Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.
2026/11/16

Chciałbym zostać niezdarą. Miyazawa Kenji i wiersz, którego nikt nie miał przeczytać 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

„Ame ni mo makezu” wyciągnięto ze starego kufra na usta całego narodu

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.W piwnicy kina w tokijskiej dzielnicy Shinjuku, w lokalu „Monami”, stoi na podłodze wielki kufer podróżny. Jest 16 lutego 1934 roku. Kufer przywiózł pociągiem z Hanamaki, miasteczka na północy kraju, niespełna trzydziestoletni Miyazawa Seiroku, młodszy brat poety zmarłego 5 miesięcy wcześniej. Wokół tłoczy się kilkanaście osób, głównie poeci i malarze: jedni stoją, inni przykucnęli, bo nikt jeszcze nie zdążył usiąść do stołów. Z kufra wychodzą na światło rękopisy, starannie przepisane na czysto, w ilości, jakiej nikt się nie spodziewał. Baśnie, poematy, opowieść o kolei jadącej przez Drogę Mleczną, a wszystko to po człowieku, który za życia wydał zaledwie 2 książki i poza gronem kilku entuzjastów pozostał nieznany.

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

Potem ktoś sięga do kieszeni kufra i wyjmuje notes. Czarny, oprawny w skórę, 13 centymetrów na 7,5, mniejszy od dłoni, z tulejką na ołówek przy grzbiecie. Notes idzie z rąk do rąk, ludzie wstają i siadają, żeby zajrzeć sąsiadowi przez ramię. Na kilku stronach pod rząd biegnie tekst pisany dość grubym ołówkiem, katakaną, kanciastym pismem telegramów i elementarzy, a zaczyna się od deszczu i wiatru. Obecna przy tym poetka Nagase Kiyoko zapamiętała, że rzeźbiarz i poeta Takamura Kōtarō wydał okrzyk zdziwienia. Sama, wspominając tamten wieczór po blisko pół wieku, napisała, że spod całej skrzącej się wyobraźni jego wierszy wyszedł w tym notesie ktoś inny:

 

宮沢さん自身が、地上に露呈した鉱脈のように見えていた

(Miyazawa-san jishin ga, chijō ni rotei shita kōmyaku no yō ni miete ita)

 

„Sam Miyazawa był tam widoczny jak żyła kruszcu odsłonięta na powierzchni ziemi.”

 

- Nagase Kiyoko, „Kaku atta”,
wspomnienie o wieczorze 16 lutego 1934 roku, wyd. 1981

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Tekst nie ma tytułu. Nad pierwszą linijką stoi tylko data, „11.3.”, czyli 3 listopada, a rok wynika z sąsiednich stron: 1931. Autor leżał wtedy chory w domu rodziców, miał 35 lat, przed sobą niecałe 2 lata życia, i tych 9 stron nikomu nie pokazał. Przez 2 lata i 3 miesiące, od zapisu do wieczoru w „Monami”, nie czytał ich nikt poza nim. Dziś zapisek nazywany od pierwszych słów 「雨ニモマケズ」 (Ame ni mo makezu), „Nie ulec deszczowi”, należy do najbardziej znanych wierszy w Japonii. Pokolenia uczniów uczyły się go na pamięć, wykuto go w kamieniu, drukowano w czasie wojny i po wojnie, a po tsunami z 2011 roku czytano na głos jako słowa otuchy. Uchodzi za hymn wytrwałości. Tyle że szkoła i państwo czytały go przez dziesięciolecia tak, jakby nie miał ostatniej linijki ani sąsiedniej strony. Żeby zobaczyć, co naprawdę zapisał człowiek z ołówkiem, trzeba otworzyć kufer jeszcze raz.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

40 kilogramów wapienia

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Miyazawa Kenji urodził się w 1896 roku w Hanamaki, w prefekturze Iwate, jako najstarszy syn właściciela lombardu i sklepu z używaną odzieżą. Dom żył z tego, że okoliczni chłopi w złych latach zastawiali kimona, a syn tego bogactwa się wstydził. Skończył wyższą szkołę rolniczo-leśną w Morioce, znał się na glebach i minerałach, rodzinnego interesu przejąć nie chciał. Jako dwudziestoparolatek związał się ze świeckim ruchem wyznawców Sutry Lotosu, co na lata poróżniło go z ojcem, gorliwym buddystą innej szkoły. Od końca 1921 roku uczył w szkole rolniczej w rodzinnym mieście, pisał baśnie i wiersze, a w 1924 roku wydał tom poezji „Haru to shura”, „Wiosna i asura”. Otwiera go przedmowa, w której przyrodnik miesza się z mistykiem:

 

わたくしといふ現象は/仮定された有機交流電燈の/ひとつの青い照明です

(Watakushi to iu genshō wa / katei sareta yūki kōryū dentō no / hitotsu no aoi shōmei desu)

 

„Zjawisko zwane mną
jest jednym niebieskim światłem
hipotetycznej organicznej lampy na prąd zmienny.”

 

- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,

przedmowa, 1924

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Kilka stron dalej, w wierszu tytułowym, ten sam człowiek przedstawia się już bez laboratoryjnych metafor:

 

いかりのにがさまた青さ/四月の気層のひかりの底を/唾し はぎしりゆききする/おれはひとりの修羅なのだ

(Ikari no nigasa mata aosa / shigatsu no kisō no hikari no soko o / tsubaki shi hagishiri yukiki suru / ore wa hitori no shura na no da)

 

„Gorycz gniewu i jego błękit.
Po dnie światła, w kwietniowej warstwie powietrza,
chodzę tam i z powrotem, plując, zgrzytając zębami.
Jestem asurą, jednym z wielu.”

