Dziecko pod podłogą – zashiki warashi i jego smutny śmiech
W starych domach w Tōhoku…
Zimowy wieczór w starym domu w prefekturze Iwate. Przez szpary w drewnianych ścianach przenika mróz, papierowe shōji drżą od wiatru, a w palenisku irori ogień prawie dogasa. Gospodyni składa na noc naczynia, kiedy słyszy coś z drugiego pokoju — tupot, raz, potem drugi raz, jakby bose dziecięce stopy na tatami. Potem cisza. Ale gospodyni nie wstaje. Nie idzie sprawdzić. Nie ma po co — dzieci śpią od dawna, a ten dźwięk zna. Przez chwilę siedzi nieruchomo z misą w rękach i czuje coś, czego nie powiedziałaby głośno: ulgę. Dom jeszcze żyje.
A potem pada drugie zdanie tej samej historii. To, którego nie ma w anime ani w turystycznych przewodnikach. Folklorysta Kizen Sasaki zapisał, że zashiki warashi (座敷童子) — dziecięcy duch-strażnik japońskiego domu — to być może duchy dzieci zabitych przez własnych rodziców i zakopanych pod podłogą. W Tōhoku mówiono na to usugoro (臼殺) — dosłownie „zabicie moździerzem” (tłuczkiem do ubijania ryżu). Noworodka przygniatano ciężkim kamieniem. Potem zakopywano pod kuchnią albo w ziemnej podłodze „doma”, żeby dom „nie wiedział”, że coś stracił. Duch, który przynosi szczęście, to duch dziecka, które zabito po to, żeby inne mogły przeżyć. Ta legenda ma podwójne dno. Takie, którego nie wolno nam oceniać, jeśli żyjemy w obfitości XXI wieku i nie pamiętamy, czym jest prawdziwy głód.
Co dzieje się z winą tak straszną, że nie można jej wypowiedzieć? Nie można jej wyznać, bo nie ma nikogo, kto miałby prawo nam wybaczyć? Nie można jej odpokutować, bo żadna pokuta nie naprawi czynu? Czynu, który być może popełniono, by uratować przed śmiercią głodową resztę dzieci w domu, ale który nie jest przez to w żaden sposób lżejszy. Japoński folklor od wieków ma na to swoją metodę: zamieniasz winę w ducha. Dajesz mu imię i wygląd. Zostawiasz mu wieczorami ryż i zabawki. I żyjesz ze świadomością, że dopóki zostaje, dopóty wszystko jest bezpieczne. Bo gdy odejdzie — nie ma już ratunku. W dzisiejszym artykule przyjrzymy się bliżej yōkaiowi zwanemu zashiki warashi.
Ojczyzna najmroczniejszych legend
Tōhoku to najdalej wysunięty na północ region głównej wyspy Honsiu — miejsce gór, wąskich dolin, długich zim i cyklicznych głodów. Przez większą część epoki Edo było to de facto japońskie pogranicze: najuboższy region wyspy, zasiedlony przez najstarszych mieszkańców archipelagu, odcięty od centrum przez bezdroża i śniegi. Ta izolacja miała jedną cenną własność — konserwowała. W Tōhoku przeżyły opowieści, które gdzie indziej przepadły razem z ludźmi, którzy je znali.
Głód Tenmei (天明, 1782–1787) był jedną z najgorszych katastrof w nowożytnej Japonii. Kiedy w lipcu 1783 roku wulkan Asama wybuchł, jego pył przez tygodnie zasłaniał słońce. Plony zostały zniszczone przez szron, potem powodzie, potem kolejny mróz. Szacuje się, że w samym centrum klęski straty zbiorów sięgały siedemdziesięciu pięciu procent; w całym kraju śmierć głodową poniosło ponad sto trzydzieści tysięcy ludzi. Pół wieku później głód Tenpō (天保, lata trzydzieste XIX wieku) znowu przeszedł przez Tōhoku jak wyrocznia. Wioski pustoszyły. Ludzie jedli korę, trawę, w ostateczności ziemię. Shogunat nie śpieszył z pomocą.
