

Potem ktoś sięga do kieszeni kufra i wyjmuje notes. Czarny, oprawny w skórę, 13 centymetrów na 7,5, mniejszy od dłoni, z tulejką na ołówek przy grzbiecie. Notes idzie z rąk do rąk, ludzie wstają i siadają, żeby zajrzeć sąsiadowi przez ramię. Na kilku stronach pod rząd biegnie tekst pisany dość grubym ołówkiem, katakaną, kanciastym pismem telegramów i elementarzy, a zaczyna się od deszczu i wiatru. Obecna przy tym poetka Nagase Kiyoko zapamiętała, że rzeźbiarz i poeta Takamura Kōtarō wydał okrzyk zdziwienia. Sama, wspominając tamten wieczór po blisko pół wieku, napisała, że spod całej skrzącej się wyobraźni jego wierszy wyszedł w tym notesie ktoś inny:
宮沢さん自身が、地上に露呈した鉱脈のように見えていた
(Miyazawa-san jishin ga, chijō ni rotei shita kōmyaku no yō ni miete ita)
„Sam Miyazawa był tam widoczny jak żyła kruszcu odsłonięta na powierzchni ziemi.”
- Nagase Kiyoko, „Kaku atta”,
wspomnienie o wieczorze 16 lutego 1934 roku, wyd. 1981


わたくしといふ現象は/仮定された有機交流電燈の/ひとつの青い照明です
(Watakushi to iu genshō wa / katei sareta yūki kōryū dentō no / hitotsu no aoi shōmei desu)
„Zjawisko zwane mną
jest jednym niebieskim światłem
hipotetycznej organicznej lampy na prąd zmienny.”
- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,
przedmowa, 1924

いかりのにがさまた青さ/四月の気層のひかりの底を/唾し はぎしりゆききする/おれはひとりの修羅なのだ
(Ikari no nigasa mata aosa / shigatsu no kisō no hikari no soko o / tsubaki shi hagishiri yukiki suru / ore wa hitori no shura na no da)
„Gorycz gniewu i jego błękit.
Po dnie światła, w kwietniowej warstwie powietrza,
chodzę tam i z powrotem, plując, zgrzytając zębami.
Jestem asurą, jednym z wielu.”
- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,
wiersz tytułowy, 1924
Asura to w buddyjskim obrazie świata istota wiecznie skłócona i gniewna, umieszczana szczebel niżej od ludzi. Ta autoprezentacja jeszcze wróci.

19 września 1931 roku wyruszył do Tokio sprzedawać mielony wapień jako materiał na tynki. Matka próbowała go zatrzymać. Próbki zapakował do kufra kupionego 10 lat wcześniej w tokijskiej Kandzie; brat zapamiętał, że bagaż ważył ponad 10 kan, a więc blisko 40 kilogramów. W nocnym pociągu ktoś, wysiadając, zostawił otwarte okno. 20 września wieczorem Kenji dotarł do gospody Hachimankan na wzgórzu Surugadai i dostał wysokiej gorączki. Nazajutrz, na papierze listowym gospody, napisał 2 listy pożegnalne, jeden do rodziców, drugi do rodzeństwa. W pierwszym syn od lat spierający się z ojcem o wiarę prosił tylko o jedno:
お題目で私をお呼びだしください
(odaimoku de watakushi o oyobidashi kudasai)
„Przywołujcie mnie, proszę, słowami daimoku.”
- Miyazawa Kenji, list do rodziców,
gospoda Hachimankan, Tokio, 21 września 1931 roku
Daimoku to wezwanie tytułu Sutry Lotosu, 7 znaków powtarzanych na głos przez wyznawców szkoły Nichirena. Listów Kenji nie wysłał. Przez następne dni, z gorączką sięgającą 39 stopni, załatwiał z łóżka sprawy zakładu i prosił znajomych, żeby nie zawiadamiali rodziny. 27 września sam zadzwonił do ojca, chcąc się pożegnać. Ojciec kazał mu wracać i przez tokijskiego znajomego załatwił miejsce w wagonie sypialnym. Rano 28 września na peronie w Hanamaki czekał Seiroku. Kenji położył się w domu rodziców i do pracy w terenie już nie wrócił. Oba listy zostały w kieszeni kufra, gdzie odnaleziono je po jego śmierci razem z notesem. Seiroku zauważył po latach, że brat napisał je 21 września, co do dnia 2 lata przed śmiercią.