 

- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,

wiersz tytułowy, 1924

 

Asura to w buddyjskim obrazie świata istota wiecznie skłócona i gniewna, umieszczana szczebel niżej od ludzi. Ta autoprezentacja jeszcze wróci.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.W 1926 roku Kenji rzucił posadę, zamieszkał sam w domu za miastem i próbował żyć z ziemi, doradzając za darmo chłopom, jak nawozić pola na kwaśnych glebach Iwate. Rozpisał im, jak się podaje, około 2000 planów nawożenia. W sierpniu 1928 roku zachorował na płuca i przeleżał w domu rodziców blisko 2 lata. Kiedy stanął na nogi, zatrudnił się w lutym 1931 roku w małym zakładzie mielącym wapień na nawóz, do którego pieniądze dołożył także ojciec, i został komiwojażerem: jeździł z próbkami po północy kraju, pisał ulotki, wymyślał nowe wyroby.

 

19 września 1931 roku wyruszył do Tokio sprzedawać mielony wapień jako materiał na tynki. Matka próbowała go zatrzymać. Próbki zapakował do kufra kupionego 10 lat wcześniej w tokijskiej Kandzie; brat zapamiętał, że bagaż ważył ponad 10 kan, a więc blisko 40 kilogramów. W nocnym pociągu ktoś, wysiadając, zostawił otwarte okno. 20 września wieczorem Kenji dotarł do gospody Hachimankan na wzgórzu Surugadai i dostał wysokiej gorączki. Nazajutrz, na papierze listowym gospody, napisał 2 listy pożegnalne, jeden do rodziców, drugi do rodzeństwa. W pierwszym syn od lat spierający się z ojcem o wiarę prosił tylko o jedno:Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

お題目で私をお呼びだしください

(odaimoku de watakushi o oyobidashi kudasai)

 

„Przywołujcie mnie, proszę, słowami daimoku.”

 

- Miyazawa Kenji, list do rodziców,

gospoda Hachimankan, Tokio, 21 września 1931 roku

 

Daimoku to wezwanie tytułu Sutry Lotosu, 7 znaków powtarzanych na głos przez wyznawców szkoły Nichirena. Listów Kenji nie wysłał. Przez następne dni, z gorączką sięgającą 39 stopni, załatwiał z łóżka sprawy zakładu i prosił znajomych, żeby nie zawiadamiali rodziny. 27 września sam zadzwonił do ojca, chcąc się pożegnać. Ojciec kazał mu wracać i przez tokijskiego znajomego załatwił miejsce w wagonie sypialnym. Rano 28 września na peronie w Hanamaki czekał Seiroku. Kenji położył się w domu rodziców i do pracy w terenie już nie wrócił. Oba listy zostały w kieszeni kufra, gdzie odnaleziono je po jego śmierci razem z notesem. Seiroku zauważył po latach, że brat napisał je 21 września, co do dnia 2 lata przed śmiercią.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

166 stron

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Notes pomyślano do pisania poziomo, od lewej. Kenji obrócił go po swojemu i zapełniał pionowymi kolumnami od prawej okładki. Pierwszą stronę zajmuje nagłówek z datą 20 września 1931 roku i wzmianką o ponownej gorączce w Tokio. Dalej idą zapiski z jesieni i zimy: wezwania do Sutry Lotosu przepisywane po wiele razy, postanowienia, rysunki, urywki wierszy. Pisał zwykłym ołówkiem, czasem sięgał po niebieski albo czerwony. Na drugiej stronie czerwienią wpisał datę 16 listopada i słowa o pełnym wyzdrowieniu. W tulejce na ołówek siedziała ciasno zwinięta karteczka z krótkim wierszem na cześć sutry.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Nazwa „notes Ame ni mo makezu” jest robocza, nadali ją redaktorzy dzieł zebranych; na samym przedmiocie nie ma żadnego napisu. Historyk Ogura Toyofumi zajmował się nim ponad pół wieku i zostawił książkę liczącą 323 strony, z fotografią i objaśnieniem każdej kartki. Z opisów badaczy wyłania się zeszyt chorego pilnującego samego siebie, do którego wiersze trafiały przy okazji. Kurator muzeum w Hanamaki, pokazując oryginał dziennikarzom w 2016 roku, mówił to samo innymi słowami: 9 słynnych stron powstało jako prywatny zapis ideałów i nadziei, bez myśli o utworze. Oryginał należy do rodziny i prawie nie bywa wystawiany; w muzeum poety w Hanamaki pokazano go po raz pierwszy dopiero wtedy, na 9 dni. Zwiedzający kupują tam wierną replikę, z karteczką w tulejce włącznie.

 

Jest w tym zeszycie rozkładówka, o której szkolne czytanki milczą. Pod datą 24 października, 10 dni przed słynnym zapiskiem, Kenji zanotował na stronach 29 i 30 osiem linijek złości na kobietę; wydawcy nazywają ten tekst od pierwszych słów, mówiących o kimś podchodzącym w przebraniu świętej. Biografowie wiążą go z nauczycielką Takase Tsuyu, odwiedzającą poetę kilka lat wcześniej w domu za miastem, a jej stronę tej historii opowiada się dziś zupełnie inaczej niż dawniej. Nie trzeba rozstrzygać, kto miał rację. Liczy się sąsiedztwo: człowiek mający 3 listopada zapisać życzenie, żeby nigdy się nie gniewać, 24 października gniewał się przez 2 strony. Asura z tomu z 1924 roku miał się w nim dobrze.Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

