Uśmiech, który budził odrazę

Gdyby kobieta z dworu w Heian-kyō zobaczyła dzisiejszy billboard z reklamą pasty do zębów, ten rząd idealnie białych, lśniących siekaczy wydałby jej się czymś obscenicznym. Naga kość wystawiona na widok. Coś z trupa albo z drapieżnika, w każdym razie nie z eleganckiej damy. Przez blisko tysiąc lat szczytem japońskiej kobiecej urody były zęby pomalowane na głęboką, równą czerń, lśniące jak świeżo wylakowana miseczka. Czerni nie nakładało się raz na zawsze; trzeba ją było odnawiać niemal co rano, octem z opiłkami żelaza, choć cuchnęło to przeraźliwie. A nad ustami twarz prawie bez brwi: własne wyrywano co do włoska, by wyżej, na samym czole, namalować tuszem dwie miękkie, rozmyte plamy. Im czarniejsze zęby i im bardziej księżycowo nieruchoma twarz, tym piękniej.

Łatwo to zbyć jako egzotyczną ciekawostkę, jeszcze jedno „ci dziwni dawni Japończycy”. Trudniej znieść wniosek pod spodem. Skoro ludzie przez tysiąc lat potrafili szczerze, zmysłowo zachwycać się czymś, co w nas budzi odruch niesmaku gdzieś w trzewiach, to znaczy, że nasze własne poczucie urody jest w większości równie umowne, choć przysięgalibyśmy, że to czysty instynkt. Ten obyczaj stawia stare pytanie ostrzej niż niejeden traktat estetyczny: ile w odczuwaniu piękna jest natury, a ile wychowania. Moją tezą w tym skromnym eseju będzie to: jest wąski, twardy rdzeń wbudowany w nas przez naturę, i jest ogromna, miękka skorupa dopisana przez kulturę. Prawie wszystko, co czujemy jako oczywiste, bezdyskusyjne piękno, należy do skorupy, a my bierzemy je za rdzeń. Przy okazji omawiania tezy poznamy bliżej zwyczaje i niuanse dawnej Japonii i zobaczymy – jak tam się żyło i przede wszystkim – dbało o zęby i piękno.

Będzie więc o czarnych zębach i wymalowanych czołach. O occie z żelazem, którym mężatka smarowała sobie usta o świcie, zanim mąż się obudził, żeby oszczędzić mu zapachu. O ośmioletnich córkach wodzów, barwionych przed politycznym zamążpójściem, i o odciętych głowach z czernią dorobioną przez zwycięzcę, bo czarny ząb świadczył o wysokiej randze zabitego. Będzie o damie dworu wyrywającej sobie brwi, żeby twarz przestała zdradzać uczucia, i o jednej dziwaczce, co ośmieliła się śmiać białymi zębami i spotkała się za to z pogardą dworu. A na końcu o dekrecie ery Meiji, jednym pociągnięciem pióra znoszącym tysiącletni obyczaj, bo Japonia zawstydziła się przed Zachodem. Najbardziej zaś o tym, że obcość, jaką czujemy wobec tamtych twarzy, jest co do joty tym samym uczuciem, z jakim tamci ludzie patrzyliby na nasze.

Czerń lśniąca jak laka

Zacznijmy od tego, jak ta czerń wyglądała, bo bez tego cały obyczaj zostaje karykaturą. Dobrze nałożony ohaguro (お歯黒, dosłownie po prostu „czarne zęby”) nie był matową, brudną plamą. Był gładką, jednolitą, lustrzaną powłoką w kolorze najgłębszej laki, tej samej, którą pokrywano najdroższe naczynia i puzderka. Liczyła się równość i połysk. Zęby pomalowane nierówno, szarawo, z prześwitami, uchodziły za niechlujstwo; dopiero pełna, lśniąca czerń dawała pożądany efekt. Estetyka była dokładnym odwróceniem naszej. My chcemy, żeby zęby były wręcz esencją czystej bieli (to w zasadzie też nie do końca naturalne, swoją drogą), zlewały się z jasną cerą i błyskały przy uśmiechu. Tam zęby miały zniknąć w czerni, rozpłynąć się w cieniu ust, a cała praca światła przypadała bladej, pudrowej twarzy.

