Symbolem stała się nie katana, a wykałaczka

Edo. Zimowy wieczór w bocznej uliczce na wschodnim brzegu rzeki Sumida. W izbie jest chłodno, bo na węgiel drzewny tej zimy zabrakło. Mężczyzna kończy posiłek – garść jęczmienia z odrobiną ryżu, plaster kiszonej rzodkwi, miska gorącej wody, w której rozpuściła się resztka pasty z fermentowanej soi. Odstawia czarkę. Sięga po wykałaczkę.

Teraz robi rzecz, której nikt nie uczył go wprost. Nauczył się jej, patrząc na ojca, ojciec na swojego ojca. Staje w progu, skąd widać go z ulicy, i powoli, z namaszczeniem, dłubie w zębach. Tak zachowuje się człowiek najedzony. Ktoś, komu właśnie podano rybę, ryż z warzywami i ciepłą zupę, i kto ma teraz chwilę, by w spokoju doprowadzić się do porządku. Sąsiad zza cienkiej ściany ma wynieść z tego jedno przekonanie – w tym domu je się do syta.

Mężczyzna nie najadł się jednak do syta. Tak naprawdę nie najadł się prawie wcale. A przecież należy do klasy rządzącej krajem, uprzywilejowanej – do ludzi z daishō, dwoma mieczami u pasa, przed którymi chłop pada twarzą na ziemię, a kupiec zniża głos. Pod koniec rządów shōgunatu Tokugawa, w cieniu dwustu pięćdziesięciu lat pokoju, większość ludzi noszących te dwa miecze była skrajnie biedna. Nie symbolicznie. Dosłownie – nie mieli na ryż.

Sprawa ma rozmiar, który w pierwszej chwili wydaje się nieprawdopodobny. Weźmy Katsu Koichiego - prawnuk samuraja, który pamiętał czasy bitew Sengoku, krążył po zaułkach Edo jako drobny kanciarz, brał haracz od sklepikarzy i odgrywał teatr seppuku, żeby wymusić spłatę długu na chłopach. W innym domu z tradycją - bogaty wieśniak płacił zubożałej samurajskiej rodzinie za to, by „adoptowała" jego syna i dała mu prawo noszenia dwóch mieczy. Za te pieniądze samuraj będzie mógł spłacić część swoich długów u kupca. A kupiec to oficjalnie najniższa kasta w hierarchii społecznej Japonii Edo – kasta, u której samuraje byli ciężko zadłużeni, która fundowała kulturę, którą my dziś nazywamy złotą epoką Japonii – teatr kabuki, drzeworyty ukiyo-e, jedwabie Yoshiwary – podczas gdy elita, samurajscy wojownicy - za zasłoniętymi okiennicami, oklejali nocą papierem szkielety parasoli, które potem potajemnie sprzedawali. Bo z pensji nie dało się przeżyć.

Najbardziej zdumiewający w tym wszystkim nie jest jednak paradoks – że hierarchia się odwróciła. Najbardziej zdumiewająca jest perfidia systemu. Pod koniec Edo samurajom zabraniano pracować, a jednocześnie zmuszano ich do pokazywania zamożności – na głodowej pensji, do której legalnie nie wolno było dorobić. Trzy zasady osobno każda do zniesienia. Razem – zamknięta klatka, w której klasa rządząca cicho umierała przez ponad sto lat, broniąc ustroju, który ją głodził.

Wykałaczka uniesiona wysoko i dumnie, z pustym żołądkiem, była gestem tej klatki. Jednocześnie godnym i kłamliwym, dumnym i tragicznym. Spróbujmy zobaczyć, kim byli ci ludzie i jak żyli – bo to opowieść nie tylko o Japonii i nie tylko o XIX wieku.

Ryż zamiast pieniędzy

Żeby zrozumieć, jak klasa rządząca może nie mieć na kolację, trzeba zacząć od tego, czym ją opłacano. Samuraj nie dostawał pensji w monetach. Dostawał ryż. Jednostką jego wartości, jego rangi i jego losu był koku (石) – miara objętości, mniej więcej sto pięćdziesiąt kilogramów ziarna, tyle, ile teoretycznie potrzeba, by przez rok wyżywić jednego dorosłego. Pan miał tyle koku, ile rodziła jego ziemia, a samuraj tyle, ile pan zechciał mu wydzielić. Liczba ta rozstrzygała wszystko: gdzie mieszkał, kogo mógł poślubić, jak nisko kłaniali mu się inni. 

I tu rzecz podstawowa: tego ryżu bywało rozpaczliwie mało. Widełki dochodów w klasie wojowników były bardzo szerokie, a przeważająca część wasali siedziała przy samym dole. Mniej niż dwunastu wasali na stu sięgało stu koku rocznie. Około siedemdziesięciu na stu żyło z czterdziestu koku albo mniej. Najubożsi mieli urzędowo wyznaczone poziomy: piętnaście koku z racjami żywnościowymi dla trzech osób, trzynaście koku z racjami dla dwóch, dziesięć koku z racjami dla jednej. Bywali i tacy, którym wypłacano jeszcze mniej, w garści miedziaków.

