Połowę ciężaru zostaw w słuchawce. Telefon wiatru i rozmowy z tymi, których nie odnaleziono
Na wzgórzu nad Ōtsuchi stoi biała budka z telefonem bez kabla, do której od 2011 roku przyszło ponad 45 000 ludzi, żeby porozmawiać z tymi, których już nie ma.
Na zboczu Kujirayamy, Wielorybiej Góry, nad plażą Naminita w Ōtsuchi, emerytowany hutnik od ponad ćwierć wieku pielęgnuje ogród w stylu angielskim. Wiosną kwitną tu żonkile, mlecze i bratki, zimą ścieżki zasypuje śnieg. W rogu ogrodu stoi biała budka telefoniczna, a w niej czarny aparat z tarczą i zeszyt. Kabla nie ma. Na tabliczce obok telefonu gospodarz napisał, że przez telefon wiatru mówi się sercem: trzeba zamknąć oczy i nasłuchiwać, a kiedy usłyszy się w słuchawce wiatr, fale albo ptaki, powiedzieć do niej to, co się czuje. Stąd nazwa, kaze no denwa (風の電話), telefon wiatru. Skoro głosu nie poniesie linia, mówi Sasaki Itaru, niech go poniesie wiatr.
Zimą wchodzi tu mężczyzna w czapce z daszkiem. Jego żona, córka i matka zaginęły w tsunami 11 marca 2011 roku. Pyta żonę, czy nie marznie w taki ziąb, prosi, żeby coś jadła, cokolwiek, żeby była gdziekolwiek, byle żywa, i obiecuje, że postawi dom tam, gdzie stał. Młody ojciec w prostokątnych okularach woła po kolei rodziców, żonę i rocznego synka, prosi małego Isseia, żeby jeszcze raz powiedział do niego „tata”, a po odłożeniu słuchawki szepcze, że przeprasza, bo ich nie uratował. Piętnastolatek, który przyjechał sam z oddalonego o 4 godziny drogi Hachinohe, zapewnia zaginionego ojca, że we czwórkę dają radę, a potem pyta, dlaczego akurat on tego dnia musiał wyjechać w trasę na wybrzeże. Jego 14-letnia siostra, zalana łzami, przeprasza tatę, że była dla niego niemiła przed wyjazdem. Ich matka przypomina mężowi telefoniczne hasło: ona pytała „Żyjesz?”, on odpowiadał „Żyję”. Teraz już nie może zapytać. Kiedy indziej, kobieta w puchowej kurtce wykręca numer domu zabranego przez falę i stoi ze słuchawką przy uchu, nie mówiąc ani słowa. Stoi tam długo.
Do 2022 roku przyszło tu ponad 45 000 ludzi, a w 2026 roku NHK naliczyła na świecie ponad 550 podobnych budek, także w Polsce. W samym Ōtsuchi katastrofa zabrała 856 osób, a 415 wciąż figuruje jako zaginione, więc wiele rozmów zaczyna się od „gdzie jesteś” i kończy prośbą, żeby się znaleźć. Łatwo uznać budkę za pomnik tsunami. Postawiono ją jednak wcześniej, zanim fala zabrała kogokolwiek, z myślą o rodzinie kuzyna gospodarza, kaligrafa umierającego na raka. Wiersz, który kuzyn przepisał w bólu i pod morfiną, psując arkusz za arkuszem, był jego ostatnią kaligrafią i wisi w budce od samego początku do dziś.
Ostatnia kaligrafia
Sasaki Itaru urodził się w 1945 roku w Kamaishi, mieście hutników, pół godziny jazdy na południe od Ōtsuchi. Przez wiele lat pracował w tamtejszej hucie, w 1996 roku odszedł na wcześniejszą emeryturę, a trzy lata później kupił kawał zarośniętego zbocza nad Naminita i zaczął go karczować. Chciał mieć ogród w stylu angielskim, z widokiem na ocean, i budował go potem latami własnymi rękami: ławki, plac do koncertów pod gołym niebem, bibliotekę z kamieni, które układał przez trzy lata. Sam mówi, że buduje wieś spoza mapy. Całość nazwał Bell Gardia Kujirayama.