To nie był pojedynczy zabieg, lecz część systemu. Japoński makijaż dworski stał na trzech kolorach i przy tych trzech kolorach pozostał aż po wiek dziewiętnasty: biel, czerwień, czerń. Biel dawał oshiroi (白粉), puder kładziony grubo na twarz i szyję. Czerwień dawało beni (紅), barwnik z krokosza barwierskiego, którym malowano usta i policzki. Czerń należała do zębów i brwi. Te trzy barwy nie były przypadkowe ani czysto dekoracyjne. W mrocznym wnętrzu japońskiego domu, oświetlonym jedną oliwną lampką, biel twarzy świeciła, czerwień ust tliła się jak węgielek, a czerń zębów i włosów wsiąkała w półmrok. Twarz stawała się jasną maską zawieszoną w półmroku, a z niej patrzyły oczy.

Najlepiej uchwycił to Jun'ichirō Tanizaki w eseju „Pochwała cienia” z 1933 roku, pisanym już z żalu, gdy elektryczność wypłaszała cień z japońskich wnętrz (więcej o jego przemyśleniach piszę tu: „Pochwała cienia” Tanizakiego – dotknijmy japońskiego piękna półmroku, tak odmiennego od zachodniej estetyki światła). Tanizaki przekonywał, że dawna kobieta istniała właściwie tylko jako twarz i włosy, reszta ginęła w ciemności kimona i pokoju, a poczerniałe usta nie szpeciły jej, lecz pogłębiały tę grę półmroku, dodawały twarzy upiornej, nieziemskiej zmysłowości. To ważna obserwacja, bo pokazuje mechanizm. Czerń zębów nie była pięknem samym w sobie, oderwanym kuriozum. Była elementem całości, w której światło, mrok, biel pudru i czerń ust pracowały razem. Wyrwana z tej całości i przeniesiona pod jarzeniówkę w łazience faktycznie wygląda makabrycznie. W swoim własnym świetle wyglądała inaczej.

Ocet, żelazo i galas

Kosztowny sposób wykonania mówi wiele o tym, ile ludzie byli w stanie dołożyć wysiłku i poświęceń dla piękna. Podstawą był kanemizu (鉄漿水, dosł. „woda z żelazowego wywaru”), nazywany też wodą żelazową: brunatny, mętny płyn z opiłków albo starych gwoździ zalanych octem, czasem z dodatkiem sake i wody po płukaniu ryżu, fermentowany całymi tygodniami, niekiedy pół roku. Octan żelaza, który się w nim tworzył, śmierdział przeraźliwie, metalicznie i kwaśno. Tym roztworem smarowano zęby pędzelkiem albo cienkim patyczkiem. Potem na wilgotną powłokę nakładano fushiko (五倍子粉), proszek z galasów, czyli z narośli, jakie owady tworzą na liściach sumaka. Galasy są wyjątkowo bogate w garbniki. Garbnik wiązał się z żelazem w czarny, nierozpuszczalny związek i osadzał na szkliwie. Czynność powtarzano warstwa po warstwie, aż czerń stała się pełna i lśniąca.

Rzecz w tym, że to się ścierało. Powłokę trzeba było odnawiać codziennie albo co kilka dni, bo inaczej matowiała i schodziła plamami. Stąd brał się jeden z najbardziej ludzkich szczegółów całego obyczaju. W epoce Edo zamężna mieszczanka malowała sobie zęby wczesnym rankiem, ponieważ podgrzewany roztwór cuchnął najmocniej, więc robiła to, zanim mąż i dzieci się obudzili, żeby oszczędzić im zapachu. Wyobraźmy sobie ten poranek, powtarzany przez całe dorosłe życie: półmrok, miska śmierdzącej żelazistej brei, pędzelek, pośpiech przed świtem. Piękno nie spadało z nieba. Było codzienną, żmudną, niewdzięczną pracą.

Surowce też nie były równe. Wodę żelazową dawało się sklecić w każdej kuchni z octu i rdzy. Ale proszek z galasów wymagał konkretnego drzewa i obróbki, w domu trudno go było uzyskać, więc kupowano go na gotowo. Handel szedł na ogromną skalę; przy milionach kobiet barwiących zęby dzień w dzień zużycie galasowego proszku liczono w tonach na dobę. Za czarnym uśmiechem stała więc realna gałąź gospodarki, z dostawcami, cenami i wahaniami podaży, podobnie jak za dzisiejszym białym uśmiechem stoi przemysł past, pasków wybielających i gabinetów.

