Patrzeć czule i nie pomagać. Japońskie mimamoru, czyli samodzielny pięciolatek w drodze do sklepu
Jakie musza być ulice, by najmłodsi mogli posmakować samodzielności?
Dwadzieścia po siódmej rano, drugi tydzień kwietnia. Dziewczynka ma sześć lat i sztywny tornister w żółtym pokrowcu z napisem o bezpieczeństwie w ruchu drogowym. Pokrowiec dostała w dniu uroczystości otwarcia roku szkolnego, razem z podręcznikami. Do paska przypięto jej jeszcze żółtą naszywkę z hasłem wybranym w ogólnokrajowym konkursie, w kategorii dziecięcej w roku 2024:
わたるまえ わすれずかくにん みぎひだり
(wataru mae, wasurezu kakunin, migi hidari)
„Zanim przejdziesz, nie zapomnij sprawdzić: w prawo, w lewo”
Tornister z zawartością waży cztery kilogramy z okładem. Badanie firmy Footmark z 2024 roku dało średnią 4,13 kg, czyli mniej więcej jedną piątą masy ciała przeciętnego sześciolatka. Dziewięć na dziesięć dzieci mówi, że jest ciężko.
Na rogu, przy słupku z tabliczką wyznaczającą trasę do szkoły, czeka siedmioro dzieci ustawionych w kolumienkę. To tōkōhan (登校班), „drużyna marszu do szkoły”. Na czele idzie szóstoklasista z opaską na ramieniu, z tyłu drugi najstarszy, pierwszoklasiści są w środku. Kolumna rusza. Ktoś zapomniał wyciągnąć czapkę z tornistra, więc szpera pospiesznie. Ktoś kopie kamień, aż ten wpada do betonowego rowu odpływowego. To są największe wydarzenia tego poranka.
Przy przejściu stoi mężczyzna po siedemdziesiątce w żółtej kamizelce, z chorągiewką na krótkim drzewcu. Nie jest policjantem ani pracownikiem szkoły. Należy do jednej z 42 847 grup wolontariatu prewencyjnego zarejestrowanych w Japonii pod koniec 2024 roku. Kiedy sygnalizacja się zmienia, z głośnika na słupie rozlega się piknięcie imitujące śpiew ptaka. Mężczyzna podnosi chorągiewkę i wchodzi na jezdnię, dzieci przechodzą, kłaniają mu się w marszu, on kłania się im. Ten ukłon powtórzy dziś kilkaset razy.
Kolumna mija sklep spożywczy z otwartymi na oścież drzwiami. Właścicielka wyciera ręce w fartuch, wychodzi na próg i mówi dzień dobry, dzieci odpowiadają chórem, odrobinę za głośno, bo tak je nauczono. Na szybie wisi tabliczka z napisem:
こども110番の家
(kodomo 110-ban no ie)
„dom pod numerem alarmowym dla dzieci”
110 to japoński numer policji. Tabliczka znaczy, że właścicielka zgłosiła się na ochotnika: jeśli dziecko wpadnie tu spłoszone, ma je wpuścić, zatrzymać u siebie i zadzwonić na policję, do szkoły albo do rodziców. Dziecko nie musi niczego jej tłumaczyć ani prosić. I wie o tym.
Scena ta rozgrywa się każdego ranka w kilkunastu tysiącach miejsc naraz i wygląda dokładnie tak, jak wyobraża ją sobie Zachód po obejrzeniu pewnego japońskiego programu na Netfliksie. Łagodnie. Sprawnie. Bezpiecznie. Czasem zachodnie stereotypy o dziwo przypominają… rzeczywistość. Nawet, jeśli całkowicie nie rozumiemy, na co patrzymy.
Ta scena ma swoją cenę i swoją historię. Żadnego z jej elementów nie da się kupić ani wprowadzić jednym rozporządzeniem. Trasa jest wyznaczona urzędowo i naniesiona na mapę, jaką dostaje każdy rodzic. Auta jadą tędy trzydzieści na godzinę, bo tak zaprojektowano ulicę, nie dlatego, że kierowcy są uprzejmi. Maski japońskich samochodów mają łagodniejszy profil, bo od ponad dwudziestu lat testuje się je pod kątem uderzenia w głowę pieszego, osobno w wersji dziecięcej. Sklepikarka wie, czyje to dziecko, zna rodziców. Mężczyzna z chorągiewką stoi tu ósmy rok, cztery razy w tygodniu, za darmo.
To wszystko razem jest odpowiedzią na pytanie, jakie zadaje sobie zachodni widz programu o japońskich przedszkolakach chodzących samotnie po sprawunki. Odpowiedź nie brzmi: bo japońskie dzieci są zaradne i ułożone. Brzmi: bo ktoś to tak zbudował, by się dało.
Sześć wypraw na jedną emisję
Program nazywa się Hajimete no otsukai (はじめてのおつかい), pierwsza wyprawa po sprawunek, i idzie w Nippon TV nieregularnie od 1991 roku. Wcześniej był rubryką w magazynie „Tsuiseki”. W marcu 2022 Netflix wypuścił go globalnie w dziesięciominutowych odcinkach jako „Old Enough!” i przez kilka tygodni zachodni internet dyskutował o japońskim rodzicielstwie na podstawie materiału, którego nie do końca rozumiał.