Dziewięć stron ołówkiem

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Wiersz zajmuje strony od 51 do 59. Linijki są krótkie, bo kartka jest wąska; w druku układa się je zwykle w 30 wersów. Prawie wszystko zapisane jest katakaną, z garstką prostych znaków chińskich, bez jednego trudnego słowa. 3 listopada był w przedwojennej Japonii świętem państwowym, dniem urodzin cesarza Meiji; czy miało to dla piszącego jakiekolwiek znaczenie, nie wiadomo. Rękopis nosi ślady pracy w biegu: tu wyraz dopisany z boku, tam zmieniona końcówka. Najciekawsza poprawka siedzi na samym początku. W 2 pierwszych wersach cząstka mo, czyli „nawet”, „także”, została wciśnięta później, drobnym znakiem obok kolumny. Tytuł, pod jakim zna ten tekst cała Japonia, zawiera więc dopisek. Zaczynamy – pierwsza z trzech części utworu:

 

雨ニモマケズ/風ニモマケズ/雪ニモ夏ノ暑サニモマケヌ/丈夫ナカラダヲモチ/慾ハナク/決シテ瞋ラズ/イツモシヅカニワラッテヰル/一日ニ玄米四合ト/味噌ト少シノ野菜ヲタベ

(Ame ni mo makezu / kaze ni mo makezu / yuki ni mo natsu no atsusa ni mo makenu / jōbu na karada o mochi / yoku wa naku / kesshite ikarazu / itsumo shizuka ni waratte iru / ichinichi ni genmai yongō to / miso to sukoshi no yasai o tabe)

 

„Nie ulec deszczowi
nie ulec wiatrowi
nieulegające ani śniegowi, ani letniemu upałowi
mocne mieć ciało
być bez żądz
nigdy się nie gniewać
zawsze cicho się uśmiechać
dziennie cztery gō brązowego ryżu
miso i trochę warzyw jeść”

 

- Miyazawa Kenji, notes z jesieni 1931 roku,

s. 51–59, zapis pod datą 11.3.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Zaczyna się od ciała i od jedzenia. Ciało ma wytrzymać każdą pogodę, jego właściciel ma być wolny od żądz i od gniewu, a dzienny posiłek mieści się w jednej linijce rachunku: 4 gō brązowego ryżu, miso, trochę warzyw. 4 gō to około 600 gramów suchego ziarna i około 2100 kilokalorii. Dziś brzmi to jak porcja dla 3 osób. W 1931 roku była to dieta ascety, bo robotnik rolny zjadał ryżu więcej i niewiele poza nim, a Kenji od lat nie brał do ust mięsa. Takamura Kōtarō, ten sam, który zdumiał się nad notesem, napisał po wojnie bez ogródek, że taki jadłospis skrócił poecie życie. Część druga:

 

アラユルコトヲ/ジブンヲカンジョウニ入レズニ/ヨクミキキシワカリ/ソシテワスレズ/野原ノ松ノ林ノ蔭ノ/小サナ萓ブキノ小屋ニヰテ/東ニ病気ノコドモアレバ/行ッテ看病シテヤリ/西ニツカレタ母アレバ/行ッテソノ稲ノ朿ヲ負ヒ/南ニ死ニサウナ人アレバ/行ッテコハガラナクテモイヽトイヒ/北ニケンクヮヤソショウガアレバ/ツマラナイカラヤメロトイヒ

(Arayuru koto o / jibun o kanjō ni irezu ni / yoku mikiki shi wakari / soshite wasurezu / nohara no matsu no hayashi no kage no / chiisana kayabuki no koya ni ite / higashi ni byōki no kodomo areba / itte kanbyō shite yari / nishi ni tsukareta haha areba / itte sono ine no taba o oi / minami ni shinisō na hito areba / itte kowagaranakute mo ii to ii / kita ni kenka ya soshō ga areba / tsumaranai kara yamero to ii)

 

„Wszystko
siebie nie wliczając w rachunek
dobrze widzieć, słyszeć i rozumieć
i nie zapominać
w cieniu sosnowego lasu na równinach
w małej chacie krytej strzechą mieszkać
gdy na wschodzie jest chore dziecko
pójść i je pielęgnować
gdy na zachodzie jest zmęczona matka
pójść i ponieść jej snopy ryżu
gdy na południu ktoś umiera
pójść i powiedzieć, że nie trzeba się bać
gdy na północy kłótnia albo proces
powiedzieć: dajcie spokój, szkoda zachodu”

 

- Miyazawa Kenji, notes z jesieni 1931 roku,

s. 51–59, zapis pod datą 11.3.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Środkowa część jest mapą. Ktoś mieszka w małej chacie pod sosnami i wychodzi z niej w 4 strony świata, bo w każdej czeka ktoś w potrzebie: chore dziecko, zmęczona matka, umierający, skłóceni sąsiedzi. 3 razy pada to samo słowo, 行ッテ (itte), „poszedłszy tam”. Przy wersie o północy go brakuje, i właśnie tam, na stronie 56, ta sama ręka dopisała je po raz czwarty, wielkimi znakami, czerwonym ołówkiem. Wydanie krytyczne uznaje dopisek za bazgroł niezwiązany z tekstem i do wiersza go nie włącza. Rodzina poety myśli inaczej. Seiroku powtarzał wnukowi, Miyazawie Kazukiemu, że liczy się druga połowa tekstu, a w niej właśnie chodzenie do ludzi. Jak na zeszyt człowieka przykutego do łóżka, jest to dopisek wymowny. I najważniejsza, trzecia część:

 

ヒドリノトキハナミダヲナガシ/サムサノナツハオロオロアルキ/ミンナニデクノボートヨバレ/ホメラレモセズ/クニモサレズ/サウイフモノニ/ワタシハナリタイ

(Hidori no toki wa namida o nagashi / samusa no natsu wa orooro aruki / minna ni dekunobō to yobare / homerare mo sezu / ku ni mo sarezu / sō iu mono ni / watashi wa naritai)

 

„W czas suszy ronić łzy
w zimne lato chodzić bezradnie tam i z powrotem
przez wszystkich być zwanym niezdarą
ani pochwał nie zbierać
ani nikomu nie zawadzać
kimś takim
ja chciałbym się stać.”