Jest w tym zeszycie rozkładówka, o której szkolne czytanki milczą. Pod datą 24 października, 10 dni przed słynnym zapiskiem, Kenji zanotował na stronach 29 i 30 osiem linijek złości na kobietę; wydawcy nazywają ten tekst od pierwszych słów, mówiących o kimś podchodzącym w przebraniu świętej. Biografowie wiążą go z nauczycielką Takase Tsuyu, odwiedzającą poetę kilka lat wcześniej w domu za miastem, a jej stronę tej historii opowiada się dziś zupełnie inaczej niż dawniej. Nie trzeba rozstrzygać, kto miał rację. Liczy się sąsiedztwo: człowiek mający 3 listopada zapisać życzenie, żeby nigdy się nie gniewać, 24 października gniewał się przez 2 strony. Asura z tomu z 1924 roku miał się w nim dobrze.

雨ニモマケズ/風ニモマケズ/雪ニモ夏ノ暑サニモマケヌ/丈夫ナカラダヲモチ/慾ハナク/決シテ瞋ラズ/イツモシヅカニワラッテヰル/一日ニ玄米四合ト/味噌ト少シノ野菜ヲタベ
(Ame ni mo makezu / kaze ni mo makezu / yuki ni mo natsu no atsusa ni mo makenu / jōbu na karada o mochi / yoku wa naku / kesshite ikarazu / itsumo shizuka ni waratte iru / ichinichi ni genmai yongō to / miso to sukoshi no yasai o tabe)
„Nie ulec deszczowi
nie ulec wiatrowi
nieulegające ani śniegowi, ani letniemu upałowi
mocne mieć ciało
być bez żądz
nigdy się nie gniewać
zawsze cicho się uśmiechać
dziennie cztery gō brązowego ryżu
miso i trochę warzyw jeść”
- Miyazawa Kenji, notes z jesieni 1931 roku,
s. 51–59, zapis pod datą 11.3.

アラユルコトヲ/ジブンヲカンジョウニ入レズニ/ヨクミキキシワカリ/ソシテワスレズ/野原ノ松ノ林ノ蔭ノ/小サナ萓ブキノ小屋ニヰテ/東ニ病気ノコドモアレバ/行ッテ看病シテヤリ/西ニツカレタ母アレバ/行ッテソノ稲ノ朿ヲ負ヒ/南ニ死ニサウナ人アレバ/行ッテコハガラナクテモイヽトイヒ/北ニケンクヮヤソショウガアレバ/ツマラナイカラヤメロトイヒ
(Arayuru koto o / jibun o kanjō ni irezu ni / yoku mikiki shi wakari / soshite wasurezu / nohara no matsu no hayashi no kage no / chiisana kayabuki no koya ni ite / higashi ni byōki no kodomo areba / itte kanbyō shite yari / nishi ni tsukareta haha areba / itte sono ine no taba o oi / minami ni shinisō na hito areba / itte kowagaranakute mo ii to ii / kita ni kenka ya soshō ga areba / tsumaranai kara yamero to ii)
„Wszystko
siebie nie wliczając w rachunek
dobrze widzieć, słyszeć i rozumieć
i nie zapominać
w cieniu sosnowego lasu na równinach
w małej chacie krytej strzechą mieszkać
gdy na wschodzie jest chore dziecko
pójść i je pielęgnować
gdy na zachodzie jest zmęczona matka
pójść i ponieść jej snopy ryżu
gdy na południu ktoś umiera
pójść i powiedzieć, że nie trzeba się bać
gdy na północy kłótnia albo proces
powiedzieć: dajcie spokój, szkoda zachodu”
- Miyazawa Kenji, notes z jesieni 1931 roku,
s. 51–59, zapis pod datą 11.3.

ヒドリノトキハナミダヲナガシ/サムサノナツハオロオロアルキ/ミンナニデクノボートヨバレ/ホメラレモセズ/クニモサレズ/サウイフモノニ/ワタシハナリタイ
(Hidori no toki wa namida o nagashi / samusa no natsu wa orooro aruki / minna ni dekunobō to yobare / homerare mo sezu / ku ni mo sarezu / sō iu mono ni / watashi wa naritai)
„W czas suszy ronić łzy
w zimne lato chodzić bezradnie tam i z powrotem
przez wszystkich być zwanym niezdarą
ani pochwał nie zbierać
ani nikomu nie zawadzać
kimś takim
ja chciałbym się stać.”
- Miyazawa Kenji, notes z jesieni 1931 roku,
s. 51–59, zapis pod datą 11.3.