Jego kuzyn był kaligrafem i byli sobie bliscy. Rok, może dwa przed katastrofą zachorował na raka i było wiadomo, że nie wyzdrowieje. Sasaki zaczął się wtedy zastanawiać, czy da się zbudować coś, przez co żona i dzieci kuzyna będą mogły z nim rozmawiać, kiedy go zabraknie. Napisał krótki wiersz i poprosił chorego, żeby przepisał go pędzlem. Kuzyn był już na morfinie, myśli mu się rozpływały, kilka razy psuł arkusz i zaczynał od nowa, aż skończył. Była to jego ostatnia kaligrafia. Kartka zawisła w budce. W 2018 roku Sasaki opowiadał przed kamerą lokalnej stacji IBC, skąd wziął się pomysł w sposób rozbrajająco szczery i prosty:
いとこががんで亡くなりまして、ごく一般の人が亡くなった後、つながりたいという人がいた場合、つながるものが必要だ。それで考えたのが風の電話なんです。電話線のつながっていない電話で、つながるということを考えた。
(Itoko ga gan de nakunarimashite, goku ippan no hito ga nakunatta ato, tsunagaritai to iu hito ga ita baai, tsunagaru mono ga hitsuyō da. Sore de kangaeta no ga kaze no denwa nan desu. Denwasen no tsunagatte inai denwa de, tsunagaru to iu koto o kangaeta.)
„Mój kuzyn zmarł na raka. Kiedy umiera zupełnie zwykły człowiek, a ktoś chce dalej być z nim połączony, potrzebne jest coś, co ich połączy. Tak wymyśliłem telefon wiatru. Pomyślałem, że można się łączyć przez telefon, do którego nie podłączono żadnej linii.”
- Sasaki Itaru, „News Echo”,
IBC Iwate Hōsō, 2 maja 2018
Po śmierci kuzyna zdobył używaną drewnianą budkę z trójkątnym daszkiem i szybami z czterech stron. Stała kiedyś w salonie pachinko gdzieś w prefekturze. Do niej stary czarny telefon z tarczą. Kabla nie podłączył. Budkę postawił w rogu ogrodu, skąd widać było ocean, i zaczął urządzać wokół niej ogród pamięci. Skończył przypadkiem w dniach tuż po katastrofie tsunami. Skąd nazwa, wyjaśnił po latach ekipie NHK: skoro głosu nie poniesie linia, niech go poniesie wiatr.
W wielu opowieściach o budce, japońskich i zagranicznych, Sasaki stawia ją po to, żeby samemu rozmawiać ze zmarłym kuzynem. W reportażach dziennika Asahi pomysł rodzi się jeszcze przy łóżku chorego i jest przeznaczony dla jego rodziny. Obie wersje mogą być prawdziwe. Mnie bliższa jest druga, bo z niej wynika wszystko, co stało się później: budkę od początku zbudowano dla tych, którzy zostają.
Plaża Naminita
11 marca 2011 roku o 14:46 pod dnem oceanu u wybrzeży Sanriku pękła skała i nastąpiło trzęsienie ziemi o magnitudzie 9,0. Mniej więcej pół godziny później fala doszła do Ōtsuchi. Sasaki patrzył ze swojego ogrodu, jak woda wchodzi na plażę Naminita i wdziera się do hotelu przy brzegu. W tej części gminy wspięła się na wysokość 19,1 metra. Dom i ogród, położone wyżej, ocalały.
Ōtsuchi liczyło wtedy około 16 000 mieszkańców. Według danych prefektury Iwate, ze stanem na koniec lutego 2026 roku, zmarło 856 osób, w tym 52 w następstwie katastrofy, a 415 wciąż figuruje jako zaginione. Żadna inna gmina w prefekturze nie ma ich tylu. W samej Naminita, osadzie liczącej 404 mieszkańców, zginęło albo zaginęło 25 osób. Zniszczonych lub uszkodzonych zostało ponad dwie trzecie budynków gminy.