 

- Miyazawa Kenji, notes z jesieni 1931 roku,

s. 51–59, zapis pod datą 11.3.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Końcówka może wydawać się najdziwniejsza. Bohater staje wobec 2 klęsk znanych każdemu rolnikowi z północy, suszy i zimnego lata, po którym ryż nie dojrzewa, i nie robi nic skutecznego: płacze, chodzi bezradnie tam i z powrotem. Wszyscy wołają na niego デクノボー (dekunobō). Słowo oznacza drewnianą kukłę, a potocznie niezdarę, człowieka do niczego. Nikt go nie chwali, nikomu też nie zawadza. Dopiero potem, w 2 ostatnich linijkach, po raz pierwszy pojawia się „ja”, a przy nim forma ナリタイ (naritai), „chciałbym się stać”. Gramatycznie wiersz jest jednym zdaniem z orzeczeniem na samym końcu, jak to w japońszczyźnie, i całych 28 wcześniejszych wersów wisi na tym jednym słowie. Kto przerwie lekturę linijkę wcześniej, dostaje portret. Kto doczyta, dostaje życzenie.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Jedno słowo w tej części do dziś dzieli czytelników. W wersie o suszy rękopis ma ヒドリ (hidori), a wszystkie wydania od 1934 roku drukują ヒデリ (hideri), „susza”. Przez pół wieku nikt się nad tym nie zastanawiał. W październiku 1989 roku dawny uczeń poety, Terui Kinjirō, ogłosił, że żadnej pomyłki nie było, co dziennik „Yomiuri” opisał dużym artykułem: hidori to w gwarze okolic Hanamaki dniówka najemnego robotnika, wiersz mówi więc o łzach nad biedą, a nie nad pogodą. Poeta i redaktor dzieł zebranych Irisawa Yasuo odpowiadał na to przez 20 lat, aż zebrał argumenty w osobnej książce. W innym rękopisie Kenji napisał „hido”, przekreślił i poprawił na „hideri”; w baśni wydrukowanej w 1932 roku ten sam błąd przeszedł do druku; w szkicu sztuki z tego samego notesu susza zapisana jest poprawnie. Filologicznie sprawa wygląda na zamkniętą. Seiroku, pytany o zdanie, miał mówić, że obie wersje są dobre, a najgorszy jest ten, kto upiera się przy jednej.Zbiory esejów o kulturze Japonii z Ukiyo-Japan.pl autorstwa Michała Sobieraja dostępne teraz również w wersji papierowej

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

Strona sześćdziesiąta

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Ostatnie linijki wiersza wypadają na prawej stronie rozkładówki. Lewa, sześćdziesiąta, zapisana jest tym samym ołówkiem: 7 pionowych kolumn, pośrodku największa, 南無妙法蓮華経 (Namu Myōhō Renge Kyō), „oddaję cześć Sutrze Lotosu Cudownego Prawa”, po bokach imiona 2 buddów i 4 bodhisattwów. Tak, w uproszczeniu, wygląda święty wizerunek szkoły Nichirena, w której czci się pismo zamiast posągu. Wnuk Seirokiego zwraca uwagę na szczegół: imię każdego z 4 bodhisattwów zawiera znak 行 (gyō), „praktyka”, ale i „iść”, obecny także w czerwonym itte ze strony 56. Szkolne wydania tej strony nie przedrukowują i wiersz kończy się w nich na „chciałbym się stać”. W notesie po tej frazie następuje adresat.

 

Kto zna Sutrę Lotosu, rozpoznaje w niezdarze z końcówki konkretną postać: bodhisattwę imieniem Jōfukyō, „Nigdy Nie Gardzący”. Sutra opowiada, że kłaniał się każdemu napotkanemu człowiekowi i zapewniał go, że i on zostanie buddą, za co bito go kijami i obrzucano kamieniami; odbiegał wtedy na bezpieczną odległość i kłaniał się dalej. Na stronach od 121 do 124 tego samego notesu Kenji zapisał czerwonym ołówkiem wiersz o nim. A 11 stron po naszym tekście naszkicował plan sztuki teatralnej pod tytułem 「土偶坊」 (Dekunobō, „Niezdara”), z dopiskiem tym razem w liczbie mnogiej: my chcemy stać się kimś takim.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Ten dopisek psuje wygodną opowieść o tekście pisanym wyłącznie do szuflady. Notes był prywatny, nie wiedział o nim nikt z domowników, ale myśl już szukała sceny i widowni. Druga komplikacja jest poważniejsza. Życzenie wypowiedziane przed świętym wizerunkiem ma w tej tradycji własną nazwę: jest ślubowaniem, zobowiązaniem wobec czegoś większego od mówiącego. Nie trzeba podzielać tej wiary, żeby zobaczyć, co robi z tekstem. Brat poety ujmował rzecz najkrócej: あれは祈りだよ (are wa inori da yo), „to przecież modlitwa”.