Kto zna Sutrę Lotosu, rozpoznaje w niezdarze z końcówki konkretną postać: bodhisattwę imieniem Jōfukyō, „Nigdy Nie Gardzący”. Sutra opowiada, że kłaniał się każdemu napotkanemu człowiekowi i zapewniał go, że i on zostanie buddą, za co bito go kijami i obrzucano kamieniami; odbiegał wtedy na bezpieczną odległość i kłaniał się dalej. Na stronach od 121 do 124 tego samego notesu Kenji zapisał czerwonym ołówkiem wiersz o nim. A 11 stron po naszym tekście naszkicował plan sztuki teatralnej pod tytułem 「土偶坊」 (Dekunobō, „Niezdara”), z dopiskiem tym razem w liczbie mnogiej: my chcemy stać się kimś takim.

W popularnych opracowaniach chętnie powtarza się, że niezdara miał żywy pierwowzór. Miałby nim być Saitō Sōjirō z Hanamaki, chrześcijanin, uczeń Uchimury Kanzō, usunięty ze szkoły za głoszenie pacyfizmu, potem roznosiciel gazet, biegający według tej opowieści po mieście w deszcz i śnieg i zaglądający do chorych. Hipotezę nagłośniono w 2005 roku, przy wydaniu jego autobiografii. Współredaktor tej edycji, badacz Kenjiego Kurihara Atsushi, sam ją w komentarzu studzi: w wierszu słychać skargę i słabość, a Saitō był człowiekiem twardej, prześladowanej wiary; poza tym wyjechał z miasta w 1926 roku, 5 lat przed listopadem w łóżku. Niezdara z notesu ma więcej wspólnego z bodhisattwą obrzucanym kamieniami niż z kimkolwiek z sąsiedztwa.

けふのうちに/とほくへいつてしまふわたくしのいもうとよ/みぞれがふつておもてはへんにあかるいのだ/(あめゆじゆとてちてけんじや)
(Kyō no uchi ni / tōku e itte shimau watakushi no imōto yo / mizore ga futte omote wa hen ni akarui no da / (Ameyuju tote chite kenja))
„Jeszcze dziś
odejdziesz daleko, siostro moja.
Pada śnieg z deszczem, a na dworze jest dziwnie jasno.
(Przynieś mi, proszę, trochę tego śniegu.)”
- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,
wiersz „Eiketsu no asa”, 1924;
pod tekstem data 27 listopada 1922 roku
Linijka w nawiasie to głos Toshi, zapisany w gwarze Hanamaki. Siostra prosi o miseczkę śniegu, brat wybiega na dwór z 2 wyszczerbionymi czarkami. W dalszej części wiersza chora mówi coś jeszcze, a Kenji opatrzył to zdanie własnym przypisem, przekładając gwarę na język literacki:
(うまれでくるたて/こんどはこたにわりやのごとばかりで/くるしまなあよにうまれてくる)
(Umarede kuru tate / kondo wa kotani warya no goto bakari de / kurushimanā yo ni umarete kuru)
„(Kiedy znów urodzę się człowiekiem,
urodzę się tak, żeby już nie cierpieć
wyłącznie z własnego powodu.)”
- słowa Toshi w wierszu „Eiketsu no asa”,
„Haru to shura”, 1924;
przekład według przypisu autora
24-letnia kobieta żałuje w ostatniej godzinie, że zajmowała się głównie własnym cierpieniem, i zapowiada, że następnym razem będzie inaczej. Brat odpowiada jej w zakończeniu:
おまへがたべるこのふたわんのゆきに/わたくしはいまこころからいのる/どうかこれが天上のアイスクリームになつて/おまへとみんなとに聖い資糧をもたらすやうに/わたくしのすべてのさいはひをかけてねがふ
(Omae ga taberu kono futawan no yuki ni / watakushi wa ima kokoro kara inoru / dōka kore ga tenjō no aisukurīmu ni natte / omae to minna to ni kiyoi shiryō o motarasu yō ni / watakushi no subete no saiwai o kakete negau)
„Nad tymi dwiema miseczkami śniegu, który zjesz,
modlę się teraz z całego serca:
niech stanie się lodami z nieba
i tobie, i wszystkim przyniesie święty pokarm.
Proszę o to, kładąc na szalę całe moje szczęście.”
- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,
zakończenie wiersza „Eiketsu no asa”, 1924
W trzecim wierszu tego cyklu, „Musei dōkoku”, „Bezgłośny lament”, pisanym pod tą samą datą, prośba jest już zupełnie konkretna:
どうかきれいな頬をして/あたらしく天にうまれてくれ
(Dōka kirei na hoho o shite / atarashiku ten ni umarete kure)
„Proszę, z czystymi policzkami
narodź się na nowo w niebie.”
- Miyazawa Kenji, „Haru to shura”,
wiersz „Musei dōkoku”, 1924
W 1922 roku Kenji prosił więc o nowe, lepsze narodziny dla siostry, a ona sama obiecywała, że w następnym życiu będzie inna. Ta myśl wróciła do niego jeszcze 2 razy i za każdym razem dotyczyła już jego samego.

