Kurtyzany wysyłały go kochankom w pudełkach na kadzidło, gangsterzy zanosili szefom, a japońskie dzieci do dziś zahaczają nim obietnice – historia małego palca jako zastawu za słowo.

傾城の小指で藏へ穴を明け
 

„Małym palcem
kurtyzana wierci dziurę
w skarbcu.”

- anonim, „Haifū Yanagidaru”

Ostatni człon małego palca owija się w cienkie płótno i uroczyście wręcza szefowi, a ten zwykle przyjmuje, bo pozwala to puścić przewinę płazem bez utraty twarzy. Filmy kończą w tym miejscu, a szkoda. Palec ląduje w słoiku z formaliną, słoik w biurowej lodówce, i z czasem, jak opisuje były tokijski policjant od gangów, skóra kurczy się, marszczy, traci kolor i robi się upiornie biała. Dziennikarz Suzuki Tomohiko pisze o biurze, w którym w formalinie pływało dwadzieścia palców z okładem. Należałoby je pochować z obrzędami, za zgodą świątyni, tymczasem bywa, że trafiają na śmieci. Swego czasu policja zdejmowała z tych skonfiskowanych palców odciski, rozpoznawała po nich konkretnych ludzi i aresztowała za wymuszenia.

Gest ten jest starszy niż yakuza. Za czasów shōgunatu Tokugawa, kurtyzany z edońskiej Yoshiwary, a także Shimabary w Kioto i Shinmachi w Osace ucinały palce dla ukochanych klientów na dowód, że ich uczucie nie jest na sprzedaż, choć wszystko inne było. Nazywało się to 指切り (yubikiri), od 指 (yubi), „palec”, i 切り (kiri), „cięcie”. Fujimoto Kizan, encyklopedysta płatnej miłości, ostrzegał w 1678 roku, że po cięciu 9 kobiet na 10 mdleje, więc środki cucące trzeba mieć pod ręką. Kobietom z Yoshiwary zgotowano piekło: kontrakt na 10 lat, długi przedłużające go o kolejne lata, kiłę zabijającą wiele z nich przed terminem i pochówek w świątyni Jōkanji, zwanej „świątynią wyrzucanych”. W takim świecie palec szybko stał się walutą.

A gdzie waluta, tam fałszerze. U pisarza Saikaku czytamy, jak chłopi rozkopują groby i wożą do dzielnic rozkoszy palce nieboszczek, dla kurtyzan na sprzedaż. W książce z 1711 roku osakijska kurtyzana ucina jeden palec, a potem skupuje palce trupów z polnych mogił i rozdaje je bogaczom, każdemu jako „ten jedyny”. Dla mniej zaradnych - w Yoshiwarze można było kupić palec z ciasta ryżowego, w cynowym pudełeczku, za 1 bu, czyli 2000 dzisiejszych złotych. Bywało też na odwrót: w pewnej anegdocie klient, który kiedyś uciął palec dla kurtyzany, po kłótni żąda go z powrotem, a ona wyciąga z komody wielki papierowy worek z palcami i każe mu poszukać swojego. Jeśli to była zemsta, to zgrabna: mężczyźni kupujący noce tych kobiet płacili fortunę za kawałek cudzego trupa albo ciasta i nosili go w woreczku na amulety. Dzieciom zostało samo słowo. Zahaczają się do dziś małymi palcami i śpiewają o dziesięciu tysiącach pięści, genman (拳万), i tysiącu igieł do połknięcia dla tego, kto nie dotrzyma obietnicy. Wszystkie te palce, prawdziwe, cmentarne i z ciasta, pytają o to samo: dlaczego słowu ufa się bardziej, kiedy kosztuje kawałek ciała?

Sześć pieczęci

Upał nie zelżał nawet po zmroku. Był początek 7. miesiąca 20. roku ery Kan’ei, czyli połowa sierpnia 1643 roku, i w domu schadzek Yoshidaya w Osace rozsunięto wszystkie okiennice i papierowe ściany, żeby wpuścić od ogrodu choć trochę powietrza. Na piętrze kurtyzana z domu niejakiego Matahachirō szykowała dla kochanka dowód miłości: lewy mały palec. Nikt nie przygotował ani opatrunku, ani środków cucących. Kiedy kobieta zemdlała, pomocnik miotał się po schodach, krzyczeć nie wypadało, bo rzecz miała pozostać tajemnicą, a jej lniana letnia szata zdążyła przesiąknąć czerwienią. Dopiero potem ktoś zapytał o palec. Wyleciał przez otwarte okno i przepadł w zieleni po zachodniej stronie domu. Szukano go w krzakach, w rowie i za płotem sąsiadów. Nie znalazł się nigdy.

Kochanek nie przyjął wyjaśnień. Skoro palca nie ma, to skąd pewność, że prawdziwy nie powędrował do innego mężczyzny, a jemu nie zostawiono samej opowieści? Kurtyzana ucięła więc drugi, serdeczny. Historię spisał 35 lat później Fujimoto Kizan, zamożny mieszczanin z Kioto, który przez z górą trzy dekady objeżdżał dzielnice rozkoszy całego kraju i ułożył z tego osiemnastotomową encyklopedię miłości płatnej (色道大鏡, Shikidō ōkagami, „Wielkie zwierciadło drogi miłości”). W 1643 roku miał 15 lat, więc znał tę historię najpewniej z opowieści. Nie potępia kobiety i nie wzrusza się nad nią. Wylicza, co zrobiono źle, od braku opatrunku po niezamknięte okiennice, z wyrzutem rzemieślnika patrzącego na partacką robotę. Takie palce trzymano potem w szkatułach, razem z paznokciami, kosmykami włosów i przysięgami pisanymi krwią.