Co znaczyła ta bieda w liczbach dnia codziennego? Niżsi samurajowie i wasale prowincjonalnych panów mieli czasem dochód rzędu trzech ryō (両) rocznie i skromną rację ryżu – mniej więcej tysiąc miedzianych mon (文) na miesiąc. Za garść mon kupowało się na ulicznym straganie jedną miskę gorącego makaronu soba; nocleg w lichej gospodzie kosztował kilkadziesiąt mon, w lepszej ponad sto. Z takiego dochodu trzeba było wykarmić rodzinę, opłacić dach, ubrać się stosownie do rangi i jeszcze udawać, że stać cię na więcej. Dziurę między dochodem a pozorem łatało się długiem albo nocną pracą, gdy nikt nie widział.

Ryż ten – kirimai (切米), „dzielone ziarno", wypłacany w ratach – nie spływał równym strumieniem przez cały rok. Przychodził w trzech ratach: wiosną, latem i zimą. Co gorsza, gdy bakufu wypłacało część stypendium nie w ziarnie, lecz w gotówce, przeliczało ryż po tak zwanej cenie urzędowej, harigami-nedan (張紙値段) – cenie wypisanej na tabliczce, praktycznie zawsze niższej od tej, jaką dawał rynek. Samuraj tracił więc dwa razy: raz na tym, że płacono mu w towarze, a nie w pieniądzu, drugi raz na tym, że ten towar wyceniano poniżej jego wartości.

Był w tym jeszcze jeden okrutny paradoks. Skoro samuraj dostawał ryż i zamieniał go na pieniądze, jego realny dochód zależał od ceny ryżu. A cena ryżu w dobrych latach spadała. Urodzaj, błogosławieństwo dla chłopa i dla kraju, dla wojownika oznaczał chudszą sakwę – sprzedawał to samo ziarno taniej. Susza, powódź, dobry rok, zły rok: dochód człowieka z mieczem wisiał na sznurku trzymanym przez kogoś innego. W Osace, w dzielnicy Dōjima, kupcy handlowali ryżem, jakiego jeszcze nie zebrano – w latach trzydziestych XVIII wieku powstał tam jeden z pierwszych na świecie rynków kontraktów terminowych (kontrakty futures w Edo i inne zasady organizacji państwa Tokugawów poznasz w ebooku: "Tom I: Codzienne życie Edo"). Losami klasy wojowników obracała giełda prowadzona przez ludzi teoretycznie ustawionych na samym dole hierarchii społecznej – kupców – którymi samuraje mieli prawo, a nawet obowiązek gardzić.

Tu kryje się sedno pułapki. Dochód wojownika był zamrożony – w nominale ryżowym, w liczbie zapisanej raz na pokolenia, dziedziczonej razem z nazwiskiem. Tymczasem życie wokół niego coraz mniej przypominało wieś, a coraz bardziej miasto, w którym wszystko – dach nad głową, węgiel, oliwa do lampy, miska gorącego makaronu na ulicznym straganie – kosztowało gotówkę. Edo rosło. Pojawiały się sklepy, teatry, herbaciarnie, mody zmieniające się z sezonu na sezon. Ceny rosły. A liczba w rejestrze stała w miejscu.

I nie chodzi tylko o najuboższych. Większość bezpośrednich wasali shōguna z rangą hatamoto (旗本) miała na papierze od pięciuset do tysiąca koku – majątek z pozoru pokaźny. W praktyce pożerały go obowiązki: utrzymanie odpowiedniej liczby ludzi, koni i zbroi, wystawne stawianie się na służbie, dary i ceremonie należne pozycji. Im wyższy próg, tym wyższy koszt jego utrzymania. Bieda w tej klasie nie była więc tylko losem dołów – była grawitacją ciągnącą w dół niemal wszystkich. Nawet daimyō, których wykańczało prawo sankin kōtai (więcej o nim tu: Dziesięć ri dziennie i ani chwili ciszy: życie zwykłych ludzi w pochodach daimyō za shogunatu Edo).

Jasne, wielu z nas cisną się na usta słowa dość w tym przypadku oczywiste. „To niech idą do pracy, jak każdy inny, nieroby jedne”. Mógłby zarobić więcej? Nie miał jak. Handel był zajęciem kupca, praca rąk – zajęciem rzemieślnika, a wojownikowi prawo i obyczaj zabraniały obu. Prawo mu zabraniało pracować, jednocześnie zmuszając do życia w biedzie, z której bez pracy nie mógł w żaden sposób się wydostać. Mógłby wydawać mniej? Też nie bardzo. Bycie samurajem kosztowało: trzeba było utrzymać służbę przewidzianą dla danej rangi, sprawić sobie strój na oficjalne okazje, dbać o broń, stawić się, gdy pan wzywał. Im wyższe stypendium, tym wyższe wymagania – i wielu wyżej postawionych wojowników przejadało cały dochód na samo utrzymanie pozycji, a potem zaczynało się zadłużać. Klasę rządzącą zaprojektowano tak, by nie mogła ani więcej zarobić, ani mniej wydać. To był sposób Tokugawów (począwszy od Ieyasu) an to, jak utrzymać pokój w kraju wojowników, który od pokoleń był w stanie permanentnej wojny „każdego z każdym” (Sengoku). I w XVII wieku był to sposób genialny. Ale od tego czasu minęło ponad 200 lat, wiele pokoleń coraz uboższych samurajów, którzy nigdy w życiu nie widzieli na oczy wojny ani bitwy. Edo XIX wieku było zupełnie innym światem niż Edo XVII wieku.