Drugi raz 3 listopada 1931 roku, w notesie. Wystarczy położyć oba teksty obok siebie: lista jest ta sama, tylko konkretniejsza. Zdrowe ciało zamieniło się w ciało odporne na deszcz i upał, dźwiganie cudzych ciężarów w snopy niesione za zmęczoną matkę, pogodne serce w cichy uśmiech. Hamagaki wyciąga z tego wniosek: skoro pierwsza lista była prośbą na następne życie, druga jest nią także. Człowiek z 9 stron byłby więc kimś, kim Kenji chciał się urodzić, a nie kimś, kim zamierzał jeszcze zostać.
Dowodu na to nie ma, bo w samym notesie o następnym życiu nie pada ani słowo. Są za to okoliczności. Kenji leżał od 5 tygodni, a 6 tygodni wcześniej napisał list pożegnalny do rodziców. Człowiek w takim położeniu nie prosi o mocne ciało z myślą o przyszłym miesiącu.

Jest na tej liście pozycja łatwa do przeoczenia, a może najważniejsza: nikomu nie zawadzać. Takie życzenie zapisuje zwykle ten, kto ma poczucie, że zawadza. Od powrotu z Tokio Kenji był zdany na domowników, a dom należał do ojca, podobnie jak wcześniej letni dom za miastem, gdzie próbował żyć po swojemu, i jak pieniądze wyłożone na zakład wapienny. Najstarszy syn, zdolny, wykształcony, wyznaczony na dziedzica interesu, leżał teraz jako ciężar pod dachem, spod którego przez tyle lat się wyrywał.


Rozdźwięk między tym, kim się jest, a tym, kim chciałoby się być, zdrowy człowiek obsługuje planami. Ma na to jutro, przyszły rok, jakieś „kiedyś”. Choroba zabiera kalendarz i zostawia sam rozdźwięk, bez znieczulenia. Zostają też niedokończone sprawy: w szafie leżały rękopisy przerabiane po kilka razy, między nimi opowieść o kolei wśród gwiazd, nigdy przez autora nieuznana za gotową. Wtedy zamiast planu układa się portret, a ten ma osobliwą właściwość: im mniej zostało do zrobienia, tym bywa dokładniejszy. Stąd ryż odmierzony co do miarki, stąd strzecha i sosny, stąd cztery strony świata obsadzone potrzebującymi jak plansza. Tak szczegółowo opisuje się miejsca, do których się nie pojedzie.
I dlatego takie rzeczy pisze się dla siebie. Wypowiedziane przy rodzinnym stole zabrzmiałyby jak przechwałka albo jak wyrzut. 35-letni syn na utrzymaniu ojca, pielęgnowany przez domowników, nie oznajmi im, że chciałby być kimś, kto niczego nie potrzebuje i nikomu nie zawadza. W notesie mieszczącym się w dłoni może to zapisać, postawić datę i obrócić kartkę.

W druku poszło szybko. 21 września 1934 roku, w pierwszą rocznicę śmierci, wydrukował go miejscowy dziennik „Iwate Nippō” pod nagłówkiem mówiącym o utworze pośmiertnym z ostatniego notesu. Susza była w nim już „poprawiona”. Do pierwszych dzieł zebranych, wydawanych w tych samych miesiącach, zapisek nie wszedł wcale. Trafił za to w 1936 roku do tomu dla młodzieży zatytułowanego „Ludzie, którzy przysłużyli się postępowi ludzkości”. W listopadzie tego samego roku tam, gdzie stał dom za miastem, ustawiono kamień wysoki na 3,3 metra. Ojciec poety wybrał do wykucia tylko drugą połowę wiersza, od chaty pod sosnami, a wzór liter wykonał pędzlem Takamura. Pod kamieniem złożono część prochów. Po latach wyszło na jaw, że w kaligrafii brakuje 4 miejsc. Takamura, mieszkający wtedy samotnie na wsi w Iwate, w listopadzie 1946 roku sam naniósł poprawki na płytę i kamieniarz wykuł je obok kolumn. Pomnik ma dopiski, jak rękopis.