„Wielkie zwierciadło drogi miłości” ma przedmowę datowaną na 1678 rok i krążyło w odpisach. Kizan pisał je na wzór traktatów o drodze herbaty czy układania kwiatów: płatna miłość dostała u niego kodeks, stopnie wtajemniczenia i ceremoniał. Szósty tom poświęcił temu, co nazywał shinjū (心中, dosłownie „środek serca”). Dziś to słowo oznacza przede wszystkim wspólne samobójstwo kochanków, o czym pisałem w eseju Wzornik samobójczej miłości. Co nam mówi teatr czasów shōgunatu, a co Werter Goethego?, ale w XVII wieku znaczyło coś skromniejszego i zarazem trudniejszego: znak, który pokazuje, że między kobietą a mężczyzną istnieje zażyłość jak żadna inna. Kizan od razu tłumaczy, po co kurtyzanie taki znak. Spotyka mnóstwo mężczyzn i żaden z nich, choćby chodził do niej latami, nie zdoła sprawdzić, ile w jej czułości prawdy. Ta niepewność jest wpisana w zawód, a kto chce ją rozwiać, potrzebuje dowodów.

Kizan wylicza 6 takich dowodów, ułożonych w hierarchię: zdjęty paznokieć, pismo przysięgi, obcięte włosy, tatuaż z imieniem mężczyzny, ucięty palec i ciało przebite ostrzem na wylot. Każdemu poświęca osobny rozdział z historią, odmianami i przestrogami. O tatuażach pisałem osobno (Działalność japońskich mistrzów tatuażu horishi – tam, gdzie wzrok shogunatu nie sięgał), więc tu wystarczy jego anegdota o kurtyzanie z osakijskiego domu Nomaya, która mając dwóch kochanków, Shichirōemona i Shichibeia, wytatuowała sobie na ramieniu „Shichi-sama – całe moje życie”, a obaj uznali, że to o nich. Formalnie najwyżej Kizan stawia przebicie ciała, u kurtyzan wyjątkowo rzadkie, ale sercem całego systemu, „najgłębszym arkanem” sztuki kurtyzan, nazywa palec. Wyjaśnia dlaczego, z chłodem księgowego.

爪は日をへてのぶる、髪は月をへてのぶる（…）指計こそ生涯のうちかたわとなりて昔にかへらざれば

(Tsume wa hi o hete noburu, kami wa tsuki o hete noburu (…) yubi bakari koso shōgai no uchi katawa to narite mukashi ni kaerazareba)

„Paznokieć odrasta w ciągu dni, włosy w ciągu miesięcy (…). Jedynie palec czyni człowieka kaleką na całe życie i nigdy nie wraca do dawnej postaci.”

- Fujimoto Kizan, „Shikidō ōkagami”,

t. 6, rozdział o palcu, przedmowa 1678

W pominiętym miejscu Kizan dodaje, że przysięgi nikt poza kochankami nie ogląda, a kiedy przestają się spotykać, papier traci moc. Paznokieć, włosy i pismo są więc dowodami odwracalnymi, a palec zostaje na zawsze. To teoria kosztownego sygnału, sformułowana prawie 300 lat przed izraelskim biologiem Amotzem Zahavim, który w 1975 roku tłumaczył, że ozdoba w rodzaju pawiego ogona przekonuje partnerkę dlatego, że jest ciężarem, a ciężaru słabeusz nie udźwignie i nie podrobi. Według tej logiki palec powinien być znakiem najpewniejszym ze wszystkich. Dlatego historia z Yoshidaya tak niepokoi: kochanek z Osaki nie uwierzył nawet jemu.

Ciekawsze od samej hierarchii są rady. W rozdziale o palcu, gdzie czytelnik spodziewałby się instrukcji, Kizan pisze przede wszystkim, że kto się waha, ten zwykle lepiej zrobi, jeśli nie utnie. Opisuje mężczyzn żądających palca po kłótni jako ceny przebaczenia i takich, którym chodzi tylko o próbę: kiedy kobieta przyłoży już ostrze, zamierzają ją w ostatniej chwili powstrzymać. Kurtyzana nie może odmówić, bo odmowa wyglądałaby na przyznanie się do fałszu. Mężczyznę doprowadzającego podstępem kobietę do cięcia Kizan oskarża o niemałą zbrodnię przeciw drodze miłości, a rozdział kończy westchnieniem: ciało dostaje się od rodziców, a kurtyzana zdejmująca paznokcie, obcinająca włosy i ucinająca palce wychodzi z tego okaleczona i należy się jej litość.

Najwytrawniejsi bywalcy, pisze dalej, trzymali w domu skrzynię na takie dowody, shinjū-bako, i składali w niej palce, paznokcie, włosy i przysięgi. Kizan nazywa ją rodzinnym skarbem i relikwią drogi miłości. Cztery lata później Ihara Saikaku zrobił z tej skrzyni scenę. Yonosuke, bohater „Kōshoku ichidai otoko” („Życie miłosne pewnego mężczyzny”, 1682), przechowuje w ustronnym pokoju pudło z napisem, że zbiera dowody serca od 2. roku ery Jōō, czyli od 1653 roku. Leżą w nim pisane przeważnie krwią zobowiązania kurtyzan i wakashū (若衆, „młodzieńcy”), chłopców kochanych przez mężczyzn. Od filara alkowy biegnie struna koto z przywiązanymi pasmami włosów, a kto zaczął czytać doczepione do nich imiona, przy osiemdziesiątym trzecim dawał za wygraną. Pod półką leży stos paznokci, wysoki jak góra. To fikcja, ale pisana dla czytelników, którzy dobrze wiedzieli, o czym mowa.

W tym jednym pudle mieszczą się miłość do kobiet i miłość do chłopców. Historyk Yamamoto Hirofumi napisał w krótkim haśle słownikowym, że obcinanie palca na dowód uczucia narodziło się w shudō (衆道, „droga młodzieńców”), czyli w związkach samurajów z chłopcami, i dopiero stamtąd trafiło do Yoshiwary. Dowodów w haśle brak, ale źródła z epoki tę intuicję podpierają. Sam Kizan przypisuje miłości męskiej najcięższy z sześciu dowodów, przebicie ciała ostrzem, i odnotowuje, że wśród kurtyzan zdarza się on rzadko. Najstarszy znany zapis słowa yubikiri, hokku z 1638 roku, zwraca się do chigo-zakura, a chigo to także chłopiec przy klasztorze, ulubieniec mnichów. Tyle że chigo-zakura jest również odmianą wiśni, a w hokku nie ma ani słowa o cięciu. Rodowód palca z miłości męskiej pozostaje hipotezą, choć dość dobrze osadzoną.

