gdzie indziej niż w samym zdaniu, a wiersz spod poduszki podsuwa, gdzie. Jego ostatnie słowo, koyaseyo, jest rozkazem: utuczcie. Pies jest wychudzony, ktoś to zauważył. Człowiek nieobecny we własnym ciele nie widzi cudzego głodu i nie wydaje poleceń. Według miary Baigana ten wiersz przegrywa, bo zostało w nim jedno pragnienie. Według mojej właśnie dlatego jest wart więcej niż wzruszenie ramion. Ciało, którym przez lata karmili się syci, ma na koniec nakarmić kogoś głodnego. Tak mówi ktoś, kto ma jeszcze zdanie o świecie i jeszcze w nim jest, choćby ledwie jedną nogą.
Ten sam Epiktet radził nie żądać, by sprawy szły po naszej myśli, tylko chcieć ich takimi, jakie są. Kobieta o imieniu Piekło tak daleko nie idzie i budzi tym mój szacunek. Swojego losu nie chce i nie udaje, że chce. Nazywa go piekłem, a potem zachowuje się w nim jak ktoś u siebie. Nie jest to zgoda i nie jest to bunt, a dobrego słowa na trzecią możliwość nie znam. Jej postawa być może nie ma nazwy w naszym języku.

Rozumiem też, dlaczego ta pogarda w pierwszej kolejności uderza w pociechę. W Yoshiwarze nadzieja należała do wyposażenia domu. Był termin końca kontraktu, był bogaty klient z opowieści o wykupionych, był awans o stopień w następnym przewodniku. Wspomniana wcześniej amerykańska psychiatra Judith Herman pisze, że drobne, kapryśnie przyznawane łaski łamią opór skuteczniej niż samo okrucieństwo. Kohina znała ten rachunek. Gdyby zostało mi niewiele, zeznała, zacisnęłabym zęby, ale zostały 4 lata i moje ciało tyle nie wytrzyma. Kto w takim miejscu odmawia pocieszenia, zrywa sznurek, za który najłatwiej go pociągać.
Japońska wyobraźnia miała dla skrzywdzonej kobiety dwie gotowe role. Mogła zostać świętą, jak kurtyzana z Eguchi, wysłana przez teatr nō w chmury na białym słoniu jako bodhisattwa. Mogła zostać mściwym duchem, i tego bali się właściciele domów, kiedy wiązali zmarłym ręce i nogi. Obie role są wygodne dla żywych, bo przenoszą sprawę w zaświaty. Jigoku nie przebacza i nie straszy. Zostaje na ziemi, przy rachunku, i dlatego wracam do niej chętniej niż do tamtych dwóch.

A przecież coś z niej biorę, ostrożnie i z poczuciem niestosowności, bo moje gorsze odcinki życia nie mają z jej losem nic wspólnego i samo porównanie wydałoby się żartem. Chodzi o kolejność. Najpierw nazwać miejsce, w którym jestem, jego prawdziwym imieniem, nawet jeśli wszyscy dookoła podsuwają ładniejsze. Potem sprawdzić, czym jeszcze mogę rozporządzić, choćby to był drobiazg. I dopiero wtedy, nie czekając, aż się poprawi, zabrać się do tego, co uważam za swoje.
Kyōden ma na to scenę i wierzę w nią bardziej niż w jego szatę i jego pogrzeb. Bohaterka kupuje malowane krzesło i między jednym gościem a drugim siada na nim w medytacji, z mnisią miotełką w dłoni. Zza ściany słychać śpiew, pijanych walących w naczynia i wrzask zarządczyni. Nikt jej nie wykupuje, ona nie ucieka i nie goli głowy. Po wielu dniach, pisze autor, przestaje słyszeć hałas. Czy to spokój, czy odrętwienie, z zewnątrz znów nie widać. Widać tylko, że wraca na to krzesło. Stoi ono w pokoju, do którego za chwilę ktoś wejdzie.
1. 山東京伝『本朝酔菩提全伝』(1809), w: 『京伝傑作集』, 帝国文庫 第15編, 博文館, 東京 1902.
2. 横山百合子「〔資料紹介〕「梅本記」 嘉永二年新吉原梅本屋佐吉抱遊女付け火一件史料の紹介」, 『国立歴史民俗博物館研究報告』200 (2016), s. 145–168 (pełny tekst zeznań i zeszytów kobiet).
3. 横山百合子「近世社会と性の売買」, wykład z 5 marca 2025 roku, zapis opublikowany przez organizatora.
4. 苦楽庵主人(遠藤淳助)『芳原沿革史』, 東京 1891.
5. 『徳川禁令考』後聚 第4帙, 司法大臣官房庶務課 編, 東京 1932 (z 1722 roku o zwłokach kochanków).
6. 『花街御留書』, rękopis, Biblioteka Parlamentu Japonii (NDL), sygn. 京-355 (wzory umów i pism z Yoshiwary).
7. 杉田玄白『形影夜話』(1810), w: 楠瀬恂 編『随筆文学選集』第7, 東京 1927.
8. 曲亭馬琴『伊波伝毛乃記』, w: 『新燕石十種』第4, 国書刊行会, 東京 1913; 宮武外骨 編『山東京伝』, 東京 1916.
9. 岡田徯志『摂陽群談』(1701), 大日本地誌大系刊行会, 東京 1916.
10. Judith Lewis Herman, „Przemoc. Uraz psychiczny i powrót do równowagi”, przeł. Anna Kacmajor, Magdalena Kacmajor, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1998.
11. Barbara L. Fredrickson, Tomi-Ann Roberts, „Objectification Theory: Toward Understanding Women’s Lived Experiences and Mental Health Risks”, „Psychology of Women Quarterly” 21 (1997), s. 173–206.
12. Melissa Farley i in., „Prostitution and Trafficking in Nine Countries: An Update on Violence and Posttraumatic Stress Disorder”, „Journal of Trauma Practice” 2 (2003), nr 3–4, s. 33–74.
未開 ソビエライ
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
___________________
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!