Jest w tym jeszcze jeden zwrot, psujący prostą opowieść o „barbarzyńskim zwyczaju”. Czerń naprawdę chroniła zęby. Garbnikowo-żelazowa powłoka uszczelniała szkliwo i działała ściągająco na dziąsła. W czaszkach wydobywanych z dawnych grobów zęby noszące ślady ohaguro mają zaskakująco mało próchnicy, a u kobiet z początkami ubytków choroba często się zatrzymywała po pierwszym barwieniu. Stan uzębienia Japończyków w porównaniu z Europą na przestrzeni większości historii był niezrównanie lepszy. W czasach, gdy o dentyście nikt nie słyszał, czarne zęby bywały zdrowsze niż białe. Współczesna stomatologia zresztą wróciła do tego pomysłu i bada związki żelaza z taniną jako składnik preparatów chroniących przed próchnicą. Konwencja, którą Zachód uznał za szpecącą, miała pod spodem twardy, biologiczny sens – nawet jeśli to był tylko przypadek.

Znak, że dziecko stało się kimś innym

Kto i kiedy czernił zęby, zmieniało się przez wieki, ale jeden rys trwał: była to granica. Próg między jednym stanem a drugim. W epoce Heian czernienie zębów należało do arystokracji i dotyczyło obu płci. Młody mężczyzna przechodził przez nie podczas genpuku (元服), obrzędu wejścia w dorosłość, dziewczyna podczas mogi (裳着), ceremonii pierwszego założenia dorosłej spódnicy. Mniej więcej w wieku siedemnastu, osiemnastu lat dziecko z dobrego rodu zmieniało białe zęby na czarne i od tej chwili świat traktował je jak kogoś innego. Czerń ogłaszała: ta osoba jest już dorosła, weszła w wiek odpowiedzialności i obrzędu.

Z czasem próg przesuwał się w dół, i to brutalnie. W okresie wojen domowych Sengoku, gdy małżeństwo córki było ruchem na szachownicy sojuszów, wodzowie barwili dziewczynkom zęby już koło ósmego roku życia, bo czerń oznaczała gotowość do zamążpójścia, a politycznych narzeczonych potrzebowano wcześnie. Pierwsze barwienie miało własną opiekunkę: starszą krewną albo zaufaną mężatkę, zwaną kane-oya (鉄漿親), dosłownie „matką od czerni”, prowadzącą dziewczynę przez obrzęd. Historyk Watanabe Kyōji w głośnej książce „Twarz minionego świata” widzi w tym coś więcej niż modę. Jego zdaniem czernienie zębów i wyrywanie brwi było japońską odmianą tego, co antropologia nazywa systemem klas wieku: publicznym, widocznym z daleka znakiem przejścia dziewczyny od swobody dzieciństwa, gdzie wybaczano jej nawet wybryki, do roli żony i matki. Twarz stawała się dokumentem tożsamości.

Ciekawa jest też męska strona tej historii, bo czerni nie nosili tylko dworzanie. Niektórzy wojownicy malowali zęby przed bitwą. Powód był ponury i logiczny: jeśli polegnę i utną mi głowę, niech wygląda godnie, niech po czerni zębów widać, że należała do kogoś wysokiej rangi. Stąd makabryczna praktyka pola walki, kubikeshō (首化粧), czyli „makijaż głów”. Zwycięzcy stroili odcięte głowy wrogów, pudrowali je i czernili im zęby, częściowo może i z szacunku dla poległych, ale częściowo z wyrachowania, bo „czarnozęba głowa” świadczyła, że ubito dostojnika, a za to należała się większa nagroda. Zdarzało się, że białe zęby pospolitego żołnierza dobarwiano na czarno, żeby podbić wartość trofeum. Wspomniany wcześniej Tanizaki oparł na tym powieść „Bushūkō hiwa”, w której chłopiec przygląda się, jak kobiety malują zdobyczne głowy, i czuje mroczne, niepojęte dla siebie podniecenie. Mamy o tym i świadectwo z pierwszej ręki: w spisanych wspomnieniach kobiety znanej jako „Oamu monogatari” (おあむ物語, czasem czytane jako „Oan Monogatari”) stara dama opowiada, jak za młodu, w oblężonym zamku, czerniła zęby ściętym wrogom.