又見んと指きりせばや児桜

(Mata min to / yubikiri seba ya / chigozakura)

„Żeby się znów zobaczyć,
chciałbym zrobić yubikiri,
dziecinna wiśnio.”

- Shōjiki, „Kefukigusa”,
ks. 5, przedmowa 1638, druk 1645

Palec w pudełku na kadzidło

Jeżeli palec jest najdroższym dowodem, ktoś musiał wpaść na pomysł, żeby go podrobić. W literaturze ten ktoś pojawia się szybko. W rozdziale „Grzebień na pamiątkę” z tego samego „Życia miłosnego…” Yonosuke trafia nocą na cmentarz, gdzie dwóch chłopów rozkopuje świeży grób pięknej kobiety. Zbierają jej czarne włosy i zdejmują paznokcie, a przyłapani tłumaczą, że co roku potajemnie wożą je na sprzedaż do dzielnic rozkoszy w Kamigacie, czyli w okolicach Kioto i Osaki. Pytany, do czego kurtyzanom włosy i paznokcie nieboszczki, jeden z nich wyjaśnia, że prawdziwe idą do ukochanego, a cała reszta tak:

外の大臣へ五人も七人も、貴様ゆゑに切ると、文などに包み込みて送れば、もとより人に隠す事なれば、守袋などに入れて深く忝ながる事の笑しや

(Hoka no daijin e gonin mo shichinin mo, kisama yue ni kiru to, fumi nado ni tsutsumikomite okureba, motoyori hito ni kakusu koto nareba, mamoribukuro nado ni irete fukaku katajikenagaru koto no okashi ya)

„Do innych bogatych gości, pięciu czy siedmiu naraz, posyła się to zawinięte w list, że »dla ciebie ucięłam«, a że rzecz z natury trzyma się w sekrecie, chowają ją do woreczków na amulety i nie mogą się nadziękować. Śmiechu warte.”

- Ihara Saikaku, „Kōshoku ichidai otoko”,

ks. 4, rozdział „Katami no mizugushi”, 1682

Na koniec chłop radzi Yonosukemu, żeby kazał kurtyzanie ciąć na swoich oczach. Yonosuke przyznaje, że o czymś takim nie słyszał, spogląda na zwłoki i poznaje kobietę, której szuka. Tydzień wcześniej uciekł z nią, ale dopadł ich pościg uzbrojony w zaostrzone bambusy. Yonosukego pobito do nieprzytomności, a ją zabrano, więc przez sześć dni szukał jej, nocując w polu. Teraz rzuca się na trupa i wyrzuca sobie, że gdyby jej wtedy nie zabrał, nic by się nie stało. Martwa otwiera oczy, uśmiecha się i po chwili znów nieruchomieje. Saikaku nie oddziela grozy od śmiechu i dobrze robi, bo rynek dowodów miłości jest jednocześnie śmieszny i straszny.

Trzy dekady później Ejima Kiseki opowiedział to samo jako farsę. „Keisei kintanki” (1711) udaje cykl kazań i spór dwóch sekt, wyznawców miłości do kobiet i wyznawców miłości do chłopców. Na rzecznej łodzi płynącej z Fushimi do Osaki kupiec z Kioto chwali się współpasażerom, że Tamakazura, tayū (太夫), czyli kurtyzana najwyższej rangi z osakijskiej dzielnicy Shinmachi, ucięła dla niego palec, pięknie, od samego paznokcia, i pokazuje pudełko na kadzidło ze złoconym herbem. Mężczyzna z Kawachi, śniady jak legendarny mnich-wojownik Benkei, wyjmuje zza pasa drugie takie pudełko. Trzecie pudełko wyjmuje z woreczka na różaniec mężczyzna, który na stare lata ogolił głowę i przyjął buddyjskie śluby, choć dalej mieszka w domu. Jak sam mówi, jest już jedną nogą na tamtym świecie. Tamakazura wzruszyła się, kiedy usłyszała, że dał świątyni 1000 ryō. Według przeliczników Muzeum Pieniądza Banku Japonii jedno ryō z XVIII wieku to od około 1500 do 8700 dzisiejszych złotych, zależnie od tego, czy liczyć je w ryżu, czy w dniówkach cieśli, więc dar szedł w miliony. Czwarty jest chłop z prowincji Settsu, którego palec kurtyzany ogołocił z pól i lasów. Pokazuje list napisany jej ręką:

君ならで誰にかきらん中指、爪をも血をも知る人ぞ知る

(Kimi narade / tare ni ka kiran / takatakayubi / tsume o mo chi o mo / shiru hito zo shiru)

„Komuż, jak nie tobie,
mogłabym uciąć
palec środkowy?
I paznokieć, i krew
zna tylko ten, kto zna.”

- Ejima Kiseki, „Keisei kintanki”,

ks. 2, 1711

Wiersz przerabia jeden z najsłynniejszych poematów antologii „Kokinshū”: Ki no Tomonori pyta w nim, komu, jeśli nie ukochanej, miałby pokazać kwiat śliwy, skoro jego barwę i woń zna tylko ten, kto zna. Zamiast barwy i woni są paznokieć i krew. Chłop chce teraz posadzić palec w polu, bo skoro to nasienie, może coś z niego wyrośnie. Ktoś na łodzi parska śmiechem i wtedy czterej posiadacze relikwii robią spóźniony rachunek: wśród dziesięciu pasażerów jest czterech mężczyzn z palcem tej samej kobiety, a człowiek ma tylko 10 palców. Na lądzie poznają prawdę. Tamakazura ucięła kiedyś jeden mały palec dla kochanka, a potem, powołując się na ten brak, skupowała palce zmarłych z polnych mogił i z przydrożnych trupów i rozdawała je jako dowody serca co bardziej łatwowiernym bogaczom. Kiseki zamyka scenę sucho: kiedy pozna się korzenie tego chwalonego obyczaju, trudno o wdzięczność.