Kiedy o budce zaczęło się mówić, ludzie, którzy stracili bliskich, prosili, żeby mogli z niej skorzystać. W kwietniu 2011 roku Sasaki otworzył ogród. Sześć lat później wydał o budce książkę pod tym samym tytułem, „Kaze no denwa”, i jeden z jej podrozdziałów nazwał „Zmiana przeznaczenia budki telefonicznej. Do lipca 2014 roku przyszło ponad 10 000 osób, do końca tamtego roku około 13 000. Trzy lata po katastrofie Sasaki tłumaczył redaktorowi magazynu „Switch”:
あまりにも突然多くの命を奪われた。せめて一言最後に話しをしたかった人が大勢いる。
(Amari ni mo totsuzen ōku no inochi o ubawareta. Semete hitokoto saigo ni hanashi o shitakatta hito ga ōzei iru.)
„Tyle istnień zabranych tak nagle. Tylu ludzi chciało powiedzieć choćby jedno, ostatnie słowo.”
- Sasaki Itaru, „Switch”,
rubryka From Editors, 11 października 2014
Mówił wtedy o żałobie jak ktoś, kto długo się jej przyglądał. Ocaleni dochodzą do siebie powoli, płacząc dzień po dniu, a nawet trzymających się dzielnie smutek potrafi dopaść znienacka, po latach. Za największe zagrożenie dla ludzi z takich miejsc jak Ōtsuchi uważał zapomnienie. Przychodzącym powtarzał, żeby połowę swojego ciężaru zostawili w tym telefonie. Przed kamerą NHK dodał, że z nadzieją człowiek przetrwa każdy trud, a nadzieję daje już to, że myśli da się przekazać komuś, kto nie wróci. Rok po katastrofie mówił lokalnej gazecie, że kto podnosi słuchawkę z przekonaniem, że nic nie usłyszy, rzeczywiście nic nie usłyszy, ale kto cierpliwie nasłuchuje, coś w końcu słyszy.
Numer domu, którego już nie ma
Sasaki Kazuyoshi z Rikuzentakaty, miasta położonego dalej na południe, potrzebował roku, żeby tu przyjechać. Z Miwako chodzili do jednej podstawówki i do jednego gimnazjum. Przed liceum napisał do niej list miłosny i dostał kosza. Po maturze, zanim wyjechała z miasta, zadzwonił i wyznał jej to jeszcze raz. Obiecał, że rano odprowadzi ją na pociąg o dziewiątej. Obudził się o dziesiątej. Przez kilka lat nie mieli ze sobą kontaktu, aż pewnego dnia Miwako zadzwoniła sama, a on wsiadł w samochód i pojechał do Sendai, gdzie wtedy mieszkała. Pobrali się, a jej rodzicom przysiągł, że zawsze będzie ją chronił.
Po latach rodzinna firma upadła, więc rano roznosił gazety, a wieczorami pracował w hotelu. 11 marca trzęsienie złapało go w tym hotelu, uciekł na wzgórze. Po zmroku wrócił do domu, w którym jakimś cudem ocalało piętro, i czekał na żonę. Nie wróciła. Szukał jej w mieście bez prądu i w pewnej chwili podniósł wzrok: niebo było pełne gwiazd. Pomyślał o tych wszystkich ludziach zabranych naraz i się rozpłakał. Ciało Miwako znaleziono 3 kwietnia, twarzą do ziemi przed drzwiami domu znajomych, pod deskami i gruzem.
Przez kilka tygodni mieszkał na ocalałym piętrze razem z jej prochami, w maju dom rozebrano i dostał tymczasowy domek. Mniej więcej rok po katastrofie ktoś mu powiedział, że w Ōtsuchi jest ogród pełen kwiatów. Pojechał, półtorej godziny samochodem, szedł ścieżką i myślał, jaki to ładny ogród, kiedy zobaczył białą budkę. Zanim się zorientował, wykręcał na tarczy numer domu, którego już nie było. Wydało mu się, że po drugiej stronie żona mu przytakuje, i słowa wyszły z niego razem ze łzami:
結婚する時の約束を守れなくてごめん。
(Kekkon suru toki no yakusoku o mamorenakute gomen.)