W epoce Edo to wszystko się zwęziło. Mężczyźni, poza dworem cesarskim, przestali się barwić zupełnie. Czerń stała się przede wszystkim znakiem mężatki i obietnicą wierności. Żony wojowników często czerniły zęby dopiero po urodzeniu pierwszego dziecka. Czerniły je też kobiety niezamężne po dwudziestce oraz, osobnym, wyrazistym stylem, kurtyzany i gejsze z dzielnic rozkoszy. Na wsi czerń malowało się tylko od święta, na wesele, na pogrzeb, na obrzęd. W jednej z najbardziej znanych japońskich baśni, „Gongitsune” (権狐 / ごんぎつね – „Lisek Gon”), czarne zęby pojawiają się właśnie przy takiej wiejskiej żałobie. Czerń przestała być po prostu urodą. Stała się językiem, w którym twarz informowała o wieku, stanie, statusie i wierności.

Brwi przeniesione na czoło

Czerni zębów prawie zawsze towarzyszyło coś jeszcze trudniejszego do przyjęcia dla współczesnego oka: hikimayu (引眉), usunięcie własnych brwi i namalowanie nowych w innym miejscu. Brwi wyrywano pęsetą albo zgalano, a potem tuszem rysowano dwie miękkie, owalne plamy wyżej, na czole, bliżej linii włosów.

Nazywano je tenjōmayu (殿上眉), „brwiami dworskimi”, bo nosili je ci, komu wolno było wstąpić na salę audiencyjną pałacu. Przez wieki plamy te wędrowały coraz wyżej. Na portretach kobiet z czasów późniejszych, choćby słynnej Oichi, brwi siedzą niemal pod nasadą włosów, dwie mgliste kreski oderwane od oczu. To nie była niedbałość malarza. Tak właśnie chciano wyglądać.

Bolało. Sei Shōnagon, dama dworu i autorka „Makura no sōshi”, czyli „Notatnika spod poduszki” (więcej o niej przeczytasz tu: Moja genialna i złośliwa nauczycielka i przyjaciółka: Sei Shōnagon i uważność z pazurem), w wyliczance rzeczy rzadkich i cennych umieszcza srebrną pęsetę, która dobrze wyrywa włoski. Drobny, a wymowny szczegół: skoro dobra pęseta była skarbem, to skubanie brwi musiało być częstą i niemiłą czynnością. W „Genji monogatari” dziewczynce, jeszcze bez poczernionych zębów, wyskubuje się i maluje brwi, i dopiero wtedy jej twarz nabiera dla otoczenia urody. Dziecko przeobraża się w damę przez zabieg na brwiach.

Najciekawsze jest tu nie „jak”, lecz „po co”. Obyczaj robi się w tym miejscu zaskakująco przenikliwy psychologicznie. Brwi to ruchoma część twarzy, w której najwyraźniej odbija się emocja: unosimy je w zdziwieniu, ściągamy w gniewie, marszczymy w trosce. Usuwając naturalne brwi i malując nieruchome plamy wysoko na czole, dama dworu pozbawiała twarz tego wskaźnika. Mimika przestawała ją zdradzać. Pozostawał chłodny, gładki, nieprzenikniony spokój, dokładnie ta wyniosłość, jakiej oczekiwano od arystokratki. To samo dążenie do twarzy-maski widać potem w teatrze nō, gdzie nieruchome oblicze wyraża wszystko właśnie przez to, że pozornie nie wyraża nic.

I tu na chwilę przeskoczmy przez tysiąc lat, bo z tym akurat odruchem jesteśmy bliżej dam z Heian, niż się nam wydaje. Współczesny zastrzyk z botoksu w czoło i okolice brwi unieruchamia te same mięśnie, z którymi dama dworu walczyła pęsetą. Cel bywa zaskakująco podobny: wygładzić, uspokoić, zatrzeć grymas, uzyskać twarz mniej poruszoną emocją. Środki dzieli przepaść techniki, intencja jest pokrewna. Nieruchome czoło jako ideał opanowania wraca tam, gdzie o brwiach na czole nigdy nie słyszano.

Co w pięknie naprawdę pochodzi z natury

Pora zająć się wprost pytaniem ze wstępu, bo to, przynajmniej dla mnie, sedno całej sprawy. Czy istnieje w ogóle jakieś piękno wpisane w nas biologicznie, niezależne od epoki i kultury? Okazuje się, że nauka zajmuje się tym od dekad intensywnie i ma już część odpowiedzi.