W innym miejscu tej samej książki rzecznik miłości do chłopców drwi z przeciwników, że to, co nazywają dowodem serca, jest zwykłym kiriuri, sprzedażą na plasterki, jak ryby na targu. I opisuje, jak taki dowód powstaje w porządnym domu publicznym. Kiedy bogaty gość chce odejść, a przysięgi pisane krwią już nie działają, kurtyzana zwołuje naradę: właściciela z żoną, starsze koleżanki i opiekunkę. Pisze właścicielowi zobowiązanie, że nigdy nie utnie palca dla kochanka bez grosza. Postanawiają najpierw zdjąć cieniutko paznokieć, a jeśli to gościa nie zatrzyma, poświęcić palec najmniej potrzebny. Dalej jest napisane:

味噌汁拵へて初産するやうに万の支度拵へおき、目をふさいで切つてのち、香箱に入れてやるよし

(Misoshiru koshiraete uizan suru yō ni yorozu no shitaku koshiraeoki, me o fusaide kitte nochi, kōbako ni irete yaru yoshi)

„Gotują zupę miso i szykują wszystko jak do pierwszego porodu, a kiedy z zamkniętymi oczami już utnie, kładą palec do pudełka na kadzidło i posyłają.”

- Ejima Kiseki, „Keisei kintanki”

W tym jednym zdaniu mieści się cała ekonomia dowodów. Ciało kurtyzany należy do domu, który kupił ją na lata, więc palec jest ubytkiem w inwentarzu i musi się zwrócić. Stąd narada i stąd najpierw paznokieć. Pudełko na kadzidło, kōbako, było małe, lakowane i często złocone, przeznaczone na coś drogiego i pachnącego, i w takiej oprawie palec podróżował do adresata. Senryū, krótkie satyryczne wierszyki mieszczańskiego Edo, chwytały ten paradoks w siedemnastu sylabach.

ゆび切るも實は苦肉のはかりごと

(Yubi kiru mo / jitsu wa kuniku no / hakarigoto)

„I ucięty palec
to w rzeczywistości fortel
własnej rany.”

- anonim, „Haifū Yanagidaru”,

t. 1, 1765

Inny senryū z tej samej antologii wycenia palec oiran, kurtyzany najwyższej rangi, wyżej niż żeń-szeń, najdroższe lekarstwo epoki, a jeszcze inny przygląda się szczęśliwemu odbiorcy.

指を貰つて置所にこまるなり

(Yubi o moratte / okidokoro ni / komaru nari)

„Dostał palec –
i teraz nie wie,
gdzie go położyć.”

- anonim, „Haifū Yanagidaru”

Z czasem rynek zalały tanie podróbki. W kibyōshi, ilustrowanej książeczce satyrycznej przypisywanej Shiba Zenkō, przyjaciółka bohaterki kupuje palec z mąki ryżowej, trzymany w cynowym pudełku na kadzidło, za 1 bu, czyli ćwierć ryō, około 2000 dzisiejszych złotych. Publiczne oględziny na głównej ulicy Yoshiwary wykazują, że wszystkie pokazane tam palce są z ciasta. Dodoitsu, czterowersowe piosenki miłosne śpiewane przy shamisenie, pytały o rzecz z drugiej strony:

親のゆづりの五本の指を四本半には誰がした

(Oya no yuzuri no / gohon no yubi o / yonhon han ni wa / dare ga shita)

„Pięć palców
w spadku po rodzicach –
kto zrobił z nich
cztery i pół?”

- dodoitsu, „Shinsen dodoitsu hauta taizen”,

Tokio 1892

Cztery i pół nie jest tu przenośnią. Historyk obyczajów Mitamura Engyo zauważył w 1925 roku, że od epoki Enpō (1673–1681) cięto ukośnie, tak żeby ocalić łożysko paznokcia i nie zostać kaleką; Kizan widział zresztą w Nagasaki kurtyzanę, u której po zabiegu chirurga szkoły holenderskiej opuszek odrósł po 40 dniach, a paznokieć po 2 miesiącach. Mitamura był przekonany, że palce kurtyzan cięto naprawdę i często, a okrucieństwo tej mody zatarło się w pamięci tak samo jak cierpienie chłopców sprzedawanych do towarzystwa. Dzisiejsi popularyzatorzy wątpią, bo kurtyzana była kosztownym towarem, a właściciel nie miał powodu niszczyć własnego inwentarza. Obie strony mają rację tylko w połowie. Kiseki pokazał, że właściciel pozwalał, gdy palec się opłacał, a podróbki z grobu, z mąki czy z cudzej dłoni świadczą o wartości oryginału tak samo pewnie jak fałszywe monety o wartości złota.

W tym miejscu teoria kosztownego sygnału zaczyna się chwiać. Biolodzy Dustin Penn i Szabolcs Számadó przekonywali w 2020 roku, że sam koszt nie wystarcza, by sygnał był uczciwy, a uczciwość podtrzymują inne mechanizmy. Edo dostarcza tej tezie ilustracji z zupełnie innej strony. Im wyżej ceniono palec, tym bujniej kwitł handel palcami, a im bardziej mężczyźni wątpili, tym więcej palców żądali. Najdroższy dowód mierzył nieufność i jeszcze ją podsycał.

Kruki z Kumano

W hierarchii Kizana pod palcem leży papier. Przysięgę, kishōmon (起請文), pisano na odwrocie goō hōin (牛王宝印), drukowanego amuletu z sanktuariów Kumano, gdzie znaki ułożono z kruków, posłańców tamtejszych bóstw, w najsłynniejszym wzorze aż 75. Na takim papierze podpisywali się wojownicy: w 1185 roku Minamoto no Yoshitsune zapewniał na nim o swojej wierności wobec brata, Yoritomo, i nic mu to nie pomogło. W dzielnicach rozkoszy przysięga dostała własny ceremoniał, opisany przez Kizana z dokładnością notariusza. Krew do pieczęci mężczyzna brał z lewej ręki, kobieta z prawej, ze środkowego albo serdecznego palca; dawniej nacinano go nożykiem, za czasów Kizana nakłuwano igłą, i to grubą. Przy rozstaniu kartkę przecinano w poprzek, górną połowę oddawano, a dolną, z imieniem, zatrzymywano. Bywało też, że przysięgę palono, a popiół podawano do wypicia. W epoce Meireki (1655–1658) pewien bywalec z Kioto kazał wyrzeźbić w drewnie własną matrycę, z której drukowano nowy, przerażający goō w kształcie demona, i na tym druku jego kurtyzana pisała przysięgi. Kizan chwali pomysł i dodaje, że ten człowiek miał chyba swoje powody.