Honjō. Człowiek, który nie dostał posady

Nazywał się Katsu Kokichi i znamy go dobrze, bo pod koniec życia spisał wszystko – szczerze, otwarcie i dobitnie. Urodził się w 1802 roku, w rodzinie Otani, a jako dziecko trafił przez adopcję do rodu Katsu – linii gokenin (御家人), najniższych spośród bezpośrednich wasali shōguna (将軍). Gokenin nie miał prawa stanąć przed obliczem władcy, ale wciąż był jego człowiekiem, wpisanym w rejestry, dziedzicznie zobowiązanym do służby. W zamian dziedziczył stypendium. I czekał na posadę.

Czekał w organizacji o nazwie kobushingumi (小普請組 – dosł. „grupa drobnych robót”) – puli wasali bez przydziału. Trafiał tam każdy, kto nie dostał urzędu, i tkwił tam czasem przez lata, dekady, całe życie, w nadziei na nominację. Przymusowe i dożywotnie bezrobocie. Zastanówmy się chwilę, co takie życie może zrobić człowiekowi w głowie…

Nominacje przychodziły rzadko. Za sam przywilej czekania płaciło się jeszcze drobną składkę. Kokichi nie doczekał się posady nigdy. Całe dorosłe życie utrzymywał go system, który nie znalazł dla niego żadnej pracy, a dawał stypendium zbyt nędzne, by się z niego wyżyć.

Żył więc inaczej. Mieszkał w Honjō, po wschodniej, biedniejszej stronie rzeki Sumidy, w dzielnicy ciasnych samurajskich domów osuwających się powoli w ruinę. Handlował mieczami – wyceniał je, pośredniczył w sprzedaży, czasem podsuwał klientowi ostrze lepsze w opisie niż w stali. Brał pieniądze od sklepikarzy za „opiekę”. Pożyczał, kombinował, używał pięści i sprytu. W wieku trzynastu lat uciekł z domu i wędrował gościńcem między Edo a Kioto jako żebrak. W wieku dwudziestu lat przemierzał kraj, podając się za wysłannika pewnego dostojnego, tajemniczego pana. Był awanturnikiem, łgarzem i drobnym kanciarzem – i opisał to wszystko bez cienia skruchy.

W Honjō i sąsiedniej Fukagawie takich domów było pełno: samurajskie posiadłości z osypującym się tynkiem, ogrody zarośnięte, bo nie tylko na ogrodnika, ale i na narzędzia nie starczało, parawany połatane papierem. Kokichi krążył po tym świecie jak ryba w mętnej wodzie. Znał ceny ostrzy i słabości ludzi. Wiedział, komu pożyczyć, kogo nastraszyć, gdzie postawić kogoś do pionu samym spojrzeniem. Honor jego kasty był dla niego nie tyle świętością, ile towarem – wiedział dokładnie, ile jest wart i jak go zmonetyzować.

„Spisał to na starość, po przekazaniu synowi roli głowy rodu, w dziele „Musui dokugen" (夢酔独言), co znaczy mniej więcej „samotne mamrotanie Musuiego". Przybrał wtedy imię Musui (夢酔) – „pijany snem”. Nie była to literatura wysoka. Był to głos człowieka z samego dna klasy panów, mówiącego rzeczy, których panowie o sobie nie mówili: że kradł, oszukiwał, bił się po zaułkach i ledwo wiązał koniec z końcem.

Jedna z opisanych przez niego scen mówi o „rzemiośle”, którym się parał więcej niż cała rozprawa. Wysłano go na prowincję po dług – sześćset ryō, sumę nie do udźwignięcia dla wsi. Wieśniacy zwlekali. Kokichi kazał wnieść skrzynię przywiezioną aż z Edo – skrzynię na odciętą ludzką głowę. Zdjął kimono, podał miecz jednemu ze swoich ludzi, owinął rękojeść sztyletu pasem materiału i obwieścił, że oto zobaczą, jak Katsu Kokichi rozcina sobie brzuch. „Patrzcie, jak umiera samuraj”.