Reakcje rozłożyły się przewidywalnie. Jedna gazeta w Wielkiej Brytanii zacytowała psycholożkę dziecięcą nazywającą program wyzyskującym i niebezpiecznym. Amerykańskie radio publiczne uznało za konieczne ostrzec rodziców, żeby nie naśladowali tego w domu, bo w części stanów kończy się to wizytą opieki społecznej. Serwisy urbanistyczne pisały o czymś zupełnie innym: o tym, że w amerykańskim przedmieściu nie ma dokąd wysłać dziecka po zakupy, bo najbliższy sklep leży za czteropasmówką.
Zanim padnie zdanie o japońskiej mądrości albo o medialnej „ustawce”, produkcję trzeba rozłożyć na części, bo esej oparty na montażu byłby wart tyle co montaż.
Trasa jest sprawdzana wcześniej przez ekipę razem z rodzicami; szuka się miejsc niebezpiecznych i osób budzących niepokój. Sąsiedzi i sklepikarze zostają uprzedzeni. Za dzieckiem idzie ekipa operatorska i asekuracyjna, w przebraniach, najczęściej jako pracownicy techniczni. Reżyser Ōuchi Junji i producentka Yano Naoko tłumaczą, że ekipa ma zachowywać się normalnie, nie chować się i nie zagadywać dziecka pierwsza. Kiedy dziecko samo pyta, co oni tu robią, odpowiada się pytaniem zwrotnym, a ono zwykle zapomina, o co pytało, bo w tym wieku myśli się o jednej rzeczy naraz.
Granicę wyznaczyli empirycznie. Poniżej pięciu lat i trzech miesięcy dzieci nie orientują się, że ktoś za nimi idzie. Powyżej zaczynają wpatrywać się w kamerę i dopytywać, dlaczego ona na nie patrzy.
Na antenę trafia jedna wyprawa z dziesięciu nakręconych. Reszta nie jest materiałem telewizyjnym, co w praktyce znaczy: nic się nie stało, dziecko poszło i wróciło.
Najciekawsze zdanie pada u producentki mimochodem. Rodziny same wybierają zadanie, a produkcja doradza im wyłącznie w jednej sprawie: to musi być otsukai, sprawunek dla kogoś, nie zakupy dla siebie. Gdy rodzice proponują, żeby dziecko samo zdecydowało, co kupi, ekipa odpowiada, że wtedy nic z tego nie będzie. Dziecko wytrzyma do końca tylko wtedy, gdy robi to dla kogoś innego.
Zasada programu jest jedna i nie zmieniła się od trzydziestu pięciu lat. Rodzice mają w domu dziecko w wieku od dwóch do pięciu lat, jakie nigdy nie wyszło z domu bez dorosłego. Dają mu konkretne zadanie do wykonania na mieście: zanieść ojcu do pracy fartuch, odebrać zegarek z naprawy, kupić w sklepie dwie rzeczy. Dziecko dostaje torbę, pieniądze i instrukcję powtórzoną kilka razy przy drzwiach, po czym wychodzi samo. Rodzic zostaje w domu. Cały odcinek to zapis tej jednej drogi, tam i z powrotem, trwającej od dwudziestu minut do dwóch godzin.
Dramaturgii nie pisze scenarzysta, bo wynika ona z wieku bohatera. Trzylatek gubi instrukcję po stu metrach i siada na krawężniku, żeby ją sobie odtworzyć na głos. Rozprasza go kot, kałuża, koparka. Zapomina o jednej z dwóch rzeczy z listy i wraca po nią z drugiego końca miasteczka, płacząc ze złości na siebie i świat. W sklepie wypowiada zdanie ćwiczone w domu, kieruje je do lady zamiast do człowieka, ekspedientka udaje, że nie zauważyła, i wydaje resztę do wyciągniętych obu dłoni. Droga powrotna trwa dłużej niż tamta, bo entuzjazm się skończył, a zakupy jeszcze nie. Na końcu jest próg domu, matka w drzwiach i to samo ujęcie w każdym odcinku: dziecko oddaje zakupy i przez sekundę nie wie, czy ma się rozpłakać, czy pochwalić.
Program nie jest konkursem i nikt w nim nie wygrywa. Nie ma jury, nagrody ani przegranych; zdarzają się wyprawy zakończone niepowodzeniem i one też idą na antenę. Nie jest też poradnikiem wychowawczym, bo nie pada w nim ani jedno zdanie mówiące widzom, jak mają postępować z własnymi dziećmi. Producentka Yano Naoko określa to inaczej i jej sformułowanie brzmi zupełnie nie tak jak netfliksowy opis: chcą udokumentować pewien japoński zwyczaj, zanim ten zniknie.