Owszem, istnieje, i nauka mówi o nim całkiem konkretnie. Już Karol Darwin przeczuwał, że upodobania estetyczne są częścią doboru płciowego, że pewne cechy uchodzą za pociągające, ponieważ sygnalizują wartość partnera. Współczesna psychologia ewolucyjna idzie dalej. Gillian Rhodes w przeglądowej pracy o ewolucyjnej psychologii urody twarzy wskazuje trzy względnie powtarzalne, międzykulturowe składniki atrakcyjności: symetrię, przeciętność rozumianą jako bliskość uśrednionego wzorca twarzy oraz dymorfizm płciowy, czyli wyrazistość cech typowo kobiecych albo męskich. Do tego dochodzi gładka, czysta cera i oznaki młodości. Te preferencje pojawiają się wcześnie; badania Judith Langlois pokazały, że nawet kilkumiesięczne niemowlęta dłużej wpatrują się w twarze ocenione przez dorosłych jako ładne. W tym przypadku trudno to nazwać wyuczonym uprzedzeniem.

Dlaczego akurat te cechy? Bo wszystkie, mniej lub bardziej, są sygnałem zdrowia i sprawności. Symetria świadczy o tym, że rozwój organizmu nie został zaburzony. Czysta cera mówi o braku choroby. Uśredniony wzorzec twarzy bywa odbierany jako oznaka stabilnej, niewyróżniającej się genetyki. Z grubsza więc człowiek na całym świecie reaguje podobnie na to, co podpowiada mu, że ma przed sobą zdrowego, młodego, płodnego osobnika. Tyle przyznaje biologia.

Tu jednak kryje się subtelność łatwa do przeoczenia, a rozstrzygająca wszystko. Rhodes sama podkreśla, że międzykulturowo powtarza się nie tyle konkretna treść ideału, ile reguła jego budowania. Zgadzamy się co do tego, że liczy się zdrowie, młodość, czytelny sygnał płci. Nie zgadzamy się natomiast prawie wcale co do tego, jakim znakiem to wyrazić. I właśnie w tę szczelinę wchodzi czarny ząb. Białe zęby owszem, dają się czytać jako sygnał zdrowia, ale to tylko jeden z możliwych zapisów. Kultura japońska wpisała w to samo miejsce znak przeciwny: tu zdrowie i dojrzałość znaczyły czerń. Ząb pozostał nośnikiem statusu i dorosłości, zmienił się jedynie kolor, którym to zapisano. Biologia dała gramatykę. Zdanie napisała kultura, i napisała je zupełnie inaczej w różnych miejscach świata.

Jak umowa zamienia się w instynkt

Zostaje pytanie, które mnie samego nurtuje najbardziej. Skoro czerń zębów to konwencja, dlaczego ludzie odczuwali ją jako oczywiste, niemal zwierzęce piękno, a nie jako sztuczną etykietę? Jak to się dzieje, że dowolna umowa zaczyna być doświadczana jako instynkt?

Psychologia ma na to kilka odpowiedzi, działających razem. Pierwsza to efekt samej ekspozycji, opisany przez Roberta Zajonca: im częściej obcujemy z jakimś bodźcem, tym bardziej go lubimy, bez żadnego dodatkowego powodu, samym przyzwyczajeniem. Dziewczynka z epoki Edo od urodzenia widziała matkę, ciotki, sąsiadki z czarnymi zębami. Czerń była twarzą miłości, opieki, dorosłości. Zanim zdążyła cokolwiek pomyśleć, już ją lubiła. Druga odpowiedź to socjalizacja i uwewnętrznienie norm: dziecko nie tylko widzi obyczaj, ale uczy się, że jego złamanie jest wstydem, i przyswaja tę ocenę jako własną. Trzecia, najgłębsza, to mechanizm kosztownego sygnału, nazwany przez biologa Amotza Zahaviego zasadą upośledzenia. Znak działa tym mocniej, im więcej kosztuje. Cuchnący, codzienny, niewdzięczny rytuał barwienia był właśnie taki: drogi w czasie i wysiłku, a przez to wiarygodny. Czarne zęby krzyczały, że ta kobieta ma status, dyscyplinę i miejsce w porządku rodzinnym, niemożliwe do podrobienia jednym gestem.

Złóżmy te trzy mechanizmy razem, a otrzymamy coś, czego osoba z wewnątrz kultury nie odróżni od instynktu. Widziała czerń od kołyski, więc ją lubiła. Wiedziała, że biały uśmiech to wstyd, więc czuła wstręt (wyjaśnienie jest wtórne, w tym wypadku: „bo białe zęby wyglądają jak naga kość”). Wiedziała, że czerń kosztuje, więc ją szanowała. Trzy nitki splecione w jedno przeżycie, nazywane przez nią po prostu „pięknem”, tak jak my nazywamy pięknem własne, równie wyuczone upodobania.