„Przepraszam, że nie dotrzymałem tego, co ci obiecałem przy ślubie.”
- Sasaki Kazuyoshi, „Asahi Shimbun GLOBE+”,
4 stycznia 2021
Od tamtej pory przyjeżdża raz, dwa razy do roku, do 2021 roku był tu co najmniej 10 razy. Opowiada żonie o ślubach i dzieciach ich dzieci, o tym, jak odbudowuje się Rikuzentakata. Mówi, że w budce otula go coś łagodnego, powietrze albo wiatr, i że kiedy się wygada, ile z siebie wypuścił, tyle wpada w niego nowego powietrza, i znowu czuje, że żyje. Sasaki Itaru dobrze pamięta jego pierwszą wizytę: duży mężczyzna w średnim wieku wszedł do budki i płakał na głos.
Kobieta w puchowej kurtce zrobiła to samo co on. Oboje wybrali numer domu, którego nie ma.
Czy ci nie zimno
Zimą, kiedy budkę otacza śnieg, wchodzi do niej starszy mężczyzna w czapce z daszkiem. Jego żona, córka Miyuki i matka zaginęły w tsunami. Podnosi słuchawkę, mówi „halo” i pyta żonę, gdzie jest. Zaraz potem, czy się nie przeziębiła w taki ziąb. Czy babcia i Miyuki są z nią. Prosi, żeby wróciła, żeby się znalazła, bo wszyscy czekają, i dodaje w miejscowej gwarze:
早く見つかれ、早く帰ってこ。元のとこさ、うち建てっから。
(Hayaku mitsukare, hayaku kaette ko. Moto no toko sa, uchi tatekkara.)
„Znajdź się szybko, wracaj szybko. Postawię dom tam, gdzie stał.”
-, „NHK Special”,
„Kaze no denwa. Nokosareta hitobito no koe”,
10 marca 2016
Potem prosi, żeby coś jadła, cokolwiek, żeby była gdziekolwiek, byle żywa. Na koniec mówi, że jest mu smutno, i wychodzi. O miłości nie ma w tej rozmowie ani słowa, jest za to przeziębienie, jedzenie i obietnica domu, czyli to, co mówi się przez telefon komuś, kto wyjechał daleko i za długo nie wraca.
Gospodarz zauważył, że do budki przychodzi więcej mężczyzn niż kobiet, także starszych rolników, którzy na co dzień mówią niewiele. Tej samej zimy przychodzi siwy mężczyzna z ręcznikiem na szyi, takim, jakim rolnicy wycierają pot i ręce. Otwiera drzwi i mruczy pod nosem, że to więc jest ten telefon wiatru. Jest tu pierwszy raz. W tsunami zginął jego najstarszy syn Nobuyuki, dom przepadł, z żoną zamieszkali w tymczasowym domku, a niedawno i ona zmarła. Wykręca numer, pyta syna, czy mama jest z nim, i prosi, żeby się nią zaopiekował, dziadkami też. Potem mówi do żony, że przyjdzie znowu. Wychodząc, ociera oczy ręcznikiem.
Najczęściej rozmowy w budce są zupełnie zwyczajne. Babcia przyprowadza dwóch wnuków w jednakowych koszulkach w paski. Starszy melduje dziadkowi, że od nowego roku szkolnego idzie do czwartej klasy, i pyta, czy to nie zleciało szybko. Młodszy chwali się, że odrobił wszystkie lekcje. Kobieta z prefektury Aichi przyznała dziennikarzowi, że była zachłanna i zadzwoniła do trojga naraz, do ojca, matki i męża. Nikt jej oczywiście nie odpowiedział, a i tak cieszyła się, że mogła im opowiedzieć, co u niej.
Niektórzy dzwonią po radę. Tsurushima Michiko straciła męża w Rikuzentakacie i po katastrofie uciekła aż do Nagoi. Po 3 latach miała tam pracę i nowych znajomych, a jednocześnie ciągnęło ją z powrotem. Przyjechała do Ōtsuchi, weszła do budki i powiedziała mężowi, że nie wie, gdzie ma teraz żyć, i że gdyby on żył, byłaby w Rikuzentakacie.