Na tej glebie powstało wierzenie o zashiki warashi. Nie jako bajka dla dzieci, lecz jako coś, czym w istocie są najtrwalsze japońskie legendy: opakowanie dla prawdy, której nie wolno powiedzieć wprost. Kiedy w 1912 roku folklorysta Kunio Yanagita (柳田國男) opublikował „Tōno Monogatari” (遠野物語; pol. „Legendy z Tono”) — zbiór ustnych opowieści z małego górskiego miasteczka Tōno w prefekturze Iwate — zashiki warashi pojawiły się w rozdziałach siedemnastym i osiemnastym jako naturalna część świata, o którym mówiono. Yanagita nie wymyślał. Zbierał. Jego informatorem był lokalny kronikarz Kizen Sasaki, który opowiedział mu, co przez pokolenia szeptano w domach. Yanagita zapisał to z dokładnością etnografa i wrażliwością poety — i uczynił z Tōno miejsce, które weszło do narodowej wyobraźni.
Jest w tej publikacji coś głęboko elegijnego. Yanagita pisał w momencie, gdy industrializacja ery Meiji dosłownie pożerała wiejski świat Japonii. Koleje, fabryki, migracja do miast — tradycyjny dom z tatami i irori stawał się przeżytkiem. Zashiki warashi zapisano tuż przed chwilą, gdy znikał wraz z domami, które zamieszkiwał. Jest to duch sfotografowany w momencie własnego zaniku.
Akademickie źródła, które w ostatnich dekadach wróciły do tematu infantycydu we wschodniej Japonii, rzuciły na legendę inne, twarde światło. Historyk Fabian Drixler z Uniwersytetu Yale, w pracy „Mabiki: Infanticide and Population Growth in Eastern Japan, 1660–1950” (University of California Press, 2013), przeanalizował dane demograficzne z ponad tysiąca wsi i doszedł do wniosku, że w XVIII wieku nawet do czterdziestu procent ciąż w tym regionie kończono infantycydem lub aborcją. Pary wychowywały dwoje, najwyżej troje dzieci — reszta była „przerzedzana”, jak sadzonki ryżu, od których pochodzi eufemizm mabiki (間引き – „dosł. „wyrywanie co pewien odstęp”). Norma moralna nie była złamana — była na tyle giętka, by pomieścić śmierć noworodka jako rodzicielską odpowiedzialność. Rodzić dużo dzieci uważano za nierozumne, zwierzęce.
Dziewczynki zabijano częściej. Dane ze statystyk urodzeń i rejestrów wiejskich pokazują wyraźną dysproporcję płci — właśnie tę, której nie da się wytłumaczyć biologią, ale zadziwiająco łatwo dostrzec w kulturach świata – od dawnej Japonii po Polskę. Kizen Sasaki jako pierwszy połączył tę historię z folklorem: zashiki warashi to najczęściej dziewczynka, pięć–sześć lat, czerwona twarz, równo ucięta grzywka, jasne kimono. Nie jest to zbieżność przypadkowa. To echo winy zakodowane w legendzie tak głęboko, że przez stulecia nikomu nie przyszło do głowy, co się kryje za „uroczymi” wierzeniami folkloru Tōhoku.
Kim jest dziecko zza ściany
W oryginalnych przekazach zebranych przez Yanagitę zashiki warashi jest dalekie od słodkiego. Bywa dzikie, kudłate, hałaśliwe — gra w środku nocy shintoistyczne żałobne rytmy, szarpie śpiących za nogi, bawi się koma pod łóżkiem (taki drewniany bączek na sznurku), zostawia ślady bosych stóp w popiele przy palenisku. Dzieci widzą je częściej niż dorośli. Mawiało się, by spytać najmłodsze dziecko w domu, ile dzieci tu mieszka — jeśli odpowie o jedno za dużo – wiesz już, że mieszka tu zashiki warashi.