Wierzono, że każda fałszywa przysięga zabija w Kumano kruka, a według niektórych od razu trzy. Najzabawniej opowiada o tym rakugo, monolog komiczny „Sanmai kishō” („Trzy przysięgi”), spisany przez stenografa w Osace w 1894 roku z występu Sorori Shinzaemona. Trzech mężczyzn odkrywa, że każdy dostał przysięgę wierności od tej samej kurtyzany. Przyparta do muru tłumaczy, że dawniej wystarczyło obciąć grzywkę, palec albo dać przysięgę i pieniądze płynęły same, ale dzisiejsi goście są sprytniejsi, więc przysięgi rozdaje się już przy pierwszej wizycie, a ponieważ pisanie każdej osobno to strata czasu, ma je drukowane czcionką i dopisuje tylko datę i imię. Jeden z oszukanych pociesza się, że jego egzemplarz przynajmniej był pisany ręcznie. Drugi przypomina jej o krukach z Kumano i słyszy:

世界中の烏をば皆殺して仕舞うて、一遍緩くりと朝寝がして見たい

(Sekaijū no karasu o ba minagoroshite shimōte, ippen yukkuri to asane ga shite mitai)

„Wybiłabym wszystkie kruki świata i raz wreszcie porządnie się wyspała.”

- kurtyzana w rakugo „Sanmai kishō”

w wykonaniu Sorori Shinzaemona,

stenogram Maruyamy Heijirō, Osaka 1894

Puenta tnie podwójnie. Kruki krakaniem o świcie kończą noc kochanków, a kurtyzana, która wybije je wszystkie, będzie mogła pisać fałszywe przysięgi bez końca. Rakugo to anegdota, ale mechanizm, znany ekonomistom jako inflacja, pokazuje trafnie: przysięga z drukarni rozdawana każdemu gościowi nikogo już nie wiąże.

Moraliści epoki wiedzieli, skąd biorą się przysięgi. Autor podpisany jako Fuchisoku Sanjin pisał w XVIII wieku w „Endō zokusetsu ben”, poradniku rozprawiającym się z przesądami miłosnymi:

夫婦の中に起請のさたなし。されば馴そむるはじめたがひに心を疑ひて（…）念を入るゝ成べし

(Fūfu no naka ni kishō no sata nashi. Sareba nare somuru hajime tagai ni kokoro o utagaite (…) nen o iruru narubeshi)

„Między mężem a żoną o przysięgach nie ma mowy. Biorą się więc stąd, że na początku znajomości jedno podejrzewa serce drugiego (…) i chce się upewnić.”

- Fuchisoku Sanjin, „Endō zokusetsu ben”,

rozdział o przysięgach, XVIII w.

Dalej autor nazywa palce, paznokcie, włosy i tatuaże szczytem zaślepienia i przytacza Yamaokę Genrina, pisarza z XVII wieku: przysięgi to nawyk tych, co szaleją za chłopcami i kobietami, a kto aż tak nie dowierza, niech lepiej od razu zerwie. Piosenka powiedziała to samo piękniej. W „Fukagawa hakkei” („Osiem widoków Fukagawy”), śpiewanej w stylu ogie-bushi wędrówce po rozrywkowej dzielnicy na wschodnim brzegu Edo, kochankowie spotykają się na moście i w pewnej chwili słychać:

心と心が合点なら、指きり髪きり入れぼくろ、野暮な起請も神々さんへお世話をかける筈もなし

(Kokoro to kokoro ga gaten nara / yubikiri kamikiri irebokuro / yabo na kishō mo kamigami-san e / osewa o kakeru hazu mo nashi)

„Gdy serce z sercem jest w zgodzie,
nie trzeba palca, włosów ni tatuażu
ani prostackiej przysięgi,
po co bogom zawracać głowę.”

- pieśń ogie-bushi „Fukagawa hakkei”,

w: „Katō to Ogie”, Tokio 1911

Wędrówka palca

W Edo palec wędrował od kobiety do mężczyzny i opowiadał o miłości, a przynajmniej udawał, że opowiada. W XX wieku zmienił kierunek. Yubitsume (指詰め, „skracanie palca”) to gest członka yakuzy wobec przełożonego: przeprosiny za błąd albo cena za zgodę na odejście z organizacji. O samej yakuzie pisałem na różne tematy wielokrotnie (np.: Ya–ku–za (8-9-3). Najgorszy układ kart, który dał imię bezimiennym w czasach shogunatu), tu interesuje mnie wyłącznie palec. Popularna opowieść, powtarzana od 1986 roku za amerykańskimi dziennikarzami Davidem Kaplanem i Alekiem Dubro, wywodzi zwyczaj od hazardzistów epoki Edo, bakuto, i dodaje wyjaśnienie, które brzmi bardzo przekonująco: bez małego palca miecz trzyma się słabiej, więc ukarany staje się bardziej zależny od szefa i jego ochrony. Kaplan i Dubro zastrzegają, że tak się „podobno” mówi, i nie podają źródła. Japońskiego potwierdzenia nie udało się nigdy znaleźć.