 

W popularnych opracowaniach chętnie powtarza się, że niezdara miał żywy pierwowzór. Miałby nim być Saitō Sōjirō z Hanamaki, chrześcijanin, uczeń Uchimury Kanzō, usunięty ze szkoły za głoszenie pacyfizmu, potem roznosiciel gazet, biegający według tej opowieści po mieście w deszcz i śnieg i zaglądający do chorych. Hipotezę nagłośniono w 2005 roku, przy wydaniu jego autobiografii. Współredaktor tej edycji, badacz Kenjiego Kurihara Atsushi, sam ją w komentarzu studzi: w wierszu słychać skargę i słabość, a Saitō był człowiekiem twardej, prześladowanej wiary; poza tym wyjechał z miasta w 1926 roku, 5 lat przed listopadem w łóżku. Niezdara z notesu ma więcej wspólnego z bodhisattwą obrzucanym kamieniami niż z kimkolwiek z sąsiedztwa.Książka "Ścieżki" od autora ukiyo-japan.pl:  Michałą Sobieraja

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

Śnieg dla Toshi

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Skąd wzięło się samo życzenie, widać dopiero po cofnięciu się o 9 lat. 27 listopada 1922 roku umierała w Hanamaki na gruźlicę Toshi, młodsza siostra Kenjiego, 24-letnia, jedyna w rodzinie dzieląca jego wiarę. Tego dnia padał śnieg z deszczem. Wiersz opatrzony tą datą, „Eiketsu no asa”, „Poranek ostatniego pożegnania”, wszedł do tomu z 1924 roku i zaczyna się tak:

 

けふのうちに/とほくへいつてしまふわたくしのいもうとよ/みぞれがふつておもてはへんにあかるいのだ/(あめゆじゆとてちてけんじや)

(Kyō no uchi ni / tōku e itte shimau watakushi no imōto yo / mizore ga futte omote wa hen ni akarui no da / (Ameyuju tote chite kenja))

 

„Jeszcze dziś
odejdziesz daleko, siostro moja.
Pada śnieg z deszczem, a na dworze jest dziwnie jasno.
(Przynieś mi, proszę, trochę tego śniegu.)”

 

- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,

wiersz „Eiketsu no asa”, 1924;

pod tekstem data 27 listopada 1922 roku

 

Linijka w nawiasie to głos Toshi, zapisany w gwarze Hanamaki. Siostra prosi o miseczkę śniegu, brat wybiega na dwór z 2 wyszczerbionymi czarkami. W dalszej części wiersza chora mówi coś jeszcze, a Kenji opatrzył to zdanie własnym przypisem, przekładając gwarę na język literacki:

 

(うまれでくるたて/こんどはこたにわりやのごとばかりで/くるしまなあよにうまれてくる)

(Umarede kuru tate / kondo wa kotani warya no goto bakari de / kurushimanā yo ni umarete kuru)

 

„(Kiedy znów urodzę się człowiekiem,
urodzę się tak, żeby już nie cierpieć
wyłącznie z własnego powodu.)”

 

- słowa Toshi w wierszu „Eiketsu no asa”,

„Haru to shura”, 1924;

przekład według przypisu autora

 

24-letnia kobieta żałuje w ostatniej godzinie, że zajmowała się głównie własnym cierpieniem, i zapowiada, że następnym razem będzie inaczej. Brat odpowiada jej w zakończeniu:

 

おまへがたべるこのふたわんのゆきに/わたくしはいまこころからいのる/どうかこれが天上のアイスクリームになつて/おまへとみんなとに聖い資糧をもたらすやうに/わたくしのすべてのさいはひをかけてねがふ

(Omae ga taberu kono futawan no yuki ni / watakushi wa ima kokoro kara inoru / dōka kore ga tenjō no aisukurīmu ni natte / omae to minna to ni kiyoi shiryō o motarasu yō ni / watakushi no subete no saiwai o kakete negau)

 

„Nad tymi dwiema miseczkami śniegu, który zjesz,
modlę się teraz z całego serca:
niech stanie się lodami z nieba
i tobie, i wszystkim przyniesie święty pokarm.
Proszę o to, kładąc na szalę całe moje szczęście.”

 

- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,

zakończenie wiersza „Eiketsu no asa”, 1924

 

W trzecim wierszu tego cyklu, „Musei dōkoku”, „Bezgłośny lament”, pisanym pod tą samą datą, prośba jest już zupełnie konkretna:

 

どうかきれいな頬をして/あたらしく天にうまれてくれ

(Dōka kirei na hoho o shite / atarashiku ten ni umarete kure)

 

„Proszę, z czystymi policzkami
narodź się na nowo w niebie.”

 

- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,

wiersz „Musei dōkoku”, 1924

 

W 1922 roku Kenji prosił więc o nowe, lepsze narodziny dla siostry, a ona sama obiecywała, że w następnym życiu będzie inna. Ta myśl wróciła do niego jeszcze 2 razy i za każdym razem dotyczyła już jego samego.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Pierwszy raz podczas choroby z lat 1928–1930. Był wtedy przekonany, że umiera, i w jednym z wierszy spisał, o co prosi na przyszłe życie: o zdrowe ciało, o to, by móc odwdzięczyć się za doznane dobro i dźwigać cudze ciężary, o proste, pogodne serce. Wiersz ten przypomniał niedawno Hamagaki Seiji, badacz i autor obszernego internetowego archiwum poświęconego poecie.

 

Drugi raz 3 listopada 1931 roku, w notesie. Wystarczy położyć oba teksty obok siebie: lista jest ta sama, tylko konkretniejsza. Zdrowe ciało zamieniło się w ciało odporne na deszcz i upał, dźwiganie cudzych ciężarów w snopy niesione za zmęczoną matkę, pogodne serce w cichy uśmiech. Hamagaki wyciąga z tego wniosek: skoro pierwsza lista była prośbą na następne życie, druga jest nią także. Człowiek z 9 stron byłby więc kimś, kim Kenji chciał się urodzić, a nie kimś, kim zamierzał jeszcze zostać.