Popkultura zrobiła z niego pucołowatego cherubinka. To trochę nieprawda. W starszych wersjach zashiki warashi jest czymś, co bardziej przeraża niż wzrusza — obecnością na granicy widzialności, zapachem dziecka tam, gdzie nie powinno go być, głosem spod podłogi, bez twarzy. Nie straszy, bo nie chce straszyć. Ale jego obecność jest przypomnieniem czegoś, o czym dom woli nie pamiętać. I to, samo w sobie – to przywołanie traumy, którą wszyscy chcą zapomnieć – jest najstraszniejszą częścią tej opowieści.
Japońskie porzekadło nanatsu made wa kami no uchi (七つまでは神のうち) — „do siódmego roku jesteś wśród bogów” — mówi o czymś ważnym w japońskim rozumieniu dzieciństwa. Małe dziecko nie jest jeszcze w pełni człowiekiem. Jest istotą liminalną, która nie opuściła jeszcze świata duchów, z którego przyszła. Stąd ceremonia Shichi-Go-San (七五三), obchodzona w listopadzie: trzylatki, pięciolatki i siedmiolatki oficjalnie wychodzą ze sfery boskości i wchodzą w ludzki świat. Rytuał przejścia, dokładny i przewidziany.
Zashiki warashi to dziecko, które nigdy tego progu nie przekroczyło. Zostało po tamtej stronie — nie dlatego, że chciało, ale dlatego, że ktoś nie pozwolił mu przejść. I teraz krąży po domu w przestrzeni „pomiędzy”, w której nie jest się ani żywym, ani martwym. Ta ontologiczna pozycja daje mu szczególną moc: jest bliżej bogów niż ludzi. Dlatego tam, gdzie przebywa, drżą fundamenty szczęścia.
Znamienne jest, że zashiki warashi nie domaga się niczego. Nie ma żalu. Nie mści się. To niemal nieludzka łagodność — albo może po prostu japońska, bo w japońskiej wyobraźni duchowej nawet gniew przybiera formy pośrednie. Duch dziecka zabitego przez rodziców wraca do tego samego domu nie z nienawiścią, ale z opieką. I to właśnie jest najtrudniejsze do zrozumienia dla zachodniego czytelnika: że można być jednocześnie ofiarą i strażnikiem. Że miłość do miejsca, nawet jeśli to miejsce cię skrzywdziło, może być silniejsza niż poczucie krzywdy.
Ie: dom to coś, co żyje i może umrzeć
W japońskiej kulturze dom — ie (家) — nie jest nieruchomością. To słowo nie tłumaczy się na polski z pełną precyzją, bo nie oznacza budynku. Ie to linia, continuum żywych i martwych, dom jako organizm rozciągnięty w czasie (czasem można przetłumaczyć jako rodzina, czasem ród – ale to wciąż tylko niedokładne przybliżenia). Yanagita Kunio pisał o tym obszernie w pracy „Senzo no hanashi” (「先祖の話」, 1946; ang. „About Our Ancestors”): duchy przodków — sorei (祖霊) — nigdy tak naprawdę nie opuszczają domu. Przez określony czas po śmierci — trzydzieści trzy lata w wielu regionach — duch zachowuje indywidualność i opiekuje się rodziną. Potem stopniowo wtapia się w zbiorową pamięć rodu, staje się jego częścią jak fundament staje się częścią ściany. Według Yanagity sam rdzeń japońskiego doświadczenia duchowego to właśnie ta niewidoczna obecność — przodkowie nie jako abstrakcja, lecz jako realni współmieszkańcy.
W tym świetle zashiki warashi jest najbardziej czystym spośród mieszkańców domu — tym, który jest najbliżej boskości, który nie zdążył jeszcze zebrać życiowych ciężarów. Jego obecność oznacza, że ród jest żywy, że ie trwa. Jego odejście — nie śmierć, nie klątwa, po prostu odejście — oznacza coś głębszego niż bieda czy nieszczęście. Oznacza, że dom przestał być domem. Że nitka łącząca żywych z martwymi, obecnych z przeszłymi, gdzieś się urwała.