Wieśniacy rzucili się na kolana, błagając, by przestał. Bo śmierć samuraja w ich wsi, u ich progu domu byłaby dla całej wsi katastrofą. Krew wasala shōguna na ich macie ściągnęłaby dochodzenie urzędników, możliwą karę zbiorową za doprowadzenie człowieka pana do seppuku, wieczną hańbę miejsca, w którym do tego doszło. Kokichi nie groził im swoim mieczem – groził im swoją śmiercią i jej konsekwencjami, które poniosą oni. Tego samego dnia zapłacili pięćset pięćdziesiąt z sześciuset ryō. Cała ta groza była teatrem. Kokichi nie zamierzał się zabić – sprzedawał wieśniakom widmo samurajskiego honoru, monetyzował jedyny kapitał, jaki mu został: przerażenie, jakie budził człowiek gotów na śmierć. Ubogi wojownik z zaułków Honjō wziął najświętszy gest swojej kasty i obrócił go w narzędzie windykacji. I nawet trudno mu to mieć za złe – był produktem systemu, który od urodzenia do śmierci Kokichiego postawił go w sytuacji niemożliwej do rozwiązania.

A teraz coś, co zmusza do myślenia. Wiesz kim był syn tego drobnego kanciarza? Chłopiec dorastający w biedzie domu w Honjō, nazywał się Katsu Kaishū. To on jako dojrzały mąż wynegocjuje w 1868 roku bezkrwawe oddanie zamku Edo i pomoże Japonii przejść z epoki samurajów w nowoczesność Meiji bez rzezi w stolicy. Z nędznego stypendium, z którego nie dało się wyżyć, wyrósł jeden z architektów nowego państwa.

Najniższa kasta trzyma sakwę najwyższej

Oficjalny porządek społeczny epoki Edo był prosty i przedstawiano go jako odwieczny, wpisany w samą naturę rzeczy.

Na górze shi (士), wojownik (samuraj).

Pod nim nō (農), chłop, bo to on żywił kraj.

Niżej kō (工), rzemieślnik, twórca przedmiotów.

Na samym dole shō (商), kupiec – ktoś, kto sam niczego nie wytwarzał, a jedynie zarabiał na obrocie cudzą pracą. Bezużyteczny.

(Istniała też kasta wyjęta z oficjalnej hierarchii – więcej o niej tutaj: Pieśni z eta-mura – życie „nie-ludzi” wymazane z map Japonii shogunatu Edo).

Cztery stany, shi-nō-kō-shō (士農工商), ułożone od najbardziej do najmniej szanowanego.

W rzeczywistości ten porządek stał na głowie. Im więcej czasu upływało od Sengoku, czasu pokoju Tokugawów, tym jaśniej widać było, że to pogardzany kupiec siedzi na pieniądzach, a czczony wojownik siedzi na długach. A żeby zamienić swój ryż na gotówkę, samuraj musiał pójść właśnie do kupca.

Pośredniczył w tym osobny zawód. W Edo nazywano takiego człowieka fudasashi (札差), maklerem ryżowym, a jego świat skupiał się w dzielnicy Kuramae (蔵前) w Asakusie – dosłownie „przed spichlerzami”. Mechanizm był sprytny. Stypendium przychodziło w ryżu, trzy razy do roku, a samuraj potrzebował gotówki cały czas i wcale nie chciał sam wozić ani sprzedawać worków ziarna. Fudasashi odbierał więc jego przydział, sprzedawał ryż, wypłacał wojownikowi pieniądze – i pobierał za to prowizję. A skoro już trzymał w ręku przyszłe stypendia, zaczynał też pożyczać pod ich zastaw.

Edo miało swoich fudasashich, Osaka swoich. Tam pośrednikami panów byli kuramoto (蔵元), zarządcy spichlerzy, obracający ryżem całych domen. I to z tego świata wyrosła rzecz na owe czasy zdumiewająca: papier krążący jak pieniądz. Pokwitowanie na złożony w magazynie ryż, komekitte (米切手), przechodziło z rąk do rąk zamiast samego ziarna. Stan, który oficjalna doktryna stawiała najniżej, budował w praktyce zalążki nowoczesnej bankowości – weksle, kredyt, obrót terminowy – podczas gdy stan najwyższy wciąż liczył swój majątek w workach ryżu.

Kupiec pożyczał drogo. Odsetki sięgały około piętnastu procent, ale na tym się nie kończyło – dochodziły rozmaite opłaty i prowizje, zdolne podnieść realny koszt długu znacznie wyżej. Samuraj, formalnie pan i władca, przychodził do fudasashiego prosić o zaliczkę na ryż, którego jeszcze nie zebrano, kłaniał się, zabiegał o przesunięcie terminu, słuchał, jak człowiek z najniższego stanu wylicza mu warunki.

Bieda nie omijała nawet tych, co pilnowali porządku. Niższymi funkcjonariuszami miejskimi w Edo byli dōshin (同心), podlegli urzędowi sędziego miejskiego, machi-bugyō (町奉行). Mieszkali w dzielnicy Hatchōbori, a ich uposażenie – kilkadziesiąt koku z racjami żywnościowymi – było jak na zakres obowiązków nędzne. Żyli więc z tego, czego nie było w rejestrze: z „podarków” wręczanych przez kupców, z drobnych opłat, z układów. Tak skąpa była machina państwa, że jej właśni stróże dorabiali u tych, nad którymi mieli czuwać.