 

Dowodu na to nie ma, bo w samym notesie o następnym życiu nie pada ani słowo. Są za to okoliczności. Kenji leżał od 5 tygodni, a 6 tygodni wcześniej napisał list pożegnalny do rodziców. Człowiek w takim położeniu nie prosi o mocne ciało z myślą o przyszłym miesiącu.Kalendarz na rok 2027 - japoskie sekki i ko (72 mikrosezony japoskie)

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

Ten, którym już nie zostanie

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Przeczytany w tym świetle zapisek z 3 listopada okazuje się spisem, pozycja po pozycji, tego, czego autor nie ma i mieć nie będzie. Mocne ciało wpisuje człowiek z gorączką. Brak gniewu ten, kto półtora tygodnia wcześniej zapełnił gniewem 2 strony. Chatę pod sosnami wymyśla lokator pokoju chorych w domu ojca, od którego przez całe dorosłe życie próbował się uniezależnić. Chodzenie w 4 strony świata planuje ktoś, kto nie wychodzi za próg.

 

Jest na tej liście pozycja łatwa do przeoczenia, a może najważniejsza: nikomu nie zawadzać. Takie życzenie zapisuje zwykle ten, kto ma poczucie, że zawadza. Od powrotu z Tokio Kenji był zdany na domowników, a dom należał do ojca, podobnie jak wcześniej letni dom za miastem, gdzie próbował żyć po swojemu, i jak pieniądze wyłożone na zakład wapienny. Najstarszy syn, zdolny, wykształcony, wyznaczony na dziedzica interesu, leżał teraz jako ciężar pod dachem, spod którego przez tyle lat się wyrywał.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Osobno trzeba powiedzieć o przezwisku. Chcieć, żeby wszyscy mieli nas za ciamajdę, to życzenie rzadkie i na pierwszy rzut oka przewrotne. Sutra podsuwa wzór, ale za wzorem stoi doświadczenie całkiem świeckie. Kenji przez całe życie był w Hanamaki „kimś”: synem bogacza w biednej okolicy, nauczycielem z dyplomem wśród chłopów, panem z miasta uczącym ich nawożenia. W liście pisanym już z łóżka chorego skarżył się, że w rodzinnych stronach zalicza się go do bogaczy, do „społecznie oskarżonych”, i że cokolwiek go wyróżni, budzi więcej niechęci niż życzliwości. Niezdara nie ma tego kłopotu. Nikt mu nie zazdrości, nikt się go nie boi, nikt nie pyta, czyim jest synem. Dla kogoś noszącego w małym mieście nazwisko lombardzisty byłaby to ulga.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Najuczciwsze jest zakończenie. Autor tych linijek rozpisał chłopom 2000 planów nawożenia, sprzedawał wapno na zakwaszone pola, o glebie Iwate wiedział wszystko, czego uczono w najlepszej szkole rolniczej regionu. I nawet w marzeniu nie umiał przyznać sobie skuteczności. Wymarzony on, zdrowy i wolny, wobec suszy i zimnego lata potrafi tylko płakać i chodzić w kółko. Krytyk Nakamura Minoru, do którego jeszcze wrócimy, usłyszał w tych wersach żal człowieka świadomego, że cała jego praca dla wsi skończyła się właśnie na tym.

 

Rozdźwięk między tym, kim się jest, a tym, kim chciałoby się być, zdrowy człowiek obsługuje planami. Ma na to jutro, przyszły rok, jakieś „kiedyś”. Choroba zabiera kalendarz i zostawia sam rozdźwięk, bez znieczulenia. Zostają też niedokończone sprawy: w szafie leżały rękopisy przerabiane po kilka razy, między nimi opowieść o kolei wśród gwiazd, nigdy przez autora nieuznana za gotową. Wtedy zamiast planu układa się portret, a ten ma osobliwą właściwość: im mniej zostało do zrobienia, tym bywa dokładniejszy. Stąd ryż odmierzony co do miarki, stąd strzecha i sosny, stąd cztery strony świata obsadzone potrzebującymi jak plansza. Tak szczegółowo opisuje się miejsca, do których się nie pojedzie.

 

I dlatego takie rzeczy pisze się dla siebie. Wypowiedziane przy rodzinnym stole zabrzmiałyby jak przechwałka albo jak wyrzut. 35-letni syn na utrzymaniu ojca, pielęgnowany przez domowników, nie oznajmi im, że chciałby być kimś, kto niczego nie potrzebuje i nikomu nie zawadza. W notesie mieszczącym się w dłoni może to zapisać, postawić datę i obrócić kartkę.Zbiory esejów o kulturze Japonii z Ukiyo-Japan.pl autorstwa Michała Sobieraja dostępne teraz również w wersji papierowej

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

Wszyscy poprawiają

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Zaczęło się już od samej sceny z kufrem. Nagase zapamiętała, że notes wyjął z kieszeni „ktoś”; podpisy w muzeach podają, że znalazł go Seiroku, porządkując rzeczy brata. Wnuk Seirokiego, Miyazawa Kazuki, dopuszcza trzecią możliwość. Dziadek był kupcem, co wieczór uzupełniał księgi i nie miał zwyczaju wozić bagażu, którego zawartości nie znał. Mógł więc wiedzieć o notesie i pozwolić, żeby natrafił na niego ktoś z gości, najlepiej sławny, bo znalezisko zapamiętuje się lepiej niż eksponat. To tylko domysł, podany przez samego Kazukiego jako domysł. Jeśli jest trafny, zapisek zrobiony dla nikogo dostał reżysera, zanim dostał pierwszego czytelnika.