Pieszo
Japońska osobliwość leży być może nie w samym poziomie swobody, ale w jej kształcie. W wieku jedenastu lat niemal wszystkie badane japońskie dzieci szły do szkoły pieszo. Nigdzie indziej wynik nie był tak wysoki. W Niemczech dominuje w tym wieku transport publiczny, w Finlandii i Danii duża część dzieci jedzie rowerem, a w krajach z dolnej części zestawienia, w Irlandii, Australii czy Brazylii, znaczna część jest przez rodzica dowożona samochodem. Japonia jest jedynym krajem, gdzie chodzenie pieszo pozostaje trybem domyślnym przez wszystkie sześć lat podstawówki. Japonia znalazła się też w wąskiej grupie czterech krajów, obok Finlandii, Szwecji i Danii, gdzie większość dzieci poniżej wieku nastoletniego może wyjść z domu po zmroku.
Jest w tym raporcie jeszcze jedna korelacja, cytowana rzadziej niż sam ranking. Poziom niezależnej mobilności dzieci w danym kraju idzie w parze ze wskaźnikami dobrostanu dzieci mierzonymi przez Unicef. Autorzy stawiają ostrożną hipotezę, że swoboda poruszania się bywa tanim i łatwym do zebrania wskaźnikiem zastępczym dla czegoś znacznie szerszego: bezpieczeństwa ulic, jakości sąsiedztwa, dostępu do rówieśników bez pośrednictwa dorosłego. Korelacja nie jest przyczyną, a kraje nordyckie wypadają wysoko w większości zestawień dobrostanu z tuzina powodów naraz. Sam kierunek jednak zapada w pamięć, bo w publicystyce o wychowaniu dzieci samodzielność funkcjonuje zwykle jako czynnik ryzyka, nie jako wskaźnik zdrowia.
Paradoks, którego nie ma
W tym miejscu zwykle pada zdanie o paradoksie. Kultura opisywana jako kolektywistyczna, wymagająca konformizmu i wtapiania się w grupę, daje małym dzieciom poziom fizycznej samodzielności, jakiego odmawia im zachodni indywidualizm.
Kłopot polega na tym, że pierwsza połowa tego zdania jest empirycznie słaba.
Yohtaro Takano i Eiko Osaka przejrzeli w 1999 roku piętnaście badań bezpośrednio porównujących Japończyków i Amerykanów na wymiarze indywidualizm-kolektywizm. Czternaście nie potwierdziło obiegowego poglądu. Jedyne potwierdzające okazało się mieć niewiele wspólnego ze standardową definicją pojęcia. W 2018 roku dołożyli dwadzieścia kolejnych badań. Bilans z trzydziestu pięciu: dziewiętnaście bez wyraźnej różnicy, jedenaście z Japończykami wypadającymi bardziej indywidualistycznie niż Amerykanie, pięć wspierających pogląd potoczny, przy czym trzy z tej piątki sami autorzy uznali za metodologicznie wątpliwe.
Źródłem całego przekonania jest indeks Hofstedego z 1980 roku, zbudowany na ankietach pracowniczych jednej korporacji. Heine ze współpracownikami wykazali w 2002 roku, że Hofstede błędnie zinterpretował jeden z czynników swojej analizy jako czynnik indywidualizmu. David Matsumoto, komentując przegląd z 2018 roku, napisał, że pora, by pole badawcze przestało powtarzać tezę nieznajdującą oparcia w danych.
Nie znaczy to, że różnic nie ma. Znaczy, że nie są to różnice charakteru. Japońskie dziecko wychodzące rano z domu jest nadal dzieckiem, tak jak polskie, czy hiszpańskie. Ma inną ulicę, inne domyślne procedury i inną liczbę czujnych oczu na tej ulicy.
To przesuwa całe pytanie z psychologii różnic indywidualnych do psychologii sytuacji. I dopiero tam robi się interesująco.
Pewien czasownik
Japoński ma czasownik nieprzekładalny na polszczyznę jednym słowem:
見守る
Mimamoru
Składa się ze znaków „patrzeć” i „strzec”, a oznacza obserwowanie kogoś z pełną uwagą przy jednoczesnym powstrzymaniu się od interwencji. Nie jest to obojętność ani nadzór. Jest to gotowość, która się nie uruchamia.
Akiko Hayashi i Joseph Tobin poświęcili temu czasownikowi lata badań wideoetnograficznych w japońskich przedszkolach. Ich najgłośniejszy materiał pokazuje bójkę czterolatków. Nauczyciel widzi wszystko, robi krok w tył i czeka, aż inne dzieci wejdą między walczących. Amerykańscy nauczyciele oglądający to nagranie widzieli zaniedbanie obowiązków. Japońscy widzieli decyzję pedagogiczną. Fuminori Nakatsubo z zespołem opisali to w 2021 roku jako intencję edukacyjną stojącą za nieinterwencją: nauczyciel powstrzymuje się, żeby dzieci same wypracowały rozwiązanie, a jego obecność ma być odczuwalna, nie użyta.
Tym samym słowem nazywa się patrol sąsiedzki. Grupy z chorągiewkami przy przejściach to mimamori-tai (見守り隊), „oddziały patrzące”. Czasownik przeszedł z sali przedszkolnej na ulicę bez zmiany znaczenia: dorosły jest obecny, widzi wszystko i nie robi nic, dopóki naprawdę nie musi.