Fudasashi bogacili się bajecznie. To oni stali się jednymi z największych utracjuszy Edo – bywalcami teatrów kabuki, najhojniejszymi gośćmi dzielnicy uciech Yoshiwara. Gdy w mieście wyliczano osiemnastu największych tsū (通) – znawców, ludzi obytych, dyktujących styl i ton miejskiej rozrywki – większość z nich okazywała się maklerami ryżowymi z Kuramae. Pieniądz wojownika, przepuszczony przez ręce kupca, wracał do miasta jako jedwab kurtyzany i bilet do loży teatralnej.

Kontrast bywał groteskowy. Makler ryżowy potrafił przepuścić na jeden wieczór w Yoshiwarze tyle, ile niejeden wasal shōguna oglądał przez cały rok. Bogaci kupcy ubierali się na ulicy skromnie, bo prawo zbytkowe zabraniało im jedwabnej wystawności – ale podszewki ich kimon bywały droższe niż cały dobytek samuraja, u którego trzymali weksel. Świat udawał, że wojownik jest panem. Pieniądz wiedział lepiej (więcej o ustawach zbytkowych, które zabraniały np. kupcom nosić drogich ubrań przeczytasz tutaj: Ustawy zbytkowe w czasach shogunatu, czyli jak zakazy rozbudziły przekorny geniusz twórczy Japończyków).

I jeszcze jedno. Cała ta barwna kultura „płynącego świata” – teatr kabuki, drzeworyty ukiyo-e, mody Yoshiwary, romanse drukowane na tanim papierze – wyrosła z pieniędzy pogardzanego stanu kupców. Mieszczanin Edo, bogacąc się, tworzył kulturę. Wojownik, biedniejąc, kibicował jej z loży, na którą czasem ledwie było go stać. Złota epoka miejskiej sztuki i cicha ruina klasy panów to dwie strony tej samej monety.

Patrzył na to z obrzydzeniem pewien anonimowy samuraj, kryjący się pod pseudonimem Buyō Inshi (武陽隠士), „pustelnik z Edo”. W 1816 roku spisał gorzki, drobiazgowy obraz całego społeczeństwa – od dygnitarzy bakufu po wyrzutków – pod tytułem „Seji kenbunroku” (世事見聞録), „Zapiski o sprawach tego świata, com widział i słyszał”. Wojownicy, pisał, są zadłużeni po uszy u kupców, a często i u niewidomych lichwiarzy z gildii zatō (座頭), znanych z morderczych stawek. Klasa miecza żyła z łaski tych, którymi gardziła.

Po zmroku, przy jednej lampce

Tego człowieka nie znamy z nazwiska, bo takich jak on były tysiące. Możemy go tylko złożyć z tego, co zostało w zapiskach o codziennym życiu epoki – i postawić przy jednej lampce, po zmroku, gdy zasunięto już zewnętrzne okiennice.

Drzwi zamknięte. Okiennice zasunięte nie dla ciepła – po to, by nikt z ulicy nie zajrzał do środka. Na podłodze, w kręgu mdłego światła, leżą cienkie listewki bambusa, arkusze naoliwionego papieru, miseczka z klejem z gotowanego ryżu. Mężczyzna siedzi pochylony i robi rzecz, do której jego ręce nie były szkolone. Okleja papierem szkielet parasola.

To naishoku (内職) – chałupnictwo, praca dorywcza wykonywana w domu, w tajemnicy. Repertuar był znany i powtarzalny: oklejanie parasoli papierem, kasa-hari (傘張り); wymiana zniszczonego papieru w lampionach, chōchin hari-kae (提灯張り替え); hodowla powojów asagao (朝顔) na sprzedaż; rozmnażanie złotych rybek; struganie zabawek i wykałaczek. Zajęcia proste, do wykonania własnymi rękami i prostym narzędziem. I wszystkie – „hańbiące”.

Hańbiące, bo praca rąk należała do rzemieślnika, do stanu kō. Wojownikowi to „nie wypadało”. Robić parasole jawnie znaczyło przyznać przed całą ulicą, że rodzina nie utrzyma się ze stypendium – a tego wstydu, haji (恥), unikano bardziej niż głodu. Więc oklejano parasole nocą, za zasłoniętymi okiennicami, czasem całą rodziną: żona, córki, wszyscy pochyleni nad bambusem i klejem. A nad nimi, na stojaku przy ścianie, leżały dwa miecze rodowego honoru – bezużyteczne znaki statusu, na który właśnie zarabiał klej.

Praca taka mogła wykarmić w najlepszym razie ledwie. Za oklejony parasol płacono grosze; trzeba było ich oddać setki, by uzbierać równowartość jednego ryō. Najwięcej dźwigały kobiety – żona i córki. Obyczaj zakazywał im skargi równie surowo jak mężczyznom, a one po cichu utrzymywały dom przy życiu wprawnymi palcami. W oficjalnych kronikach ich nie ma. Zostały w drobnych zapiskach, w cenach skupu parasoli, w pamięci o tym, że honor rodu trzymał się nocami na kleju z gotowanego ryżu.