Dziennikarz Suzuki Tomohiko, od lat rozmawiający z gangsterami w ich lokalach i biurach, twierdzi coś odwrotnego. Jego zdaniem hazardziści z czasów Edo nie cięli palców, tylko w pertraktacjach na znak groźby nacinali sobie brzuch; legendarny Shimizu no Jirochō miał podobno w podbrzuszu dwanaście blizn. Zwyczaj ustał po wielkiej obławie na hazardzistów w 1883 roku, kiedy zaczęto go ścigać jako wymuszenie, a żaden tekst sprzed tamtych lat nie pokazuje gangstera, który ucina palec na przeprosiny. Według Suzukiego Tomohiko, który był redaktorem magazynu o yakuzie „Jitsuwa jidai” i naczelnym „Jitsuwa jidai BULL”, gest przejęto od kurtyzan. Najwcześniejsze japońskie wzmianki o takich palcach pochodzą z przełomu XIX i XX wieku, z kręgu szefów robotników najemnych, i z akt sądowych lat 50., więc palec yakuzy jest młodszy, niż sugeruje jego mroczna sława.

Prawo zauważyło go dopiero w 1993 roku. Ustawa o zapobieganiu bezprawnym działaniom członków grup przestępczych, uchwalona w 1991 roku i obowiązująca od 1992, w pierwszej wersji o palcach milczała; artykuł 20 dodała nowelizacja. Zabrania on członkowi grupy namawiać innych do yubitsume, wymuszać je i podawać narzędzia, a sam czyn definiuje tak:

その所属する暴力団の統制に反する行為をしたことに対する謝罪又はその所属する暴力団からの脱退が容認されることの代償として（…）その手指の全部又は一部を自ら切り落とすこと

(Sono shozoku suru bōryokudan no tōsei ni hansuru kōi o shita koto ni taisuru shazai mata wa sono shozoku suru bōryokudan kara no dattai ga yōnin sareru koto no daishō to shite (…) sono shushi no zenbu mata wa ichibu o mizukara kiriotosu koto)

„Odcięcie sobie całego palca u ręki lub jego części na przeprosiny za czyn sprzeczny z dyscypliną własnej grupy albo jako zapłata za zgodę na odejście z niej.”

- Ustawa o zapobieganiu bezprawnym działaniom członków grup przestępczych

(暴力団員による不当な行為の防止等に関する法律), art. 20, brzmienie z 1993 roku

Japońscy ustawodawcy zapisali językiem prawa to, co Fryderyk Nietzsche opisał w 1887 roku w drugiej rozprawie „Z genealogii moralności”. Pamięć zdolną utrzymać przyrzeczenie tworzy się według niego bólem, w przekładzie Leopolda Staffa:

„Wypala się ogniem, co ma zostać w pamięci: tylko to, co nie przestaje boleć, zostaje w pamięci”.

Najstarszą zaś postacią obowiązku jest dług, a w dawnych umowach wierzyciel, jak pisze Nietzsche:

„mógł (…) ciału dłużnika zadawać wszelkie rodzaje hańby i męczarni, na przykład wyciąć z niego tyle, ile odpowiadało wielkości długu”.

Yubitsume jest dokładnie taką transakcją, tyle że wierzyciel nie musi nawet sięgać po nóż: dłużnik sam odcina, sam owija i sam przynosi. Policja wydaje co roku od jednego do kilkudziesięciu nakazów zaprzestania takich wymuszeń, w szczytowym 2005 roku 32, w 2025 roku 3. W 2015 roku w Fukuoce po raz pierwszy w kraju wydano surowszy nakaz, zapobiegający powtórzeniu czynu, wobec członka grupy Dōjinkai za słowa rzucone podwładnemu chcącemu odejść: „Jak chcesz odejść, przynieś choćby jeden palec”.

Jeden z bossów, z którymi rozmawiał Suzuki, wyjaśnił bez sentymentów, do czego taki palec służy.

指なんかもらっても、本当はどうしようもないんだよ。（…）相手の指があれば『本当なら許しちゃおけないが、指を持ってきたことだし、勘弁してやるか』と、大義名分が立つから、拳を下すことができる。

(Yubi nanka moratte mo, hontō wa dō shiyō mo nai n da yo. (…) Aite no yubi ga areba „hontō nara yurushichā okenai ga, yubi o motte kita koto da shi, kanben shite yaru ka” to, taigi meibun ga tatsu kara, kobushi o orosu koto ga dekiru.)

„Z palca, jak ci go przyniosą, tak naprawdę nie ma żadnego pożytku. (…) Ale kiedy masz palec tamtego, możesz powiedzieć: »właściwie nie powinienem tego darować, ale przyniósł palec, niech mu będzie«. Masz uzasadnienie i możesz opuścić pięść.”

- szef grupy yakuzy w rozmowie z Suzukim Tomohiko,

„Yakuza 2000-nin ni aimashita!”, 2023

Japoński psycholog Yohsuke Ohtsubo zbadał ten mechanizm doświadczalnie, rzecz jasna bez noży. W 2009 roku razem z Watanabe pokazał w 3 eksperymentach na japońskich studentach (60, 77 i 42 osoby), że przeprosiny kosztujące coś przepraszającego uznaje się za szczersze. Liczy się przy tym koszt dobrowolny i bezużyteczny dla kogokolwiek, bo pech, który spotkał winowajcę bez jego woli, nie dodaje mu wiarygodności. W 2012 roku ten sam efekt wyszedł w 7 krajach, między innymi w Chile, Indonezji i Holandii, na 687 studentach. To badania na opisanych sytuacjach i niewielkich próbach, ale ich wynik zgadza się z bossem Suzukiego: palec jest bezużyteczny i właśnie dlatego przekonuje. Ten sam zespół znalazł też coś niepokojącego. Ludzie chętnie karzą się także w samotności, choć poszkodowany nigdy się o tym nie dowie, więc koszt może służyć sumieniu płacącego bardziej niż odbiorcy.

Sami gangsterzy rozróżniają palce. Takegaki Satoru, kiedyś wysoko postawiony w grupie z kręgu Yamaguchi-gumi, a dziś szef stowarzyszenia pomagającego wychodzić z półświatka, opisuje we wspomnieniach z 2025 roku „martwy palec”, ucinany za fuszerkę, i „żywy palec”, ofiarowany po to, żeby przerwać cudzą bójkę: kładzie się go przed skłóconymi z prośbą, żeby przez wzgląd na ten palec przestali. Postronni nie widzą różnicy. Najcelniej ujęła to żona czwartego szefa Yamaguchi-gumi:

侠気で落とした指も、ヘタを打って落とした指も、うちらから見たらわからへんもんね。

(Kyōki de otoshita yubi mo, heta o utte otoshita yubi mo, uchira kara mitara wakarahen mon ne.)