Sasaki tłumaczy to po swojemu. Mówi, że żałoba tępi zmysły, a zmarłych nie widać i nie słychać, ale po drugiej stronie słuchawki można ich poczuć. Kto mówi do nich na głos, zaczyna sam sobie odpowiadać na pytanie, dlaczego tak boli, i łata w ten sposób dziurę w sobie. Każdy żyje własną opowieścią, śmierć bliskiego ją przerywa, a w budce można ją pisać na nowo. Jeden z podrozdziałów swojej książki zatytułował „Wyobraźnia, żeby widzieć to, czego nie widać”. Mnie to tłumaczenie przekonuje, bo nie wymaga wiary w nic poza tym, że wnuki rosną i ktoś musi się o tym dowiedzieć.
Czwarty zeszyt
Kiedy rozmowa się kończy, wiele osób siada jeszcze nad zeszytem. Wpisy, które trafiły do gazet i telewizji, są adresowane do zmarłych, a nie do gospodarza czy następnych gości. Ktoś przyjechał, bo tak bardzo chciał usłyszeć głos, i pyta, czy już nie boli, czy już się nie męczy. Jeden z wpisów jest do matki: wnucząt jest już troje, szkoda, że to nie ona je kąpie, a tyle jeszcze chciałoby się ją zapytać. W innym wpisie ktoś melduje ojcu, że wreszcie dotarł tam, gdzie można z nim rozmawiać, że czasem czuł jego obecność i że zaopiekuje się mamą do końca. Jeszcze inna osoba przyznaje, że od tamtej pory nie umiała się porządnie wypłakać, że tyle chciała powiedzieć i że postara się żyć. Jakaś matka zostawiła tylko kilka słów:
○○ちゃん、元気ですか？ 笑い声が聞こえたよ。 母頑張るからね
(○○-chan, genki desu ka? Waraigoe ga kikoeta yo. Haha ganbaru kara ne.)
„xxx, jak się masz? Słyszałam twój śmiech. Mama da radę.”
- wpis w zeszycie z budki, „withnews”,
25 sierpnia 2018
Zeszyty leżą obok aparatu na półce i kolejne zapełniają się powoli, wpis po wpisie. Kiedy w 2015 roku wichura przewróciła budkę i wybiła szyby, zeszyt przetrwał. Rozmawiając w 2014 roku z odwiedzającymi, reporterzy NHK najczęściej słyszeli o jednym lęku. Od katastrofy mijają kolejne lata, wszyscy wokół razem ruszają do przodu i odbudowują miasto, a człowiek boi się, że tylko on utknął w miejscu i zostaje sam.
Gdzie jesteś
W Ōtsuchi wiele rodzin nigdy nie odzyskało ciał bliskich. Nieodnalezieni to tutaj blisko jedna trzecia wszystkich ofiar, dlatego tak wiele rozmów w budce zaczyna się od pytania, gdzie jesteś, i kończy prośbą, żeby się znaleźć.
Kōzaki Ren miał 15 lat, kiedy przyjechał tu sam, z czerwonym plecakiem, po czterech godzinach komunikacją publiczną z Hachinohe w prefekturze Aomori. Jego ojciec Kazuhiko jeździł ciężarówką po całej Japonii. 11 marca w ostatniej chwili zmieniono mu trasę i wysłano go wybrzeżem w stronę Ōfunato. Od tamtej pory jest zaginiony. Ren szukał budki u podnóża wzgórza, a kiedy ją znalazł, najpierw zrobił to, co robi się w takich rozmowach: uspokoił ojca, że we czwórkę dają radę i nie musi się o nich martwić. Zapytał, czy u niego wszystko dobrze. Potem powiedział, że ma jedno pytanie. Dlaczego ojciec umarł, dlaczego akurat on.