Rano mężczyzna wstawał, zmywał z palców resztki kleju, wsuwał za pas oba miecze (大小, daishō – więcej o nim tu: Wakizashi – mniejszy kuzyn katany, na którym spoczywał cały ciężar samurajskiego honoru) i wychodził dumnie na ulicę tak, jakby w nocy świetnie wypoczął. Z wyprostowanym karkiem, z twarzą człowieka, którego dochód płynie z ziemi i służby, z honoru, nie z naoliwionego papieru. A jeśli tego ranka miał w ustach wykałaczkę na dowód obfitego śniadania – być może sam ją wystrugał poprzedniego wieczora.

Honor bez ryżu

Jest japońskie przysłowie, które trzyma w sobie całą tę scenę:

武士は食わねど高楊枝

(bushi wa kuwanedo takayōji)

„Samuraj, choćby i nie jadł, dłubie w zębach wysoko uniesioną wykałaczką”.

Najedzony człowiek, skończywszy posiłek, czyści zęby spokojnie, bez pośpiechu, z wykałaczką uniesioną w geście sytości. Głodny wojownik ma robić dokładnie to samo – żeby nikt nie poznał, że pod pasem z dwoma mieczami nosi pusty żołądek.

W jednym odczytaniu jest to gest nawet ładny. Mówi: nie pokażę słabości, nie będę się skarżył, nędza nie ma prawa decydować o tym, kim jestem. Stoicki rdzeń tej postawy jest prawdziwy i niejeden z tych ludzi nosił swoją biedę z godnością, która budzi szacunek. Pokazać głód – to znaczyło dać przeciwnikowi punkt zaczepienia, a samuraj uczył się przez całe życie nie dawać żadnego.

Ale to samo przysłowie ma w japońszczyźnie ostrze drugie, drwiące. Bywa używane na określenie yase-gaman (痩せ我慢) – „chudego męstwa”, wymuszonej twardości, pozy człowieka udającego siłę bez pokrycia. I tu robi się gorzko. Bo wykałaczka uniesiona nad pustym żołądkiem to nie tylko duma. To także kłamstwo – codzienne, drobne, wykonywane na pokaz przed sąsiadem, który sam też pewnie okleja parasole za swoją okiennicą. Można powiedzieć, że trochę to przypomina współczesne czasy, gdzie sąsiad przed sąsiadem pręży się bogactwem z kredytu, który przez dekady spłaca w banku. Ale podobieństwo jest tylko częściowe. W końcowym Edo samurajom zabraniano pracować, jednocześnie zmuszając do pokazywania zamożności dając głodową pensję, do której legalnie nie wolno było dorobić.

Jest jeszcze jedna, mniej budująca możliwość. Pogarda wojownika dla pieniądza – cała ta etyka stawiająca powinność i honor ponad zysk – mogła być po części tym, czym lisia pogarda u Ezopa dla zbyt wysoko wiszących winogron. Klasa, której odebrano dostęp do bogactwa, uczyniła z tego braku cnotę. „Nie liczę pieniędzy, bo liczenie pieniędzy jest poniżej mnie” brzmi dumnie dopóty, dopóki nie zobaczy się, że tego człowieka po prostu nie stać, by je liczyć. Nie znaczy to, że samurajska wstrzemięźliwość była wyłącznie pozą. Znaczy tyle, że ideał i konieczność splotły się tak ciasno, iż sami zainteresowani nie zawsze umieli je od siebie odróżnić.

Pod tym gestem kryje się coś głębszego niż bieda. Tożsamość wojownika oderwała się od swojej podstawy. Przez dwieście lat pokoju samuraj nie miał wojny do prowadzenia – jego zawód, walka, stał się zawodem bez treści. A teraz okazało się, że nie ma też pieniędzy. Został więc sam status: rola, za którą świat przestał płacić, odgrywana mimo wszystko, codziennie, dla widowni, która też już przestała patrzeć. Wykałaczka jest rekwizytem tej roli. Człowiek gra najedzonego, bo gra samuraja, a samuraj nie bywa głodny – przynajmniej nie na oczach innych.

Buyō Inshi, ów gorzki obserwator z 1816 roku, widział w tym rozkład nie tylko finansowy, lecz i moralny. Wojownik zadłużony u kupca traci, pisał, coś więcej niż pieniądze – traci uzasadnienie swojej wyższości. Jak ma rozkazywać temu, komu zalega ze spłatą? Jak ma wierzyć w porządek stawiający go na szczycie, skoro szczyt żebrze u podnóża? Pozory trzymały się jeszcze mocno, miecze wciąż tkwiły za pasami, ale rdzeń – przekonanie, że ten układ jest słuszny – gnił od środka, dom po domu, pokolenie po pokoleniu.

Co taka rola robi z człowiekiem przez całe życie? Różnie. Jednych hartowała – i z tej szkoły powściągliwości wychodzili ludzie o stalowym charakterze. Innych łamała: pchała w rezygnację, w sake, w drobne łajdactwo zaułków, jak Kokichiego. Jeszcze innych zasklepiała w sztywnej, zgryźliwej cnocie, w pogardzie dla bogacącego się świata, którego nie umieli dogonić. Nie ma tu jednej, budującej nauki. Jest człowiek rozpięty między tym, kim każe mu być nazwisko, a tym, co widzi w pustej skrzyni na ryż – i każdy znosił to rozpięcie inaczej.