Praktyka mimamoru ma tło, jakiego nikt by się nie spodziewał. Wyrasta nie z luźnej więzi, lecz z wyjątkowo ciasnej siatki powiązań. Można by przypuszczać, że kultura wypuszczająca czterolatki na ulicę rozluźnia więź wcześnie.
Keiko Takahashi zbadała sześćdziesiąt japońskich rocznych niemowląt z rodzin mieszczańskich metodą zwaną Obcą Sytuacją. Jest to standardowy test przywiązania, stosowany na świecie od lat siedemdziesiątych: matka zostawia dziecko na chwilę w nieznanym pokoju, samo albo z obcą osobą, a badacz obserwuje nie sam płacz, tylko to, co dziecko robi po jej powrocie. Jedne biegną do matki, uspokajają się i wracają do zabawy, i te uznaje się za bezpiecznie przywiązane. Inne odwracają się od niej i udają obojętność. Jeszcze inne czepiają się jej i długo nie dają się ukoić.
Japońskie wyniki wyłamały się z całej międzynarodowej literatury. Ani jedno dziecko nie zareagowało obojętnością, co nie zdarzyło się w żadnej innej badanej populacji. Około jednej trzeciej reagowało kurczowym czepianiem się matki i przedłużającym się lękiem. Najważniejsze jednak stało się coś, czego procedura w ogóle nie przewidywała: fragment testu, w którym roczne dziecko zostaje w pokoju zupełnie samo, trzeba było przerywać, bo poziom stresu wykraczał daleko poza umiarkowany. Cała metoda opiera się na założeniu, że rozstanie jest dla dziecka nieprzyjemne, ale znośne. Dla japońskich niemowląt nie było znośne. Druga, niezależna próba prowadzona przez Miyakego, Chena i Camposa w Sapporo dała ten sam obraz.
Japońskie jednolatki zniosły rozstanie gorzej niż dzieci z któregokolwiek innego badanego kraju. Nie dlatego, że łączyła je z matką gorsza więź. Dlatego, że nigdy wcześniej się z nią nie rozstawały. W Japonii tamtych lat dziecko spało w tym samym pokoju co rodzice i na tym samym posłaniu, kąpało się razem z matką, spędzało z nią cały dzień i było przy niej noszone. Praktycznie nie istniały sytuacje, że było choćby na chwilę odseparowane od matki. Pierwszy rok życia upływał w bliskości całodobowej. Test pokazał tym dzieciom coś, czego zupełnie nie znały. Doi Takeo nazwałby to naturalnym środowiskiem amae (甘え – więcej o tym pojęciu pisałem tutaj: Amae (甘え) – japońskie słowo odsłaniające uczucie, o którym Zachód milczy).
Sekwencja wygląda więc tak: bardzo ciasna baza we wczesnym dzieciństwie, a potem jeden kulturowo napisany skok. Nie stopniowe popuszczanie smyczy przez dekadę, jak w modelu zachodnim, tylko trzymanie dziecka blisko, a następnie wyprawienie go w świat w jednym określonym momencie, na oczach rodziny i połowy ulicy.
John Bowlby, twórca teorii przywiązania, nazwałby to podręcznikowym wykorzystaniem bezpiecznej bazy. Eksploracja jest funkcją przekonania, że jest dokąd wrócić, a japońskie dziecko ma pod tym względem zaplecze wyjątkowo solidne.
Najważniejsze pozostaje jednak to mimochodem rzucone zdanie producentki o sprawunku dla kogoś. Teoria samostanowienia Deciego i Ryana mówi, że dobrostan wymaga zaspokojenia trzech potrzeb: autonomii, kompetencji i więzi. Zachodnia lektura pierwszej wyprawy widzi w niej trening dwóch pierwszych. Japońska konstrukcja zadania dokłada trzecią i to właśnie ona niesie całą motywację. Dziecko nie idzie po to, żeby udowodnić, że potrafi. Idzie, bo dziadek czeka na sok, a ojciec zostawił fartuch w domu. Autonomia jest tu produktem ubocznym zobowiązania. To jest ten fragment, gdzie Zachód często się gubi patrząc na Japonię i próbując wszystko tłumaczyć rozróżnieniem indywidualizm kontra kolektywizm.
I na tym polega odpowiedź na rzekomy paradoks. Japońska praktyka nie buduje samodzielności wbrew więzi grupowej. Buduje ją z niej. Pięciolatek nie dowiaduje się, że jest osobnym, niezależnym podmiotem. Dowiaduje się, że jest komuś potrzebny, i dlatego przechodzi przez ulicę.
Czego uczy strach, który się skończył
Czy to działa? Pytanie trzeba rozbić na dwa, bo odpowiedzi mają różną jakość.
Pierwsze brzmi: czy stopniowa ekspozycja małego dziecka na sytuacje budzące lęk obniża lękowość. Tu literatura jest przyzwoita. Ellen Beate Hansen Sandseter i Leif Kennair zaproponowali w 2011 roku, że ryzykowna zabawa pełni funkcję antyfobiczną. Dziecko samo dąży do sytuacji, których wcześniej się bało, przeżywa je z ekscytacją zamiast paniki i wychodzi z nich odczulone. Wśród sześciu kategorii ryzykownej zabawy wymienili jedną szczególnie interesującą w naszym kontekście: ryzyko zgubienia się i zniknięcia. To jedyna kategoria uznawana za groźną przez same dzieci, a nie przez obserwujących je dorosłych. Pierwsza wyprawa jest jej podręcznikowym przykładem.