Ren opowiada ojcu, jak jest w szkole: kiedy rozmowa schodzi na rodziny, nikt nie pyta go o tatę, wszyscy bardzo uważają. Prosi, żeby ojciec się wreszcie znalazł, i pyta, gdzie teraz jest, bo nie znaleziono po nim nic. Mówi mu, że najbardziej cierpi mama. I że chciał z nim porozmawiać choć ten ostatni raz.
Pod koniec lutego Ren przywiózł do budki całą rodzinę: matkę Hitomi, 14-letnią siostrę Rin i 12-letniego brata Riku. Wszedł pierwszy, żeby przełamać lody, i krótko zameldował ojcu, że przywiózł wszystkich. Rin od zaginięcia ojca nie powiedziała o nim nikomu ani słowa. W budce rozpłakała się i spytała brata, co ma mówić, a Riku odpowiedział, żeby powiedziała to, co chciała powiedzieć. Przeprosiła więc ojca, że ciągle mu wypominała, że śmierdzi. Przypomniała obiecane skrzypce, teraz kupi je sobie sama. Opowiedziała, że w gimnazjum gra w tenisa i chce się dostać do najlepszej ósemki, niech jej kibicuje.
Potem weszła matka. Westchnęła, że nie wie, od czego zacząć. Powiedziała, że ma wrażenie, jakby on wciąż gdzieś żył. Przez telefon mieli kiedyś swoje hasło: ona pytała „Żyjesz?”, on odpowiadał „Żyję”. Teraz już nie może o to zapytać. Poprosiła, żeby wrócił, bo we czwórkę będą czekać.
Amerykańska terapeutka rodzinna Pauline Boss nazwała taki stan stratą niejednoznaczną: ktoś jest nieobecny ciałem, a obecny w myślach, i żałoba nie ma gdzie się zacząć. Kōzakowie przez 5 lat nie rozmawiali o ojcu nawet między sobą. Po wyjściu z budki Riku, który w wieczór przed katastrofą był z tatą w publicznej łaźni, płakał na ławce z głową w dłoniach, a matka mówiła mu, że może, bo wytrzymał do tej pory. Kiedy ktoś im mówi, że minęło już 5 lat, dla nich to dopiero 5 lat.
Młody ojciec w prostokątnych okularach stracił rodziców, żonę Mine i rocznego synka Isseia. Woła ich do słuchawki po kolei. Mówi, że minęło 5 lat, że jeśli ten głos do nich dociera, niech posłuchają, i że czasem nie wie, po co żyje. Prosi synka, żeby jeszcze raz powiedział do niego „tata”. Postawił nowy dom, ale bez nich ten dom nie ma sensu. Chciałby usłyszeć odpowiedź, a nic nie słychać. Po odłożeniu słuchawki zdejmuje okulary, zasłania oczy dłonią i szepcze, że przeprasza, bo nie zdołał ich uratować. Ekipie powiedział potem, że gdyby zapomniał o nich dlatego, że boli, nikt już nie pamiętałby, że ta rodzina w ogóle mieszkała w Ōtsuchi.
Ci, którzy nie podnoszą słuchawki
Higashiya Yōko przyjechała pierwszy raz latem 2014 roku. Jej starszy brat Tadahiro mieszkał niedaleko i zginął w tsunami. Był jej jedynym rodzeństwem i to do niego zawsze dzwoniła, kiedy miała zmartwienie. Ktoś z przyjaciół czekał przed budką, ona weszła i stanęła przy telefonie, ale słuchawki nie podniosła. Dziennikarzowi NHK wyjaśniła dlaczego:
やっぱりあの日に戻りますからね。
(Yappari ano hi ni modorimasu kara ne.)
„Bo wtedy człowiek wraca do tamtego dnia.”
- Higashiya Yōko, „Ohayō Nippon”,
NHK, 18 lipca 2014
Trzy lata po katastrofie nadal nie potrafiła postawić w domu jego żałobnego portretu, bo odszedł nagle, zanim zdążyła cokolwiek w sobie poukładać. Od tamtej pory urodziło się jej dwoje wnucząt i to one trzymają ją przy życiu. Kiedy myśli, jak bardzo brat musiał się bać, ściska ją w środku, ale uważa, że jest mu winna to, żeby żyć dalej. Powiedziała, że kiedyś wróci i spróbuje znowu.