A natura, jak to natura, w końcu się upomniała. Tu makabryczny szczegół, który lubię przywoływać, bo świetnie pokazuje granicę między biologią a konwencją. Biel twarzy, oshiroi, robiono najczęściej z bieli ołowiowej. Ołów wchłaniał się przez skórę i kumulował w ciele, a im wyżej urodzona kobieta, tym grubiej i częściej się pudrowała, więc tym więcej trucizny przyjmowała. Istnieje poważna hipoteza, że przewlekłe zatrucie ołowiem skracało życie dworskich dam, a wiele z nich umierało przed trzydziestką, i odbijało się na zdrowiu ich dzieci. Konwencja kazała malować twarz na nadnaturalną biel, sygnał młodości i czystości wyolbrzymiony ponad to, co daje natura. Biologia odpowiedziała powolnym truciem. Kulturze udaje się przekonać człowieka, że trucizna jest pięknem. Ciała nie przekona.

Ta, która śmiała się białymi zębami

Najmocniejszy dowód, że mówimy o konwencji, a nie o instynkcie, daje przypadek kogoś, kto się jej sprzeciwił. W zbiorze opowieści z przełomu Heian i Kamakura, „Tsutsumi Chūnagon monogatari”, jest krótki, zdumiewająco nowoczesny utwór o dziewczynie zwanej Księżniczką (po prostu 姫君, himegimi), co kochała owady. Bohaterka hoduje gąsienice, bada, w co się przepoczwarzą, i gardzi rówieśnicami zachwycającymi się ładnymi motylami. Powiedziała (sam przecierałem oczy ze zdumienia, gdy pierwszy raz przeczytałem to zdanie w tekście, który pochodził z czasów Japonii Heian):

「人は、まことあり、本地たづねたるこそ、心ばへをかしけれ」

(Hito wa, makoto ari, honji tazunetaru koso, kokorobae okashikere.)

„Człowiek ma w sobie prawdę; dociekanie istoty rzeczy (prawdy) jest tym, co czyni ducha pięknym/godnym uznania.”

-「虫めづる姫君」 (Mushi mezuru himegimi,

„Księżniczka, która kochała owady"),

jedno z opowiadań zbioru 『堤中納言物語』 ,  

„Tsutsumi Chūnagon monogatari", autor anonimowy,

XII wiek, prawdopodobnie Heian-kyō

Z tej zasady bohaterka wyciąga konsekwencje także dla własnej twarzy. Upiększanie się uważa za fałsz. Więc nie wyrywa brwi, nosi je gęste i naturalne, i nie czerni zębów, bo to według niej „uciążliwe i brudne”. I śmieje się, pokazując lśniąco białe zęby.

Cały dwór jest zgorszony. Dla otoczenia jej naturalna twarz nie jest świeża ani odważna, lecz odpychająca. Dworki szepczą, że ma brwi jak gąsienice, a dziąsła jak obłażąca z gąsienicy skóra. Białe zęby, na które my dziś wydajemy majątek, są tu dowodem dzikości i braku ogłady. Zwróćmy uwagę, jak doskonale to odwraca naszą intuicję. Wszystko, co uznalibyśmy za zdrowe i ładne, naturalne brwi, białe zęby, brak ciężkiego makijażu, w tamtym świecie czytano jako brzydotę i prostactwo. To samo ciało, ta sama biologia, dwie przeciwne oceny. Lepszego eksperymentu na rozdzielenie natury od konwencji trudno sobie wymarzyć, a dostarczyła go literatura sprzed dziewięciuset lat. Choć dziś podobne eksperymenty widać w mediach społecznościowych, choćby z nienaturalnie powiększanymi ustami.

Księżniczkę, co kochała owady, czyta się dziś jako wczesną buntowniczkę, niemal patronkę naturalności. Jej historia mówi też rzecz mniej budującą. Można odmówić konwencji, owszem, tyle że płaci się za to cenę bycia uznanym za dziwadło, dzikusa, niegodnego towarzystwa. Piękno nie jest wyłącznie prywatnym odczuciem. Jest umową społeczną, a kto wyłamuje się z niej sam, ten zostaje sam.