Empiryczny fundament tej hipotezy pochodzi z badania podłużnego z Dunedin. Richie Poulton z zespołem sprawdzili w 1998 roku, czy poważny upadek z wysokości w dzieciństwie wywołuje lęk wysokości w dorosłości, jak przewidywałaby teoria warunkowania. Wyszło odwrotnie. Wśród osiemnastolatków, u których między piątym a dziewiątym rokiem życia doszło do urazu w upadku, akrofobię stwierdzono w 2% przypadków. Wśród pozostałych w 7%.
Zastrzeżenie stawiają sami autorzy i trzeba je powtórzyć. Kierunek przyczynowy może biec na odwrót: dzieci mniej lękliwe wspinają się wyżej, więc częściej spadają. Wynik jest zgodny z hipotezą antyfobiczną, ale jej nie dowodzi.
Drugie pytanie brzmi: czy nadmierna kontrola rodzicielska szkodzi. Tu badań też jest sporo. Julia Vigdal i Kolbjørn Brønnick przejrzeli w 2022 roku 38 badań nad rodzicielstwem helikopterowym w relacji do lęku i depresji. Większość znalazła związek. Autorzy zapisali jednak wprost, że nie znaleźli ani jednego badania podłużnego o jakości pozwalającej rozstrzygnąć, czy nadopiekuńczość poprzedza objawy, czy raczej za nimi podąża. Rodzic dziecka lękowego zachowuje się nadopiekuńczo z powodu, który nie musi być przyczyną.
Jest jeszcze pytanie trzecie, rzadko zadawane przez zwolenników praktyki: czy dziecko wyposażone w wiedzę potrafi jej użyć. Miyata Mieko przebadała uczniów podstawówki pod kątem realnych sytuacji zagrożenia na drodze do szkoły. Wśród dzieci, które będąc same natrafiły na zachowanie budzące niepokój, mniej więcej jedna trzecia nie zrobiła nic. Nie uciekła, nie krzyknęła, nie wbiegła do sklepu z tabliczką. Zamarła. To standardowa reakcja układu nerwowego na zagrożenie i żadna liczba pogadanek prewencyjnych jej nie usuwa. Sieć dorosłych oczu nie jest w tym układzie ozdobą kultury ani luksusem. Bez niej reszta nie działa.
I rzecz ostatnia, najbardziej niewygodna dla całej tej publicystyki, wliczając niestety niniejszy esej. Przeszukałem japońskie bazy akademickie w poszukiwaniu prac mierzących skutki samego zwyczaju pierwszej wyprawy. Nie ma ich. Praktyka jest opisywana, celebrowana, wydana Netfliksowi i sprzedana jako format telewizyjny do Singapuru, Holandii i Kanady, a nigdy nie została zmierzona. Wszystko, co da się o niej powiedzieć w kategoriach efektu, jest wnioskowaniem przez analogię z badań nad czymś innym. Kto ocenia te zwyczaje z całą pewnością, w jedną albo w drugą stronę, ten zmyśla.
Przeklęte siedem lat
Japończycy mają na pewien rocznik osobną nazwę:
魔の七歳
(ma no nanasai)
„te przeklęte siedem lat”
Policja przeanalizowała wypadki z lat 2021-2025 i uzyskała rozkład, którego nie tłumaczy nic poza momentem usamodzielnienia. Wśród uczniów podstawówki zabitych i ciężko rannych jako piesi pierwszoklasiści dali 415 osób, szóstoklasiści 167. Dwa i pół raza więcej na starcie niż na mecie sześciu lat nauki, przy tej samej okolicy i tej samej drodze.
70% zdarzeń to tobidashi (飛び出し), wybiegnięcie na jezdnię. Nie brawura i nie lekceważenie przepisów. Sześciolatek ma pole widzenia węższe od dorosłego i mechanizm uwagi wyłączający całą resztę świata przy silnym bodźcu. Widzi kolegę po drugiej stronie ulicy i ulica przestaje dla niego istnieć. Kumulacja wypadków przypada na godzinę siódmą rano oraz przedział od czternastej do siedemnastej, czyli na drogę do szkoły i ze szkoły.
Odpowiedzią na te liczby było pół wieku inżynierii i edukacji.
Żółte naszywki dla pierwszoklasistów rozdaje się od 1965 roku, kiedy Bank Fuji uruchomił akcję na 85-lecie działalności, w środku okresu nazywanego w Japonii wojną drogową. Kolor wybrano po testach widoczności czerwonego, żółtego i niebieskiego. Dziś naszywkę dostaje rocznie ponad milion dzieci, a fundują ją cztery instytucje finansowe. Trasy do szkoły są formalnie wyznaczone i oznakowane. Od 2003 roku japoński program oceny bezpieczeństwa pojazdów zawiera test ochrony głowy pieszego, w tym osobną wersję dla dziecięcego wzrostu, co wymusiło na producentach łagodniejsze linie masek. 60% japońskich ofiar śmiertelnych wśród pieszych ginie od urazu głowy.