Niektórzy dochodzą pod same drzwi i zawracają. Sasaki zna ich dobrze. Tłumaczył reporterowi dziennika Sankei, że nie przyjęli jeszcze śmierci bliskich, a kiedy w słuchawce nastąpi połączenie, przychodzi smutek. O połączeniu mówi właściciel telefonu bez kabla i w jego ustach to słowo brzmi zupełnie rzeczowo. W 2026 roku producent NHK Yokoyama Tomohiko opowiadał o kobiecie, której mąż zginął w wypadku. Długo nie przyjeżdżała, bo rozmowa przez ten telefon byłaby jak przyznanie, że on nie żyje.
Wiosną 2018 roku Sasaki zaprosił muzyków do lasu obok ogrodu. Śpiewał dziecięcy chór z Ōtsuchi, grał Dai Takahiro, trębacz jazzowy, który wychował się w tym mieście i wyjechał do Tokio. Zagrał utwór „1286”, nazwany liczbą zmarłych i zaginionych z jego miasta, i tłumaczył, że to nie jest utwór do grania w Tokio. Do telefonu jeszcze nie poszedł. Jest ktoś, z kim chciałby porozmawiać, ale nie wie, czy umiałby teraz rozmawiać z nim z uśmiechem. Na koncert przyszła też Konno Yasuko, 66-letnia mieszkanka Ōtsuchi. Matkę straciła jeszcze przed katastrofą i od dawna chciała z nią porozmawiać, ale dopiero muzyka w lesie dała jej powód, żeby wreszcie przyjechać.
Do jedenastego
W nocy z 7 na 8 stycznia 2015 roku wiatr przewrócił budkę. Zerwał trójkątny daszek, z czterech bocznych szyb trzy rozbił w drobny mak. Do Sasakiego przyszło kilkadziesiąt maili i faksów od ludzi, którzy się martwili. Naprawy podjął się Minato Ikuo, 59-letni budowlaniec z sąsiedniej Yamady. Jego teściowa zaginęła w tsunami, a on z żoną sami przychodzili do tego telefonu. Mówił, że gdyby odbudowa miasta była już za nimi, pewnie by się nie zabierał do naprawy, ale ludzie wciąż przychodzą. Wykorzystał części starych drzwi, 10 stycznia budka znowu stała, 11 stycznia wrócił do niej telefon. Dziennikarzowi Mainichi powiedział, dlaczego się spieszył:
震災の月命日にあたる１１日までに形にしたかった。
(Shinsai no tsukimeinichi ni ataru jūichinichi made ni katachi ni shitakatta.)
„Chciałem, żeby stała, zanim przyjdzie jedenasty, miesięcznica katastrofy.”
- Minato Ikuo, „Mainichi Shimbun”,
11 stycznia 2015
Tsukimeinichi (月命日) to comiesięczny dzień śmierci bliskiej osoby. Dla rodzin ofiar tsunami przypada co miesiąc jedenastego, i tego dnia budka nie mogła stać pusta. W książce z 2017 roku Sasaki poświęcił tamtej wichurze osobny podrozdział i zatytułował go „Życzliwość widoczna w zawaleniu się budki”.
Trzy lata później znowu ledwie się trzymała. Ogród leży na podmokłym gruncie, od oceanu wieje słony wiatr i drewno zaczęło gnić od spodu. Sasaki przyznał, że przyszło mu do głowy, że może taki jej los i trzeba ją zostawić naturze. Ludzie jednak wciąż przyjeżdżali, więc uznał, że skoro budka jest jeszcze komuś potrzebna, trzeba jej poszukać następczyni z aluminium. Pieniądze przysłało 28 osób i organizacji, firma z Chiby zrobiła nową budkę za bezcen, cieśla z Kamaishi wylał betonowy fundament. Wśród darczyńców był mężczyzna z Kamaishi, który wyjaśnił, że jego żona, gdyby żyła, na pewno by złożyła się na nową budkę.