Adopcja

Był sposób, by zamienić nędzę w gotówkę raz a porządnie. Trzeba było tylko sprzedać ostatnią rzecz, jaka samurajowi została – samego siebie. Ściślej: swoje nazwisko, swoją rangę, swoje miejsce w rejestrze pana.

Nazywało się to gokenin-kabu (御家人株) – „udział w godności gokenina”. Działało przez adopcję. Zubożała rodzina samurajska, bez gotówki i bez widoków na ratunek, „adoptowała” syna bogatego kupca albo zamożnego chłopa – za zapłatę. Przybrany syn dziedziczył samurajskie nazwisko, prawo do dwóch mieczy i stypendium. Rodzina dostawała pieniądze, czasem dość, by spłacić długi albo zabezpieczyć starość seniorów. Pod koniec Edo proceder był na tyle powszechny, że miał swoją cichą cenę rynkową.

Nie był to margines. Pod koniec Edo godność gokenina czy drobnego hatamoto bywała przedmiotem otwartego targu, z pośrednikami i ustalonymi stawkami. Bogaty wieśniak albo kupiec, gotów zapłacić, wprowadzał syna do klasy panów; zubożały samuraj, gotów sprzedać, wychodził z długów. Obie strony udawały, że to zwykła adopcja, akt rodzinnej życzliwości. Wszyscy wiedzieli, że to transakcja – i nikt nie mówił tego głośno, bo głośne nazwanie rzeczy odebrałoby jej ostatnią osłonę przyzwoitości.

Wyobraźmy sobie ten moment. Pośrednik, herbata, niskie ukłony. Po jednej stronie stary gokenin w wytartym, lecz starannie złożonym kimonie. Po drugiej kupiec w jedwabiu, którego stać na wszystko prócz jednej rzeczy – prócz nazwiska dającego synowi wstęp tam, dokąd jego pieniądze nie sięgają. Na macie leży zwój: rodowód. Lista przodków, wojowników, sięgająca pól bitew sprzed kilkuset lat. Stary człowiek przesuwa ją po macie w stronę kupca. I bierze pieniądze.

Oto wojownik sprzedający kupcowi to jedno, czego kupcowi brakowało. Miecz przechodził w ręce człowieka, którego ojciec liczył monety. Najwyższy stan zbywał swoją tożsamość najniższemu – i robił to nie pod przymusem miecza, lecz pod cichszym, skuteczniejszym przymusem pustego brzucha.

System pożera się sam

Bakufu widziało problem i próbowało go leczyć. Lekarstwo nazywało się kien-rei (棄捐令) – dekret o umorzeniu długów. Ogłaszano go trzykrotnie: w 1719, w 1789 i w 1843 roku. Za każdym razem oznaczał mniej więcej to samo – jednostronne darowanie samurajom części ich zobowiązań wobec maklerów ryżowych. Powszechne wymazanie długów, narzucone rozkazem z góry.

Najgłośniejszy z dekretów przyszedł w 1789 roku, w ramach surowych reform ery Kansei prowadzonych przez Matsudairę Sadanobu. Skreślono wtedy ogromną część długów wasali shōguna wobec maklerów z Kuramae. Wśród samurajów zapanowała radość; wśród fudasashich popłoch, a po nim chłodna kalkulacja. Kredyt zamarł, bo nikt rozsądny nie pożycza komuś, czyj dług państwo może unieważnić jednym pismem. Pół wieku później, w 1843 roku, w czasie reform ery Tenpō, scenariusz powtórzył się niemal słowo w słowo. Lekarstwo za każdym razem leczyło objaw i pogłębiało chorobę.

W dniu ogłoszenia dekret był wśród wojowników popularny. W ciągu kilku miesięcy okazywał się katastrofą. Bo gdy raz unieważni się dług rozkazem, pożyczanie samurajom przestaje być bezpieczne. Maklerzy, którzy przeżyli umorzenie, wyciągali zdroworozsądkowy wniosek: trzeba zaostrzyć warunki. Procent szedł w górę, zabezpieczeń żądano twardszych, część kupców wycofywała się z interesu w ogóle. I po każdym „ratunku” samuraj pożyczał drożej niż przedtem, u mniejszej i bardziej bezwzględnej grupy lichwiarzy.

I tu dochodzimy do rzeczy najważniejszej. Bakufu nie mogło rozwiązać tego problemu, bo problemem był sam ustrój. Klasę rządzącą zaprojektowano tak, by nie handlowała i nie pracowała rękami; płacono jej w towarze tracącym na wartości wobec pieniądza; kazano jej odgrywać kosztowny status; i wpuszczono ją w gospodarkę, w której liczył się już tylko pieniądz. Każda z tych zasad osobno dałaby się znieść. Razem tworzyły zamkniętą klatkę. Wojownik nie zubożał dlatego, że był leniwy albo rozrzutny – choć bywał i taki. Zubożał dlatego, że tak go ustawiono.