Do tego dochodzi edukacja komunikacyjna prowadzona z żelazną konsekwencją od przedszkola. Zatrzymaj się. Podnieś rękę. Spójrz w prawo, w lewo i jeszcze raz w prawo. Sprawdź, czy samochód rzeczywiście stanął. Ukłoń się kierowcy. Ostatni punkt bywa czytany na Zachodzie jako sentymentalny drobiazg, a jest procedurą: ukłon wymusza kontakt wzrokowy, kontakt wzrokowy domyka transakcję, dziecko dostaje potwierdzenie, że zostało zobaczone przez kierowcę. Mimo tego wszystkiego rozkład wypadków wygląda tak, jak wygląda.
Na przejściach przez trzydzieści lat grała melodia. Ujednolicono repertuar w 1975 roku do dwóch utworów, a jednym z nich była Tōryanse (通りゃんせ), stara piosenka dziecięca o dziecku idącym do świątyni, z wersem mówiącym, że droga tam jest łatwa, a droga z powrotem straszna. Po dyrektywie z 2003 roku melodie ustępują ptasim piknięciom, bo naprzemienne dźwięki po obu stronach jezdni lepiej prowadzą osoby niewidome. Pokolenie japońskich dzieci przechodziło przez ulicę przy akompaniamencie utworu o strachu przed powrotem, choć nikt tego tak nie zaplanował.
Sieć zbudowana po pogrzebach
Kwiecień 1994, miasto Hashima w prefekturze Gifu. Siedmioletni uczeń drugiej klasy zostaje zamordowany w drodze ze szkoły. Dwa lata później komitet rodzicielski podstawówki Imawatari-kita w sąsiednim Kani wiesza na sklepach, zakładach fryzjerskich i stacjach benzynowych przy trasie do szkoły tabliczki z napisem „kodomo hyakutōban no ie” (こども110番の家), „dom pod numerem alarmowym dla dzieci”. Zasada jest prosta: jeśli ktoś cię zaczepia, wbiegasz tutaj i jesteś bezpieczny, a nikt nie pyta o nic.
Domów z tabliczką jest w niektórych prefekturach po kilkadziesiąt tysięcy, a do sieci dołączyły z czasem taksówki, sklepy całodobowe i stacje kolejowe. Skuteczności nikt porządnie nie zmierzył, bo mierzyć trzeba by zdarzenia, do jakich nie doszło. Wiadomo natomiast, na czym system stoi. Wymaga obecności kogoś dorosłego w środku, w godzinach popołudniowych, czyli opiera się na strukturze demograficznej, która właśnie przestaje istnieć.
Reakcja społeczna dała się policzyć co do sztuki. Pod koniec 2003 roku działało w Japonii 3 056 grup wolontariatu prewencyjnego, liczących razem około 180 000 osób. Rok później 8 079 grup. Rok później 19 515. W 2008 roku 40 538 grup i blisko dwa i pół miliona ludzi. Szczyt liczby grup przypadł na 2016 rok, 48 160, szczyt liczby członków na 2014, czyli 2 776 438 osób. Mniej więcej co pięćdziesiąty mieszkaniec kraju wychodził wtedy na ulicę pilnować cudzych dzieci.
Liczba przestępstw stwierdzonych w Japonii osiągnęła szczyt w 2002 roku, około 2 850 000. Potem spadała przez dwie dekady, aż do najniższego poziomu w powojennej historii kraju w 2021. Od tego czasu rośnie i w 2024 roku wyniosła 737 679, głównie za sprawą oszustw internetowych i przestępczości rekrutowanej przez media społecznościowe. To wciąż nieco ponad jedna czwarta poziomu sprzed dwóch dekad.
W badaniu przytoczonym przez policję w raporcie za 2024 rok 76,6% Japończyków uznało, że bezpieczeństwo w kraju pogorszyło się w ciągu ostatnich dziesięciu lat.
Porwań dzieci poniżej trzynastego roku życia policja odnotowuje około stu rocznie, przy kilkunastu milionach dzieci w tym wieku. Znaczna część tych spraw to konflikty rodzinne o opiekę i sprawcy znani ofierze. Zabójstwo dziecka przez nieznajomego jest w Japonii zdarzeniem tak rzadkim, że każde z nich pamięta się przez całe dekady po samej nazwie miasta. I dokładnie dlatego lęk działa. Rzadkość nie osłabia lęku, tylko go ostrzy.
Te same oczy
Sieć wzajemnej obserwacji ma jedną cechę nieusuwalną. Nie da się jej włączyć dla sześciolatki i wyłączyć dla czternastolatki.
Japoński ma na to osobne słowo: 人目 hitome, ludzkie oczy, cudze spojrzenie jako siła regulująca zachowanie. Dla pierwszoklasistki hitome są infrastrukturą bezpieczeństwa; ktoś zawsze wie, czyje to dziecko i dokąd idzie. Dla gimnazjalisty są tym, przed czym nie ma dokąd uciec, bo klasa pozostaje ta sama przez trzy lata, dyżury są przypisane, a odpowiedzialność za zachowanie jednostki spoczywa formalnie na grupie.