 

W druku poszło szybko. 21 września 1934 roku, w pierwszą rocznicę śmierci, wydrukował go miejscowy dziennik „Iwate Nippō” pod nagłówkiem mówiącym o utworze pośmiertnym z ostatniego notesu. Susza była w nim już „poprawiona”. Do pierwszych dzieł zebranych, wydawanych w tych samych miesiącach, zapisek nie wszedł wcale. Trafił za to w 1936 roku do tomu dla młodzieży zatytułowanego „Ludzie, którzy przysłużyli się postępowi ludzkości”. W listopadzie tego samego roku tam, gdzie stał dom za miastem, ustawiono kamień wysoki na 3,3 metra. Ojciec poety wybrał do wykucia tylko drugą połowę wiersza, od chaty pod sosnami, a wzór liter wykonał pędzlem Takamura. Pod kamieniem złożono część prochów. Po latach wyszło na jaw, że w kaligrafii brakuje 4 miejsc. Takamura, mieszkający wtedy samotnie na wsi w Iwate, w listopadzie 1946 roku sam naniósł poprawki na płytę i kamieniarz wykuł je obok kolumn. Pomnik ma dopiski, jak rękopis.

 

Ukiyo-Japan - album refleksji o japońskiej sztuce - Michał SobierajW 1942 roku wydział kultury rządowej organizacji mobilizującej społeczeństwo do wysiłku wojennego włączył zapisek do antologii wierszy do głośnej recytacji. Tekst o kimś, kto je mało, niczego nie pragnie i na nic się nie skarży, pasował do kraju na kartkach aż nadto. 20 września 1944 roku filozof Tanikawa Tetsuzō otworzył nim wykład dla studentek w Tokio i nazwał go tak:

 

明治以後の日本人の作った凡ゆる詩の中で、最高の詩

(Meiji igo no Nihonjin no tsukutta arayuru shi no naka de, saikō no shi)

 

„Najwyższy ze wszystkich wierszy, jakie Japończycy napisali od epoki Meiji.”

 

- Tanikawa Tetsuzō, wykład „Kyō no kokorogamae”,

Tokio, 20 września 1944 roku

 

Broszura z wykładem wyszła w czerwcu 1945 roku. Tanikawa mówił przy tym o modlitwie i o literaturze mędrca, nie żołnierza, ale w tamtych miesiącach słowo „wytrwać” słyszano w Japonii na jeden tylko sposób.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Po wojnie przyszła kolej na ryż. Gdy w 1947 roku układano podręcznik do języka ojczystego dla szkół średnich, urzędnik amerykańskich władz okupacyjnych zakwestionował 4 gō dziennie jako zbytek nie do pomyślenia w kraju głodowych przydziałów. Redaktor Ishimori Nobuo zwrócił się z tym do Seirokiego, a ten się zgodził, mówiąc, że brat nie przywiązywałby wagi do takich rzeczy. Powojenni uczniowie uczyli się więc na pamięć o 3 gō. Pisarz Ibuse Masuji przeniósł potem tę zmianę w powieści „Kuroi ame” („Czarny deszcz”) w czasy wojny i tak ją zwykle pamiętano; tymczasem wojenna antologia ma jeszcze pełne 4.

 

W 1955 roku 28-letni poeta i prawnik Nakamura Minoru napisał, że zapisek należy do najmniej ważnych rzeczy, jakie Kenji zostawił, że jest odwrotem spod sztandarów, pod którymi poeta szedł do chłopów, i określił go jako:

 

ふと書きおとした過失

(futo kakiotoshita kashitsu)

 

„Uchybienie, zapisane mimochodem.”

 

- Nakamura Minoru, szkic o „Ame ni mo makezu”,

miesięcznik „Gendaishi”, 1955

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Tanikawa odpowiedział, że właśnie w staroświeckiej retoryce i w pokornej prośbie kryje się pewność człowieka z poczuciem misji, i spór, ciągnący się do 1963 roku, przeszedł do historii literatury pod nazwą „sporu o Ame ni mo makezu”. Mniej znany jest ciąg dalszy. W 1994 roku Nakamura publicznie przyznał, że jako młody człowiek czytał płytko: uśmiech z początku wiersza skojarzył mu się teraz z twarzą drewnianego bodhisattwy z kiotyjskiej świątyni Kōryū-ji, a słowa kierowane do umierającego uznał za takie, na jakie zwykły gość przy łóżku chorego się nie zdobywa. W 2020 roku, mając 93 lata, ogłosił trzecie odczytanie: wiersz wcale nie zmierza do zakończenia, jest luźnym spisem życzeń notowanych tak, jak przychodziły do głowy. Jeden czytelnik, 65 lat, 3 lektury tych samych 30 wersów.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.Podobnie rozdarci bywali tłumacze. Donald Keene uważał, że to żadną miarą nie najlepszy wiersz Kenjiego, i widział ironię w tym, że właśnie z niego zna go każdy. Hiroaki Sato w pierwszym angielskim wyborze z 1973 roku w ogóle go pominął, a kiedy go wreszcie przełożył, dał mu tytuł „3 listopada”, od daty w notesie, bo czytał go jako modlitwę.

 

Po trzęsieniu ziemi i tsunami z marca 2011 roku zapisek wrócił jeszcze raz. Aktor Watanabe Ken odczytał go w nagraniu rozpowszechnianym w pierwszych tygodniach po katastrofie, miesiąc później tekst zabrzmiał po angielsku w katedrze narodowej w Waszyngtonie. Kazuki przypomina od tamtej pory uparcie, że mowa w nim o „ja chciałbym”, a nie o „wy powinniście”. Trafia w sedno. Odczytanie tego zapisku jako portretu siły wymaga 2 zabiegów: trzeba urwać lekturę przed ostatnim czasownikiem i nie odwracać kartki. Szkoła i państwo wykonywały oba przez dziesięciolecia. Krytycy, trzeba im to oddać, prawie nigdy: Tanikawa słyszał w nim modlitwę, młody Nakamura klęskę, a stary Nakamura listę marzeń.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

 