Legenda o tym miejscu sięga 650 lat wstecz. Szlachecka rodzina kuge z Kioto, pokonana w wojnie domowej, uciekła na północ i osiedliła się w Ninohe, w prefekturze Iwate. Syn i dziedzic rodu, sześcioletni Kamemaro, zachorował i umarł. I — jak głosi tradycja — od tamtej pory czuwa nad tym miejscem. Obecna rezydencja, w uzdrowisku Kindaichi Onsen, ma ponad trzysta lat — dom zbudowano więc długo po śmierci chłopca, ale duch był tu wcześniej niż mury. W 1955 roku rezydencja stała się ryokanem o nazwie Ryokufuso. Przez dekady goście relacjonowali spotkania z chłopcem — tupot na tatami, dziecięcy śmiech z pustego pokoju, ciepło dłoni na twarzy śpiącego człowieka. Sala Enju-no-Ma, gdzie Kamemaro miał mieszkać, była zawsze zajęta tygodnie naprzód.
4 października 2009 roku ryokan spłonął. Pożar strawił historyczną część budynku w ciągu kilku godzin. Lokalna interpretacja była natychmiastowa i nie wymagała dyskusji: duch odszedł, dom umarł. Nikt nie szukał przyczyn w instalacji elektrycznej dłużej niż to konieczne. Pytano raczej: co zrobiliśmy, że sobie poszedł? Ryokan odbudowano. Ponownie otwarto w maju 2016 roku. I — co zaskakujące tylko dla kogoś, kto nie rozumie, jak działa japońska wiara — goście zaczęli znowu przyjeżdżać masowo, bo rozeszła się wiadomość: Kamemaro wrócił. Ktoś słyszał tupot. Znowu były ślady w popiele.
To nie jest naiwność ani zabobon (ok, może jest nimi również). Jest to coś bardziej subtelnego: rozumienie, że dom bez historii jest tylko budynkiem. I że pewne miejsca potrzebują swoich duchów, żeby mieć ciężar, który sprawia, że warto do nich wracać.
Czego nie możesz zatrzymać
Japońska zasada jōsha hissui (盛者必衰) — „ci, którzy kwitną, skazani są na upadek” — nie jest pesymizmem. Jest opisem. Mówi o tym, że żadna forma trwałości nie jest absolutna (słyszymy to poprzez wieki przez całą japońską historię, więcej o tym np. tu: Japońskie dzieci znają na pamięć „Hōjōki” – a czego my możemy się nauczyć od mnicha z XIII wieku?). Słyszymy ją w otwierającym zdaniu „Heike monogatari”: dźwięk dzwonu w świątyni Gion oznajmia nietrwałość wszelkich rzeczy. To buddyjski rdzeń japońskiej estetyki — mono no aware, wabi-sabi, mujō (無常) — i zashiki warashi jest jej personifikacją w skali jednego domu, jednej rodziny, jednego pokolenia.
Zachodnia wyobraźnia ma z tym problem. Budujemy narrację sukcesu wokół kontroli: jeśli będziesz ciężko pracował, jeśli będziesz mądry, jeśli zasłużysz — to dobro zostanie. Szczęście jako nagroda, jako efekt, jako coś, na co możesz zapracować i co możesz utrzymać odpowiednią strategią. Jest w tym coś głęboko prometejskiego — i niekiedy nieco naiwnego.
Legenda o zashiki warashi przemawia do nas innym tonem: nie kontrolujesz tego, co dobre w swoim życiu. Duch przychodzi, kiedy chce. Odchodzi bez pożegnania, bez ostrzeżenia, bez wyjaśnienia. Nie ma żadnego zachowania, które gwarantuje jego obecność — możesz zostawiać ryż i zabawki, możesz trzymać dom w czystości, możesz żyć uczciwie, i tak odejdzie, kiedy przyjdzie czas. Jedyne, co możesz, to stworzyć warunki, w których mógłby zostać. Ale pewności nie ma żadnej.
Psycholog James Hillman w „The Soul’s Code” (HarperCollins, 1996) pisał, że każda dusza przychodzi na świat z własnym daimon — towarzyszącym duchem, który zna jej powołanie i jej czas. Hillman używał greckiej mitologii, ale intuicja jest ta sama co w Tōhoku: że życie ma w sobie komponent, którego nie zawłaszczysz. Że towarzyszą ci siły, które mają większą decyzyjność niż ty.