Czoła, stopy i opalenizna

Żeby nie wyszło, że to japońska osobliwość, rozejrzyjmy się szerzej, bo każda kultura robi z ciałem coś, co sąsiadom wydaje się niepojęte. W późnym średniowieczu i renesansie w Europie ideałem było wysokie, gładkie czoło, więc damy goliły i wyskubywały linię włosów oraz brwi, żeby czoło wydawało się większe; portrety z tamtych stuleci pokazują kobiety o twarzach niemal bez brwi, zaskakująco blisko japońskiego hikimayu, choć obie kultury nie wiedziały o swoim istnieniu. W tej samej Europie pielęgnowano bladość skóry jako znak, że nie pracuje się w polu, i osiągano ją bielą ołowiową, tą samą trucizną co japoński oshiroi i z tym samym skutkiem dla zdrowia. Dwa końce Eurazji, ta sama logika: oznaka wyższości warta powolnego zatrucia.

Lista jest długa i czasem okrutna. W Chinach przez blisko tysiąc lat krępowano dziewczynkom stopy, łamiąc kości, by uzyskać maleńką „złotą lotosową” stópkę, ideał tak silny, że bez niego trudno było wydać córkę za mąż. W różnych częściach świata wydłużano szyje obręczami, rozciągano płatki uszu i wargi, pokrywano ciało bliznami i tatuażami nieczytelnymi dla sąsiednich ludów. Wszędzie to samo: ciało jako tablica, na której kultura wypisuje status, dojrzałość i przynależność, w alfabecie zrozumiałym tylko dla swoich.

Najlepszy dowód, jak ruchoma bywa ta umowa, daje przykład świeży i bliski. Jeszcze sto lat temu na Zachodzie opalenizna była piętnem, znakiem chłopa i robotnika; dama dbała o porcelanową bladość. Wystarczyła jedna dekada i kilka gestów mody z lat dwudziestych, by opalona skóra stała się oznaką luksusu, zdrowia i wolnego czasu, dokładnym przeciwieństwem dawnego znaczenia. Ten sam brąz na skórze, w ciągu jednego pokolenia, z hańby zmienił się w przywilej. A skoro tak potrafi się przemienić coś tak namacalnego jak kolor skóry, to dlaczego dziwić się, że kolor zębów raz znaczył elegancję, a raz dzikość? My zresztą siedzimy w tej samej historii. Wydajemy pieniądze, żeby zęby były bielsze niż natura, i unieruchamiamy sobie czoła zastrzykami, powiększamy nienaturalnie wargi. Niekiedy się głodzimy. Niekiedy uwypuklamy do granic karykatury części ciała, które kojarzą nam się z kobiecością lub męskością. Robimy wobec własnych twarzy i ciał dokładnie to samo co dama z Heian, tyle że w drugą stronę i w przekonaniu, że my akurat kierujemy się zdrowym rozsądkiem, a nie modą.

Dekret przeciw czerni

Koniec tysiącletniego obyczaju nie przyszedł z przesytu ani z mody. Przyszedł ze spojrzenia obcych. Gdy w połowie dziewiętnastego wieku Japonia otworzyła się na Zachód, przybysze z Europy i Ameryki patrzyli na czarne zęby mężatek z mieszaniną fascynacji i obrzydzenia, a w raportach pisali o barbarzyńskim zwyczaju, który celowo szpeci kobiety. Brytyjski dyplomata Rutherford Alcock posunął się do teorii, że ohaguro ma chronić wierność żon przez umyślne czynienie ich brzydkimi, co mówi więcej o jego własnych założeniach niż o Japonii. Po raz pierwszy w dziejach tego obyczaju Japończycy zobaczyli własne twarze cudzymi oczami. I się zawstydzili.

Reszta była polityką. Młody rząd Meiji budował nowoczesne, „cywilizowane” państwo, zdolne rozmawiać z mocarstwami jak równy z równym, a do tego programu czarne zęby pasowały jak pięść do nosa. W roku 1870 wyszedł dekret zakazujący arystokracji czernienia zębów i golenia brwi. Sam przepis nie wystarczył, bo obyczaj był zbyt głęboko wrośnięty. Przełom przyniósł dopiero gest z góry: w 1873 roku cesarzowa, znana później jako Shōken, pokazała się publicznie z białymi zębami i naturalnymi brwiami, pierwsza cesarzowa w zachodnim stroju. To podziałało mocniej niż każdy przepis. Skoro najwyżej postawiona kobieta kraju porzuciła czerń, czerń przestała znaczyć dostojeństwo. W ciągu jednego pokolenia ohaguro zniknęło z miast, zaszywając się jeszcze na jakiś czas po wsiach i na dalekiej północy, by w końcu wygasnąć. Tysiąc lat skończyło się w mniej więcej trzydzieści.