Od środka wygląda to tak. Klasa w japońskiej podstawówce jest jednostką, nie zbiorem. Ma numer, przypisane dyżury, sprząta własną salę i korytarz, je obiad w swojej sali (patrz tu: Japoński obiad szkolny kyūshoku to dla dzieci nie przerwa, lecz lekcja wychowania, wdzięczności i zdrowia) i odpowiada zbiorowo za swoje obowiązki. Ten sam mechanizm wytwarza solidarność podziwianą przez każdego zagranicznego obserwatora i wytwarza presję nie do wytrzymania dla dziecka, które z jakiegokolwiek powodu odstaje.
Dane z ostatniego roku szkolnego są bezprecedensowe. Ministerstwo edukacji naliczyło 353 970 uczniów podstawówek i gimnazjów w stanie futōkō (不登校), czyli nieobecnych w szkole ponad trzydzieści dni w roku bez powodów zdrowotnych ani finansowych. Rekord i dwunasty rok wzrostu z rzędu. W samych podstawówkach liczba jest około pięć i pół raza wyższa niż dziesięć lat wcześniej. Rozpoznanych przypadków nękania odnotowano 769 022, również najwięcej w historii pomiaru.
Do tego jedno porównanie międzynarodowe, podawane zawsze razem z zastrzeżeniem. W badaniach Narodowego Instytutu Edukacji Młodzieży japońscy licealiści od lat wypadają najgorzej z porównywanych krajów pod względem samooceny. W jednej z edycji 72,5% zgodziło się ze stwierdzeniem, że bywają dla siebie kimś bez wartości, wobec 56,4% w Chinach, 45,1% w Stanach Zjednoczonych i 35,2% w Korei. Zastrzeżenie brzmi tak: skale samoopisowe są wrażliwe na normę skromności i na grupę odniesienia, a Japończycy odpowiadają na nie z systematycznym przesunięciem w dół. Różnica jest prawdopodobnie mniejsza, niż wygląda. Zerowa jednak zapewne nie jest.
Ten sam mechanizm, ta sama sieć, dwa różne wieki. Dziewczynka idzie sama do sklepu, bo dwieście osób na trasie wie, czyje to dziecko. Ten sam fakt, dziesięć lat później, oznacza, że na tej trasie nie ma miejsca, w którym mogłaby na chwilę zniknąć i odetchnąć.
Trzecie znaczenie
Wpisz dziś w japońską wyszukiwarkę słowo mimamori (見守り), a dostaniesz rankingi lokalizatorów GPS.
To trzecie znaczenie czasownika i zarazem koniec praktyki opisywanej w tym eseju. Urządzenie ma kształt kafelka, wkłada się je do tornistra, a rodzic widzi położenie dziecka na telefonie w czasie rzeczywistym. Popularność bierze się częściowo z detalu regulaminowego: szkoły zwykle zabraniają wnoszenia telefonów, ale tag GPS telefonem nie jest, więc przechodzi.
Badanie zrobione na 552 rodzicach przez producenta jednego z takich urządzeń dało wynik przewrotny. W mniej więcej siedmiu na dziesięć rodzin zdarza się, że dziecko wychodzi bez sprzętu. Najczęstsza sytuacja to wyjście z kolegami. Wśród powodów, obok zwykłego zapomnienia, dwa dotyczą samego dziecka: nie lubi tego urządzenia i nie widzi potrzeby.
Równolegle rozpada się stara infrastruktura. Kolumny shūdan tōkō (集団登校) organizowało według danych ministerstwa około 63% japońskich podstawówek, a odsetek spada, bo przy konsolidacji szkół i kurczącej się dzietności w jednej okolicy nie ma już siedmiorga dzieci do ustawienia w rzędzie. Liczba grup wolontariackich zmniejszyła się od szczytu o ponad pięć tysięcy, a organizacje prewencyjne piszą wprost o starzeniu się składu i braku następców. Mężczyzna z chorągiewką zaraz będzie miał osiemdziesiąt lat, a nie ma zmiennika.
Tu widać, co się właściwie traci, bo mechanizm został zbadany. Owen Waygood i Margareta Friman pokazali na danych z regionu Osaki, że to chodzenie pieszo i poruszanie się bez dorosłego generują przypadkowe spotkania ze znajomymi twarzami po drodze. Dziecko wożone samochodem nie ma ich wcale. Dziecko idące pieszo przy rodzicu ma ich mniej, bo nikt nie zagaduje do dziecka, tylko do rodzica.
Śledzone GPSem dziecko na tej samej trasie idzie pieszo i idzie samo. Formalnie wszystko się zgadza. Zmienia się jedna rzecz, niewidoczna w statystyce: nie jest już samo z problemem. Kiedy zgubi drogę, nie musi nikogo zapytać, bo za chwilę zadzwoni telefon i matka poprowadzi je z kuchni.