明治以後の日本人の作った凡ゆる詩の中で、最高の詩
(Meiji igo no Nihonjin no tsukutta arayuru shi no naka de, saikō no shi)
„Najwyższy ze wszystkich wierszy, jakie Japończycy napisali od epoki Meiji.”
- Tanikawa Tetsuzō, wykład „Kyō no kokorogamae”,
Tokio, 20 września 1944 roku
Broszura z wykładem wyszła w czerwcu 1945 roku. Tanikawa mówił przy tym o modlitwie i o literaturze mędrca, nie żołnierza, ale w tamtych miesiącach słowo „wytrwać” słyszano w Japonii na jeden tylko sposób.

W 1955 roku 28-letni poeta i prawnik Nakamura Minoru napisał, że zapisek należy do najmniej ważnych rzeczy, jakie Kenji zostawił, że jest odwrotem spod sztandarów, pod którymi poeta szedł do chłopów, i określił go jako:
ふと書きおとした過失
(futo kakiotoshita kashitsu)
„Uchybienie, zapisane mimochodem.”
- Nakamura Minoru, szkic o „Ame ni mo makezu”,
miesięcznik „Gendaishi”, 1955


Po trzęsieniu ziemi i tsunami z marca 2011 roku zapisek wrócił jeszcze raz. Aktor Watanabe Ken odczytał go w nagraniu rozpowszechnianym w pierwszych tygodniach po katastrofie, miesiąc później tekst zabrzmiał po angielsku w katedrze narodowej w Waszyngtonie. Kazuki przypomina od tamtej pory uparcie, że mowa w nim o „ja chciałbym”, a nie o „wy powinniście”. Trafia w sedno. Odczytanie tego zapisku jako portretu siły wymaga 2 zabiegów: trzeba urwać lekturę przed ostatnim czasownikiem i nie odwracać kartki. Szkoła i państwo wykonywały oba przez dziesięciolecia. Krytycy, trzeba im to oddać, prawie nigdy: Tanikawa słyszał w nim modlitwę, młody Nakamura klęskę, a stary Nakamura listę marzeń.


おれもとうとうおとうさんにほめられたものな
(Ore mo tōtō otōsan ni homerareta mono na)
„No i mnie w końcu ojciec pochwalił.”
- Miyazawa Kenji do brata Seirokiego,
Hanamaki, 21 września 1933 roku, według przekazu rodziny
O 13:30 już nie żył. Słowa te powtarzała potem biografom rodzina; żaden dokument z epoki ich nie potwierdza. Notes z 9 stronami o człowieku, którego nikt nie chwali, przeleżał w kieszeni kufra jeszcze 5 miesięcy.
1. 『【新】校本宮澤賢治全集』第十三巻(上)覚書・手帳 本文篇・校異篇, 筑摩書房, 東京 1997.
2. 小倉豊文, 『宮沢賢治「雨ニモマケズ手帳」研究』, 筑摩書房, 東京 1996.
3. 入沢康夫, 『「ヒドリ」か、「ヒデリ」か 宮沢賢治「雨ニモマケズ」中の一語をめぐって』, 書肆山田, 東京 2010.
4. 宮沢清六, 『兄のトランク』, 筑摩書房, 東京 1987.
5. 永瀬清子, 『かく逢った』, 編集工房ノア, 1981.
6. 中村稔, 『宮沢賢治論』, 青土社, 東京 2020.
7. 斎藤宗次郎, 『二荊自叙伝』, red. 山折哲雄, 栗原敦, 岩波書店, 東京 2005.
8. 浜垣誠司, 「宮澤賢治の詩の世界」, ihatov.cc (wpisy z lat 2010, 2020 i 2026).
9. Miyazawa Kenji, „Strong in the Rain. Selected Poems”, przeł. Roger Pulvers, Bloodaxe Books, 2007.
10. Hiroaki Sato (red.), „Miyazawa Kenji. Selections”, University of California Press, Berkeley 2007.
11. Hiroaki Sato, „Miyazawa Kenji: The Poet as Asura?”, „The Asia-Pacific Journal: Japan Focus”.
12. Miyazawa Kenji, „Noc na kolei galaktycznej i inne baśnie”, Kirin, 2020.
>> PODOBNE ARTYKUŁY:
Kto opłakuje sardynki? Kaneko Misuzu, zakazane wiersze, utracona córka i pół wieku ciszy
Połowę ciężaru zostaw w słuchawce. Telefon wiatru i rozmowy z tymi, których nie odnaleziono
Poezja głupiego wędrowca. Taneda Santōka i ucieczki, które niczego nie leczyły
Japońskie dzieci znają na pamięć „Hōjōki” – a czego my możemy się nauczyć od mnicha z XIII wieku?
Sałatki nie było. Tawara Machi, japońska nauczycielka, która zabrała poezję ekspertom
未開 ソビエライ
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
___________________
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!