Jest gorzka ironia w tym, że obyczaj zdrowszy dla zębów niż wybielanie ustąpił pod hasłem higieny i postępu. Nie wygrała tu biologia z przesądem. Wygrał jeden zestaw konwencji nad drugim, a rozstrzygnęła o tym siła. A o tym, jakie zęby będą się podobały bardziej, zdecydowała nie natura, tylko to, czyje czarne okręty stoją w czyim porcie. Piękno rzadko bywa neutralne. Najczęściej jest polem, na którym widać, kto komu narzuca, jak należy wyglądać.

Gramatyka piękna

Zostaje obraz ze wstępu, teraz widziany z drugiej strony. Wzdrygamy się na widok czarnego uśmiechu, a tamci wzdrygaliby się na widok naszego. Obie reakcje są szczere i obie są wyuczone. Ewolucja dała nam wąską gramatykę: lubimy oznaki zdrowia, młodości, czystości, czytelny sygnał, że przed nami ktoś żywotny i nieco podobny do nas. Ale zdania w tej gramatyce pisze kultura, i pisze je z porażającą dowolnością. Tu zdrowie znaczy biel, tam czerń. Tu dojrzałość to gładkie czoło, tam dwie plamy pod włosami. Tu luksus to bladość, za dekadę to opalenizna.

Czarne zęby nie były błędem ani dzikością, którą wreszcie naprawiono. Były pełnym, spójnym, działającym przez tysiąc lat zdaniem napisanym w innym dialekcie piękna. A nasza biel, nasze wybielacze i nasze obrzmiałe wargi to też nie głos natury, tylko kolejne zdanie, brane za ostatnie słowo, bo akurat w nim teraz mówimy.

Źródła

1. 渡辺京二, 『逝きし世の面影』 (Watanabe Kyōji, „Twarz minionego świata"), Heibonsha, 2005. Teza o czernieniu zębów i goleniu brwi jako japońskim systemie klas wieku.

2. ポーラ文化研究所, 『日本の化粧』 (Pola Bunka Kenkyūjo, „Japoński makijaż"). Opracowanie historii kosmetyki: trzy kolory, oshiroi, beni, technika ohaguro.

3. 『源氏物語』 (Murasaki Shikibu, „Genji monogatari"). Scena malowania brwi dziewczynce. Pełnego polskiego przekładu nie ma (w przygotowaniu); por. Iwona Kordzińska-Nawrocka, „Dziesięć wieków Genji monogatari w kulturze Japonii", 2008.

4. 『堤中納言物語』, w tym 「虫めづる姫君」 (Tsutsumi Chūnagon monogatari, „Księżniczka, która kochała owady”)

5. 『おあむ物語』 (Oamu monogatari). Wspomnienia kobiety czerniącej zęby ściętym głowom w oblężonym zamku.

4. Jun'ichirō Tanizaki, „Pochwała cienia", przeł. Henryk Lipszyc, Karakter, 2016. Estetyka półmroku.

5. Gillian Rhodes, „The Evolutionary Psychology of Facial Beauty", Annual Review of Psychology, t. 57, 2006. Symetria, uśrednienie, dymorfizm jako międzykulturowe reguły, nie treść ideału.

6. Judith H. Langlois i in., „Maxims or Myths of Beauty? A Meta-Analytic and Theoretical Review", Psychological Bulletin, t. 126, 2000, preferencje atrakcyjności u niemowląt.

7. Robert B. Zajonc, „Attitudinal Effects of Mere Exposure", Journal of Personality and Social Psychology, t. 9, 1968. Efekt samej ekspozycji. Oraz: Amotz i Avishag Zahavi, „The Handicap Principle", 1997 - kosztowny sygnał.

   >> PODOBNE ARTYKUŁY:

Kolorystyczna esencja japońskiej estetyki: cynobrowa czerwień, nieskazitelna biel, głęboka czerń

Genji i Yugao – tajemnice księżycowego powoju w tysiącletniej opowieści o żądzy i stracie

Przed czasem gejsz i oiran: shirabyōshi – tancerki z mieczem u pasa i realnym wpływem na władzę średniowiecznej Kamakury

Urodzone w piekle, pochowane w Jōkanji – co uczyniono tysiącom kobiet Yoshiwary?

Gdy mąż nie chciał dać rozwodu – pomoc kobietom w czasach shogunatu Tokugawa

    未開    ソビエライ

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?

Zobacz książki autora strony:

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Polityka prywatności

Napisz do nas...

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!