Zwyczaj filmowany przez Nippon TV od trzydziestu pięciu lat nie ginie od niebezpieczeństwa. Ginie od rozwiązania problemu, którego nie było.
Żółty pokrowiec
Osłona na tornistrze pierwszoklasistki ma jedną wadę, o której w Japonii mówi się coraz częściej. Jest znakiem rozpoznawczym pierwszej klasy, a więc informacją publiczną, że to dziecko jest w tej okolicy nowe, nie zna drogi i nie umie jeszcze ocenić zatrzymującego się przy nim dorosłego. Część szkół zrezygnowała z żółtych czapek i pokrowców właśnie z tego powodu. Inne uznały, że ochrona przed samochodem waży więcej niż ryzyko wyróżnienia się przed kimś innym, i zostawiły wszystko po staremu.
Spór trwa i nie ma rozstrzygnięcia, bo mieć go nie może. Ten sam sygnał czyniący dziecko widocznym dla kierowcy czyni je widocznym dla wszystkich pozostałych. Ochrona i wystawienie na widok mieszczą się w tym samym kawałku żółtego materiału.
Pierwsza wyprawa nigdy nie była lekcją niezależności. Była transakcją między dzieckiem a ulicą. Dziecko o tej umowie nie wiedziało i na tym polegała cała jej wartość: szło w przekonaniu, że jest samo, w warunkach starannie przygotowanych tak, żeby samo nie było.
Umowa wygasa teraz z obu stron naraz. Ulica ma siedemdziesiąt lat i coraz mniej rąk. Dzieci jest z każdym rocznikiem mniej. Patrzenie przeniosło się do urządzenia, które nie mruga i nie odwraca wzroku.
Zostaje pytanie. Nie znam na nie odpowiedzi i nie sądzę, żeby ktoś ją miał. Czego uczy się dziecko idące samo przez miasto, kiedy ktoś przez cały czas wie dokładnie, gdzie ono jest i jest zawsze dostępny w apce telefonu?
ŹRÓDŁA
1. Shaw, B., Bicket, M., Elliott, B., Fagan-Watson, B., Mocca, E., Hillman, M., Children’s Independent Mobility: an international comparison and recommendations for action, Policy Studies Institute, Londyn 2015.
2. Takano, Y., Osaka, E., An unsupported common view: Comparing Japan and the U.S. on individualism/collectivism, „Asian Journal of Social Psychology” 2 (3), 1999, s. 311-341; oraz tychże, Comparing Japan and the United States on individualism/collectivism: A follow-up review, tamże, 21, 2018, s. 301-316.
3. Sandseter, E. B. H., Kennair, L. E. O., Children’s Risky Play from an Evolutionary Perspective: The Anti-Phobic Effects of Thrilling Experiences, „Evolutionary Psychology” 9 (2), 2011, s. 257-284.
4. Poulton, R., Davies, S., Menzies, R. G., Langley, J. D., Silva, P. A., Evidence for a non-associative model of the acquisition of a fear of heights, „Behaviour Research and Therapy” 36 (5), 1998, s. 537-544.
5. Vigdal, J. S., Brønnick, K. K., A Systematic Review of „Helicopter Parenting” and Its Relationship With Anxiety and Depression, „Frontiers in Psychology” 13, 2022.
6. Hayashi, A., Tobin, J., Teaching Embodied: Cultural Practice in Japanese Preschools, University of Chicago Press, Chicago 2015; oraz Nakatsubo, F. i in., The Educational Intention behind Non-Intervention: A Case on the Japanese Mimamoru Approach, „Croatian Journal of Education” 23 (4), 2021, s. 1115-1138.
7. Waygood, E. O. D., Friman, M., Children’s travel and incidental community connections, „Travel Behaviour and Society” 2 (3), 2015, s. 174-181.
8. Takahashi, K., Examining the Strange Situation procedure with Japanese mothers and 12-month-old infants, „Developmental Psychology” 22, 1986; oraz Miyake, K., Chen, S., Campos, J., badania z Sapporo, 1985.
9. 中村攻『子どもはどこで犯罪にあっているか 犯罪空間の実情・要因・対策』晶文社、東京 2000 (Nakamura Osamu, „Gdzie dzieci padają ofiarą przestępstw. Przestrzeń przestępczości, jej realia, przyczyny i przeciwdziałanie”).
10. 雨宮護・齊藤知範・島田貴仁・原田豊「小学校児童の空間行動と犯罪被害に関する実証的研究」『都市計画論文集』43 (3)、2008、37-52頁 (Amemiya Mamoru i in., „Badanie empiryczne nad zachowaniem przestrzennym uczniów szkół podstawowych a wiktymizacją”).
11. Netflix Tudum, wywiad z Ōuchim Junjim i Yano Naoko o produkcji Hajimete no otsukai, kwiecień 2022; World Screen TV Formats, rozmowa z Nippon TV o eksporcie formatu, czerwiec 2023.
未開 ソビエライ
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?
Zobacz książki autora strony:
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
Osobiste motto:
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
Napisz do nas...
Przasnysz, Polska
m.sobieraj@inarismart.pl
dr.imyon@gmail.com
___________________
inari.smart
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!