„Palec stracony z rycerskości i palec stracony przez fuszerkę – my z boku ich nie odróżnimy.”

- żona 4. szefa Yamaguchi-gumi,

cyt. za: Takegaki Satoru,

„Gokudō bucchake-banashi”, 2025

Sam Takegaki pisze, że tatuaż i ucięty palec to największe błędy jego życia i że gangster nie ma ani jednego dobrego powodu, żeby ciąć palec. Palec yakuzy ma tę samą wadę co palec kurtyzany, tylko odwróconą. Kurtyzana nie mogła go odzyskać, gdy miłość wygasała, a gangster nie odzyska go, gdy odchodzi. W pierwszych 8 miesiącach działania telefonu zaufania dla odchodzących z gangów w prefekturze Kanagawa, w 1992 roku, na 367 rozmów 140 dotyczyło palców, a 126 dzwoniących pytało o operację ich odtworzenia. W ankiecie ministerstwa sprawiedliwości z 2001 roku 21,9% osadzonych członków gangów jako powód, dla którego nie odeszli, wskazało tatuaż albo ucięty palec, a wśród wyżej postawionych 26%. Przedsiębiorcy rozpoznawali gangstera po dłoni, co w policyjnym badaniu opublikowanym w 1993 roku przyznawała mniej więcej co ósma firma. Silikonowe protezy robi w Osace Fukushima Yukako, za około 180 000 jenów, czyli około 4400 złotych; Hayashi Shintarō brał za samą formę 300 000 jenów, około 7400 złotych, i szacował, że co dwudziesty jego klient to były gangster. Fukushima powiedziała dziennikarce „Vice”, że ofiary wypadków noszą protezę dla siebie, a byli członkowie yakuzy dla innych.

Tysiąc igieł

Tak docieramy do dzieci, i tu popularna wersja historii zaczyna się sypać. Głosi ona, że dziecięce yubikiri to złagodzona pamiątka po krwawym obyczaju z Yoshiwary. Tymczasem gest dzieci jest poświadczony równie wcześnie jak moda kurtyzan, a może wcześniej.

W 1644 roku poeta Matsunaga Teitoku, jeśli wierzyć późniejszemu odpisowi, pisał o dzieciach, które umowę przypieczętowują małym palcem. W 1672 roku w zbiorze żartobliwych wierszy „Gosen ikyokushū” redaktor opatrzył następującą kyōkę dopiskiem, że to dziecięce powiedzonko.

ゆび切や地獄の釜へほつたりとおちようと云は二世のけいやく

(Yubikiri ya / jigoku no kama e / hottari to / ochiyō to iu wa / nise no keiyaku)

„Yubikiri –
i do piekielnego kotła
plum, wpadnę! –
tak brzmi przysięga
na dwa żywoty.”

- „Gosen ikyokushū”,

red. Seihakudō Kōfū,

ks. 7 (Miłość), 1672

„Nise no keiyaku”, przysięga na dwa żywoty, to formuła kochanków obiecujących sobie wierność także w następnym wcieleniu. Trudno nie usłyszeć w tym wierszu drugiego dna, bo nise znaczy po japońsku również „fałszywy”. Dzieci epoki Edo zahaczały się palcami nie tylko przy obietnicach. U Shikitei Sanby, w „Ukiyoburo” („Łaźnia tego świata”, 1809), starszy chłopiec rozdziela dwóch bijących się malców i każe im zrobić yubikiri i się pogodzić. Kitamura Nobuyo, erudyta, który zbierał wszystko o zabawach i obyczajach, odnotował w 1830 roku:

小兒いさかひなどして中なほり互に小指を曲て引かくるを心とけたる驗とす。これを指きりといふもをかし。戀路に指を截るをいかに心得てしそめしか。

(Shōni isakai nado shite nakanaori tagai ni koyubi o magete hikikakuru o kokoro toketaru shirushi to su. Kore o yubikiri to iu mo okashi. Koiji ni yubi o kiru o ika ni kokoroete shisomeshi ka.)

„Dzieci po kłótni na znak, że gniew stopniał, zginają małe palce i zahaczają się nimi. Zabawne, że nazywają to yubikiri. Jak rozumiały obcinanie palców w miłości, skoro zaczęły tak to nazywać?”

- Kitamura Nobuyo,

„Kiyū shōran”, ks. 6, 1830

Kitamura nie znał odpowiedzi, a my znamy jej więcej, choć też nie całą. Odnotował on również dziecięcy „olejny kontrakt”: na znak umowy przyciskano palec umazany olejkiem do włosów do słupa domu, jak pieczęć do dokumentu. Poeta Kagawa Kageki, zmarły w 1843 roku, zapisał, że dzieci niepewne cudzych obietnic biorą się za ręce i mówią „yubikiri kamikiri”, a kamikiri to obcinanie włosów, jeszcze jedna z pieczęci kurtyzan. W 1944 roku dwaj badacze spierali się o te same fakty. Maeda Isamu uważał, że dzieci naśladowały miłosne obyczaje dzielnic rozkoszy, a pojawiające się później w rymowankach kamakiri (modliszka) to zniekształcone kamikiri (obcinanie włosów). Folklorysta Kurata Ichirō twierdził, że starszy jest sam gest, zwany w różnych regionach kake albo kagi, czyli hak, i że dzielnice rozkoszy oraz dziecięce podwórka przechowały go niezależnie, jako pozostałość dawnego obyczaju dorosłych. Chronologia przyznaje rację Kuracie w sprawie gestu, a Maedzie w sprawie słów. Dziecięca zabawa okazuje się więc kuzynką krwawego obyczaju, która pożyczyła od niego nazwę i kilka słów, a ostrze zostawiła dorosłym.