Rano 18 sierpnia 2018 roku przyjechało autobusem 12 uczniów z Pinocchio Club, grupy dzieci i nastolatków z Ibaraki, która jeździ po terenach klęsk i naprawia, co się da. Wynieśli starą budkę i wnieśli nową, dorośli przykręcili ją do fundamentu. Tego samego dnia przyszło zadzwonić 9 osób.
Dziesięć lat później
W 2026 roku, 10 lat po pierwszym filmie, NHK wróciła do Ōtsuchi. Ren ma 25 lat i wciąż przyjeżdża do budki rozmawiać z ojcem. Sasaki skończył 81 lat. 22 kwietnia w lasach w Ōtsuchi wybuchł pożar i ogień podszedł pod budkę. Nic się jej nie stało, a do Sasakiego zaczęły napływać wiadomości od ludzi, którzy byli tu kiedyś i teraz się bali o budkę. Mówił lokalnej gazecie, że jest im wdzięczny i chciałby, żeby ogień jak najszybciej zgasł, i to nie tylko ze względu na budkę, ale też na domy.
Głosy z nagrania NHK z 2016 roku wyemitowało potem amerykańskie radio i od tego zaczęły powstawać telefony wiatru w Stanach. Jest ich dziś na świecie ponad 550, jeden stał przez jakiś czas w Warszawie, na Jazdowie, z inicjatywy pisarki Katarzyny Boni. Do Ōtsuchi przyjeżdżają dziś także ci, których bliscy umarli z powodu choroby albo w wypadku, i cudzoziemcy. W czasie zdjęć producent NHK naliczył przy budce około 10 grup z zagranicy. Sasaki mówi, że sam niczego nie robi, przygotowuje tylko miejsce i czeka. W 2018 roku powiedział dziennikarzowi Sankei:
悲しみはいつか懐かしさに変わるのだから。
(Kanashimi wa itsuka natsukashisa ni kawaru no da kara.)
„Bo smutek kiedyś zamieni się w czułe wspomnienie.”
- Sasaki Itaru, „Sankei Shimbun”,
14 maja 2018
Wiem, że wcale nie zawsze się zamienia. Ale przecież nie ma powodu, by się przed tym bronić.
Źródła
1. Meek, Miki, „Really Long Distance”, w: „This American Life”, odc. 597 „One Last Thing Before I Go”, Chicago Public Media 2016.
2. „Rozmowa ze zmarłymi? Wkrótce w Warszawie będzie to możliwe”, „Super Express”, 16 września 2021.
3. NHKスペシャル「風の電話 〜残された人々の声〜」NHK総合、2016年3月10日放送。
4. NHKスペシャル「それからの、風の電話」NHK総合、2026年3月8日放送（番組紹介ページ）。
5. 「亡き人とつなぐ『風の電話』」『おはよう日本』NHK、2014年7月18日。
6. 星野眞三雄「見えない、聞こえない、それでも亡き人を感じる 大槌町「風の電話」に人絶えず」『朝日新聞GLOBE+』2021年1月4日。
7. 「「妻が生きてたらきっと寄付した」 3万人癒やした「風の電話」の今」『withnews』2018年8月25日。
8. 千葉元「【被災地を歩く】大槌「風の電話」 「悲しみを懐かしさに」変わる役割」『産経新聞』2018年5月14日。
9. 中田博維「風の電話：故人へ思い届け…強風で倒壊も、利用者ら修復」『毎日新聞』2015年1月11日。
10. 新井敏記「FROM EDITORS 風の電話1 グリーフ・ワーク」『Switch』2014年10月11日。
11. 「きっと、思いは届く。「風の電話」音楽祭／大槌町」『ニュースエコー』IBC岩手放送、2018年5月2日。
12. 東野真和「「風の電話」の6年を本に 制作者の佐々木格さん」『朝日新聞』岩手版、2017年8月16日。
未開 ソビエライ
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?
Zobacz książki autora strony:
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
Osobiste motto:
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
Napisz do nas...
Przasnysz, Polska
m.sobieraj@inarismart.pl
dr.imyon@gmail.com
___________________
inari.smart
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!