Można w tej legendzie widzieć też coś jeszcze: odpowiedź na pytanie, które zadajemy sobie wszyscy, choć rzadko wprost. Czy poczucie sensu, szczęścia, zadomowienia — czy to coś, co budujesz, czy coś, co się pojawia? Czy szczęśliwe domy są szczęśliwe, bo ich mieszkańcy ciężko na to pracowali, czy dlatego, że coś niezrozumiałego zdecydowało, żeby u nich zostać? Legenda nie odpowiada wprost — bo mądre legendy nigdy nie odpowiadają wprost. Ale sugeruje: być może i jedno, i drugie. Być może trud i łaska nie stoją w sprzeczności. Być może dom trzeba budować tak, jakby duch miał w nim zostać — i jednocześnie pogodzić się z tym, że nie zależy to wyłącznie od nas.
Mały ślad w popiele
Stare domy w Tōhoku znikają szybciej niż ktokolwiek zdąży je policzyć. Japońskie ministerstwo statystyki szacuje, że w kraju stoi ponad osiem milionów pustych domów — akiya (空き家) — niezamieszkałych, niezajętych, stopniowo powracających do ziemi. W wioskach górskich można spędzić całe godziny i nie trafić na żywego człowieka. Tatami gniją. Papierowe shōji rozpadają się pod własnym ciężarem. Irori już dawno wystygły.
Czy zashiki warashi odchodzi razem z domem? Czy opuszcza go wcześniej — i dlatego dom umiera? Tego nie wiadomo. Legenda nie rozstrzyga, nie jest praktycznie użyteczna: nie mówi nam, co zrobić. Mówi nam, czego nie da się kontrolować. I w ten sposób daje coś, czego filozofia Zachodu zazwyczaj nie uznaje: można robić wszystko, co w naszej mocy – zostawić tę miseczkę ryżu – ale i tak nie ma pewności, czy zadziała.
Gospodyni, która usłyszała tupot w zimowy wieczór, nie wstała sprawdzić, kto to. Wiedziała, że nie trzeba. Że jeśli go słyszysz — to znaczy, że jeszcze jest. I że to wystarczy na tę noc.
Rano, kiedy zamiatała popielnik, znalazła mały ślad stopy. Jeden, bosy, dziecięcy. Zostawiła go. Przykryła go lekko nowym popiołem, żeby nikt nie nadepnął przez pomyłkę. Wieczorem przyniosła miseczkę ryżu i postawiła ją przy progu pokoju, którego nikt nie używał. Bez słowa. Bez ceremonii. Tak jak robi się rzeczy, które są ważne, ale nie wymagają komentarza.
W nowym, inteligentnym mieszkaniu — z aplikacją do zarządzania temperaturą, z kamerami w każdym rogu, z podłogą, która mierzy twoje kroki i przesyła dane do chmury — nie ma miejsca na taki ślad w popiele. Nie ma paleniska. Nie ma progu, przy którym zostawia się ryż. Nie ma ciemnych pokoi, do których coś mogłoby wracać.
Być może wybudowaliśmy domy, do których nic nie chce wracać. I być może dlatego z taką nostalgią patrzymy na dawne domy – tak, jak choćby ja teraz.
>> PODOBNE ARTYKUŁY:
Kanashibari – japoński upiór, którego odnalazła współczesna neurologia
„Lis na niej przysiadł” – opętania kitsune-tsuki kobiet na japońskiej prowincji
Pieśni z eta-mura – życie „nie-ludzi” wymazane z map Japonii shogunatu Edo
Urodzone w piekle, pochowane w Jōkanji – co uczyniono tysiącom kobiet Yoshiwary?
未開 ソビエライ
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?
Zobacz książki autora strony:
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
Osobiste motto:
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
Napisz do nas...
Przasnysz, Polska
m.sobieraj@inarismart.pl
dr.imyon@gmail.com
___________________
inari.smart
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!