Reszta piosenki jest jeszcze młodsza. Genman (拳万, „dziesięć tysięcy pięści”) to słowo z tokijskich podwórek z około 1900 roku: kto złamie umowę, dostanie dziesięć tysięcy razy pięścią, a dzieci skróciły tę groźbę do jednego słowa. Igły pojawiają się w druku w XX wieku; w 1937 roku na północy, w prefekturze Akita, grożono kłamcy tysiącem igieł w oczach jego rodziców. Pełna formuła trafia do druku dopiero około 1949 roku:

指切りげんまん　嘘ついたら針千本飲ます

(Yubikiri genman / uso tsuitara / hari senbon nomasu)

„Palec, dziesięć tysięcy pięści,
jak skłamiesz,
dam ci połknąć tysiąc igieł.”

- dziecięca formuła przysięgi,
pełna wersja w druku od ok. 1949 roku

Wcześniej każdy region straszył po swojemu. W Kanazawie lat 70. i 80. XIX wieku kłamca spadał głową w dół do piekła, a w dolinie Kiso śpiewano w latach 30. XX wieku tak:

指切りかまきり　嘘言ふ者は　天から地獄へぽつとりしよ　秤にかけて十匁　お皿にもつて骨ばかり

(Yubikiri kamakiri / uso iu mono wa / ten kara jigoku e pottori sho / hakari ni kakete jūmonme / osara ni motte hone bakari)

„Palec – modliszka,
kto kłamie,
ten z nieba do piekła klapnie,
zważą go: dziesięć monme,
na talerzu same kości.”

- rymowanka dziecięca z doliny Kiso,

„Kiso min’yō shū”, 1936

Podobne zaklęcie zapisał w 1848 roku John Russell Bartlett w „Dictionary of Americanisms”: nowojorskie dzieci zawierały umowę, splatając małe palce prawych dłoni i recytując, że kłamca zapadnie się w złe miejsce i nigdy z niego nie wstanie. Nikt nie podejrzewa, że dzieci z Manhattanu naśladowały kurtyzany z Osaki. Mały palec jest po prostu najwygodniejszym hakiem, jaki ma ludzka dłoń.

W dziecięcej wersji ciało zostaje tylko w groźbie. Kocioł, igły i dziesięć tysięcy ciosów nigdy nie nadejdą i obie strony o tym wiedzą, a mimo to obietnica trzyma, czasem lepiej niż palec w pudełku na kadzidło. Nietzsche pisał, że pamięć wypalano ludzkości bólem. Dzieci odkrywają co dzień, że wystarczy o bólu zaśpiewać. Może dlatego, że ich zaufanie zawiera się między równymi: nikt nie jest nikomu winien pieniędzy, a stawką jest jutrzejsza zabawa na podwórku.

Palec ucięty

Na końcu piosenki dzieci szarpią splecionymi dłońmi, rozplatają palce i wołają razem 指切った (yubi kitta), „palec ucięty”. Czas przeszły, dokonany, jak w protokole. Cięcie zdarzyło się w gramatyce, a palce są całe i za chwilę złapią piłkę.

Palca z Yoshidaya nikt nie odnalazł. Gdzieś w ogrodzie po zachodniej stronie, w sierpniowej trawie 1643 roku, leżał dowód, który nikogo już nie przekonał. U Kizana, kilka linijek wcześniej, stoi rada praktyczna: przed takim zabiegiem zamyka się okiennice.

Źródła

1. 藤本箕山『色道大鏡』巻六「心中部」、延宝6年（1678）序、写本（国立国会図書館デジタルコレクション、請求記号 午-12）.

2. 井原西鶴『好色一代男』天和2年（1682）、『日本古典全集 西鶴全集』第1、日本古典全集刊行会、1926.

3. 倉田一郎「ゆびきり考」『民間伝承』10巻4号、1944.

4. 鈴木智彦『ヤクザ2000人に会いました！』宝島社、2023.

5. 竹垣悟『極道ぶっちゃけ話「山口組四代目のボディガード」の半生記』清談社Publico、2025.

6. Nietzsche F., „Z genealogii moralności”, przeł. L. Staff, J. Mortkowicz, Warszawa 1905–1906 (cytaty według wydania elektronicznego Tower Press, Gdańsk 2000).

7. Zahavi A., Mate selection – a selection for a handicap, „Journal of Theoretical Biology” 53(1), 1975, s. 205–214.

8. Penn D.J., Számadó S., The Handicap Principle: how an erroneous hypothesis became a scientific principle, „Biological Reviews” 95(1), 2020, s. 267–290.

9. Ohtsubo Y., Watanabe E., Do sincere apologies need to be costly? Test of a costly signaling model of apology, „Evolution and Human Behavior” 30(2), 2009, s. 114–123.

10. Ohtsubo Y. i in., Are costly apologies universally perceived as being sincere?, „Journal of Evolutionary Psychology” 10(4), 2012, s. 187–204.

11. Watanabe E., Ohtsubo Y., Costly apology and self-punishment after an unintentional transgression, „Journal of Evolutionary Psychology” 10(3), 2012, s. 87–105.

12. Kaplan D.E., Dubro A., „Yakuza: Japan’s Criminal Underworld”, University of California Press, Berkeley 2003.

13. Bartlett J.R., „Dictionary of Americanisms”, Bartlett and Welford, New York 1848.

14. Jozuka E., The woman who makes prosthetic pinkies for ex-yakuza members, „Vice”, 9 lutego 2016.

   >> PODOBNE ARTYKUŁY:

Urodzone w piekle, pochowane w Jōkanji – co uczyniono tysiącom kobiet Yoshiwary?

Ukiyo-zōshi – książeczki „płynącego świata”. Najbliżej prawdziwego życia zwykłych ludzi w Japonii Edo

Poezja przy sake – mistrz Senryū i jego radośnie złośliwa przenikliwość

Wina - znak 罪 (tsumi). Nie kto zawinił, tylko jak naprawić?

Państwo bez banków – system monetarny shogunów i kredyt mierzony honorem i wstydem w Japonii Edo

    未開    ソビエライ

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?

Zobacz książki autora strony:

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Polityka prywatności

Napisz do nas...

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!