A nie była to garstka. Stan wojowników liczył setki tysięcy rodzin – ogromną rzeszę ludzi wykształconych w piśmie, etykiecie i władaniu mieczem, dla których kraj nie miał już ani wojen, ani posad, ani pieniędzy. Niektórzy tracili nawet pana i stawali się rōninami (浪人) – „ludźmi fali”, samurajami bez przynależności, dryfującymi od zajęcia do zajęcia. Inni trwali na nędznych stypendiach, ucząc fechtunku, przepisując pisma, lecząc, nauczając dzieci – byle nie przyznać, że miecz u pasa nie znaczy już tego, co znaczył.

Pod koniec rządów Tokugawów klasa miecza była rozległym, zubożałym i zniechęconym stanem, broniącym ustroju, jaki ją głodził. Gdy w 1868 roku przyszła restauracja Meiji, a w następnej dekadzie nowe państwo zamieniło stypendia najpierw na pensje, potem na obligacje, dla wielu drobnych samurajów był to nie tyle cios, ile koniec pewnej fikcji. Można było wreszcie przestać udawać. Zdjąć miecze, których nie było czym podeprzeć, i poszukać pracy zakazanej dotąd przez honor.

To nie jest opowieść o japońskiej słabości ani o cudzej, egzotycznej głupocie. To opowieść o tym, co się dzieje, gdy społeczeństwo zamraża swoją elitę w roli i odbiera jej środki, by tę rolę pełnić. System kastowy Tokugawów nie został obalony jednym ciosem z zewnątrz. Przez dziesięciolecia pożerał się sam, od środka – miska zimnego jęczmienia po misce, wykałaczka po wykałaczce.

Życie fikcyjne

Wróćmy na koniec do tamtej uliczki, do progu, gdzie stoi człowiek z wykałaczką. Wiemy już, że nie jadł. Wiemy, że może przez pół nocy okleja parasole, że kłania się kupcowi, którego stanem powinien gardzić, że jego nazwisko warte jest dziś tyle, ile zechce zań zapłacić syn handlarza ryżem.

A przecież stoi. I dłubie w zębach powoli, z godnością, jakby przed chwilą zjadł na bogato rybę z warzywami i ryżem. Ten sam gest do dziś bywa w Japonii przywoływany na dwa sposoby: jako pochwała hartu, gdy ktoś znosi biedę bez skargi, i jako drwina z tych, co nie umieją przyznać, że toną.

Bo wykałaczka uniesiona nad pustym żołądkiem jest gestem dwuznacznym i niepokojąco bliskim. Można w nim zobaczyć siłę człowieka, co nie pozwala biedzie zdefiniować siebie. Można też zobaczyć cenę, jaką płaci się za całe życie odgrywane na pokaz – za sytość udawaną tak długo, aż samemu przestaje się wiedzieć, czy jest się głodnym. I zostaje pytanie, na które każda epoka odpowiada po swojemu, także nasza: jak długo można żyć z wykałaczką uniesioną wysoko, zanim uwierzymy w narrację o nas samych, którą nam próbuje sprzedać system? System ostatnich pokoleń Edo był perfidnie zaprojektowany wobec tych ludzi. Ale, tak szczerze, czasem się wydaje, że system XXI wieku jest o całe rzędy wielkości perfidniejszy. Jest jednak dużo zręczniej wykreowany, subtelniejszy, mniej oczywisty. Być może.

ŹRÓDŁA

1. 武陽隠士『世事見聞録』(Buyō Inshi, Seji kenbunroku), 1816.

2. 勝小吉『夢酔独言』(Katsu Kokichi, Musui dokugen).

3. Katsu Kokichi, „Musui’s Story: The Autobiography of a Tokugawa Samurai”, przeł. Teruko Craig,  Tucson 1988.

4. Mark Teeuwen, Kate Wildman Nakai (red.), „Lust, Commerce, and Corruption: An Account of What I Have Seen and Heard, by an Edo Samurai”, Columbia University Press, New York 2014.

5. Eiko Ikegami, „The Taming of the Samurai: Honorific Individualism and the Making of Modern Japan”, Harvard University Press, Cambridge 1995.

6. Kōzō Yamamura, „A Study of Samurai Income and Entrepreneurship”, Harvard University Press, Cambridge 1974.

7. Conrad Totman, „Early Modern Japan”, University of California Press, Berkeley 1993.

   >> PODOBNE ARTYKUŁY:

Edokko – jacy naprawdę byli mieszkańcy Edo za shogunatu?

Ryż zamiast złota – waluta samurajów, ryżowa giełda shoguna i święty rytuał cesarzy

Hagakure. Księga drogi samuraja. Czy aby na pewno?

Japońskie bitwy na latawce tako-gassen – mieszczanie przeciw samurajom

Osaka, miasto, gdzie kupcy śmiali się z samurajów

    未開    ソビエライ

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?

Zobacz książki autora strony:

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Polityka prywatności

Napisz do nas...

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!