Godzina z gospodarzem

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.W połowie września 1933 roku w Hanamaki trwało 3-dniowe święto chramu Toyagasaki. Kenji kazał wystawić sobie krzesło w bramie domu i patrzył na przenośne chramy niesione ulicą. Nazajutrz rano przyszedł rolnik, który widział go wieczorem w bramie, zapytać o uprawę. Po tej rozmowie choremu zabrakło tchu, a wezwany lekarz stwierdził początki ostrego zapalenia płuc. Wieczorem zjawił się drugi gospodarz, w sprawie nawozów. Kenji przebrał się w kimono, zszedł do niego i przez godzinę odpowiadał na pytania. Potem zaniesiono go na piętro. W nocy czuwał przy nim Seiroku. Kenji powiedział mu wtedy, że wszystkie rękopisy są jego, i jeśli znajdzie się choćby mała księgarnia chętna je wydać, niech wydaje.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.21 września ojciec zapytał, czy syn chce coś po sobie zostawić. Kenji poprosił o wydrukowanie 1000 egzemplarzy japońskiego przekładu Sutry Lotosu i rozdanie ich znajomym. Ojciec, przez tyle lat spierający się z nim o tę właśnie księgę, powiedział, że i z niego jest nie byle kto. Kiedy zszedł na dół, Kenji odezwał się do brata:

 

おれもとうとうおとうさんにほめられたものな

(Ore mo tōtō otōsan ni homerareta mono na)

 

„No i mnie w końcu ojciec pochwalił.”

 

- Miyazawa Kenji do brata Seirokiego,

Hanamaki, 21 września 1933 roku, według przekazu rodziny

 

O 13:30 już nie żył. Słowa te powtarzała potem biografom rodzina; żaden dokument z epoki ich nie potwierdza. Notes z 9 stronami o człowieku, którego nikt nie chwali, przeleżał w kieszeni kufra jeszcze 5 miesięcy.

 

 

Ukiyo-japan.pl - Michał Sobieraj, notka od autoraŹródła

1. 『【新】校本宮澤賢治全集』第十三巻(上)覚書・手帳 本文篇・校異篇, 筑摩書房, 東京 1997.

2. 小倉豊文, 『宮沢賢治「雨ニモマケズ手帳」研究』, 筑摩書房, 東京 1996.

3. 入沢康夫, 『「ヒドリ」か、「ヒデリ」か 宮沢賢治「雨ニモマケズ」中の一語をめぐって』, 書肆山田, 東京 2010.

4. 宮沢清六, 『兄のトランク』, 筑摩書房, 東京 1987.

5. 永瀬清子, 『かく逢った』, 編集工房ノア, 1981.

6. 中村稔, 『宮沢賢治論』, 青土社, 東京 2020.

7. 斎藤宗次郎, 『二荊自叙伝』, red. 山折哲雄, 栗原敦, 岩波書店, 東京 2005.

8. 浜垣誠司, 「宮澤賢治の詩の世界」, ihatov.cc (wpisy z lat 2010, 2020 i 2026).

9. Miyazawa Kenji, „Strong in the Rain. Selected Poems”, przeł. Roger Pulvers, Bloodaxe Books, 2007.

10. Hiroaki Sato (red.), „Miyazawa Kenji. Selections”, University of California Press, Berkeley 2007.

11. Hiroaki Sato, „Miyazawa Kenji: The Poet as Asura?”, „The Asia-Pacific Journal: Japan Focus”.

12. Miyazawa Kenji, „Noc na kolei galaktycznej i inne baśnie”, Kirin, 2020.

 

Czarny notes mniejszy od dłoni, ołówek, łóżko w domu rodziców. Chory Miyazawa Kenji zapisał tam prywatne życzenie, a Japonia zrobiła z niego hymn wytrwałości.

Ukiyo-japan.pl - Michał Sobieraj, notka od autora

  

    未開    ソビエライ

Postaw mi kawę na buycoffee.to

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

Zdjęcie Mike Soray (aka Michał Sobieraj)
Tom II - "100 widków sławnych miejsc Edo" Hiroshige - interpretcje i analiza Michała Sobieraja
Tom I - "100 aspektów księżyca Yoshitoshiego" - analizy i interpretacje ukiyo-e Michała Sobieraja
Książka o historii kobiet w dawnej Japonii - "Silne kobiety Japonii" autorstwa Michała Sobieraj - twórcy ukiyo-japan.pl
"Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz" - książka Michała Sobieraja (ukiyo-japan.pl) o japońskiej wrażliwości w polskiej codzienności. Mushin, wabi-sabi i yūgen jako praktyka widzenia „tu i teraz”.

A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?

Zobacz książki autora strony:

Audio eseje na ukiyo-japan.pl
Audio eseje na ukiyo-japan.pl
Audio eseje na ukiyo-japan.pl
Audio eseje na ukiyo-japan.pl
Audio eseje na ukiyo-japan.pl
Audio eseje na ukiyo-japan.pl
Audio eseje na ukiyo-japan.pl
Postaw mi kawę na buycoffee.to

  

   

 

 

未開    ソビエライ

 

Logo Gain Skill Plus - serii aplikacji na Androida, których celem jest budowanie wiedzy i umiejętności na rózne tematy.
Logo Soray Apps - appdev, aplikacja na Androida, apki edukacyjne
Logo Ikigai Manga Dive - strony o Japonii, historii i kulturze japońskiej, mandze i anime

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

 

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Zdjęcie Mike Soray (aka Michał Sobieraj)

Napisz do nas...

Przeczytaj więcej

o nas...

Twój e-mail:
Twoja wiadomość:
WYŚLIJ
WYŚLIJ
Twoja wiadomość została wysłana - dzięki!
Uzupełnij wszystkie obowiązkowe pola!

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!