上の雪　さむかろな。　つめたい月がさしていて。　下の雪　重かろな。　何百人ものせていて。　中の雪　さみしかろな。　空も地面（じべた）もみえないで。
 

„Śniegowi na wierzchu
pewnie zimno,
świeci na niego mroźny księżyc.
Śniegowi na spodzie
pewnie ciężko,
dźwiga setki ludzi.
Śniegowi w środku
pewnie samotnie,
nie widzi ani nieba, ani ziemi.”

- Kaneko Misuzu,

„Tsumotta yuki”

Na wschodnim krańcu wyspy Ōmijima, w rybackiej osadzie Kayoi, schody prowadzą na zbocze nad zatoką. Stoi tam granitowy kamień wysoki na dwa i pół metra. To grób, tyle że nie ludzki: w ziemi za kamieniem leży ponad 70 wielorybich płodów. Aż do ery Meiji rybacy znajdowali je w brzuchach upolowanych samic i chowali tutaj. W pobliskiej świątyni przechowuje się księgę zmarłych, w której wieloryby dostawały buddyjskie imiona pośmiertne, jak ludzie. Na drugim brzegu zatoki leży Senzaki, dawny port wielorybników. W 1903 roku urodziła się tam Kaneko Teru i dorastała w jedynej w miasteczku księgarni, prowadzonej przez owdowiałą matkę. Jako dwudziestolatka, już pod pseudonimem Kaneko Misuzu (金子みすゞ), napisała 10 wersów o wielkim połowie sardynek – radosnym festiwalu dla ludzi i masowym pogrzebie pod wodą.

Wiersz wydrukowało pismo dla dzieci, a jeden z najgłośniejszych poetów epoki nazwał autorkę gwiazdą. W 1926 roku wyszła za subiekta z księgarni wuja. Mąż z czasem zabronił jej pisać wiersze, więc w zamian notowała to, co mówiła jej trzyletnia córka, z uwagą poetki i czułością matki, a wiersze, które zdążyła napisać, przepisała do 3 kieszonkowych kalendarzyków i posłała bratu do Tokio. Na początku 1930 roku odeszła od męża i z dzieckiem wróciła do matki. Ale według prawa córka należała do ojca, a on zapowiedział, że ją odbierze. Kobieta w ówczesnej Japonii nie miała szans w takim konflikcie. Misuzu odebrała sobie życie 10 marca, w wieku 26 lat. W ostatnim liście prosiła, żeby dziewczynkę wychowała babka.

Potem na pół wieku zapadła cisza zapomnienia. W 1966 roku tokijski student Yazaki Setsuo trafił w antologii na wiersz o sardynkach i zaczął szukać autorki. Obchodził antykwariaty, wyszukiwał jej wiersze rozsiane po starych pismach, wypytywał dawnych poetów, aż przez księgarnię w Shimonoseki dotarł do rodziny. W 1982 roku młodszy brat zmarłej pół wieku wcześniej poetki pokazał mu kalendarzyki, przechowane przez wojnę: 512 wierszy, a ponad 400 z nich nigdy nie trafiło do druku. Czekały na czytelnika dwa razy dłużej, niż żyła ich autorka. Dziś zna je w Japonii każde dziecko. Są w podręcznikach i w piosenkach, a po tsunami w 2011 roku telewizja powtarzała jeden z nich tak często, że został głosem tamtej żałoby. Córka dożyła czasów, gdy wiersze jej młodej mamy sprzed 80 lat miała na ustach cała Japonia.

Dziesięć wersów

朝焼小焼だ　大漁だ　大羽鰮の　大漁だ。　浜はまつりの　ようだけど　海のなかでは　何万の　鰮のとむらい　するだろう。

(Asayake koyake da / tairyō da / ōba iwashi no / tairyō da. / Hama wa matsuri no / yō da kedo / umi no naka de wa / nanman no / iwashi no tomurai / suru darō.)

„Ranna zorza, zorzyczka,
wielki połów,
dorodnych sardynek
wielki połów.

Na plaży jakby
festyn,
a w morzu
dziesiątkom tysięcy
sardynek
wyprawiają pewnie pogrzeb.”

- Kaneko Misuzu, „Tairyō”,

„Dōwa”, 1924; zeszyt „Utsukushii machi”

Ōba iwashi (大羽鰮) to dorodne, dorosłe sardynki, ryba tania i pospolita. Pierwsza strofa brzmi jak wyliczanka. Asayake koyake (朝焼小焼), zorza i zorzyczka, to podwojenie jak z dziecięcych przyśpiewek, a zaraz po nim pada okrzyk: wielki połów. Druga strofa zaczyna od tego samego festynu i nagle skręca. Zawiasem jest krótkie kedo (けど), „ale” / „a”, a resztę dźwiga końcówka darō (だろう), czyli „pewnie”, „chyba”. Misuzu nie twierdzi, że ryby mają żałobę. Przypuszcza po prostu, że pod wodą może się dziać coś, czego z plaży nie widać.

Wiersz idzie przy tym krokiem tradycyjnej pieśni. Po japońsku liczy się mory, krótkie jednostki rytmu, a wersy „Tairyō” układają się prawie wszędzie w pary po 7 i 5 mor, w metrum znanym z piosenek, przyśpiewek i dawnej poezji. Pogrzeb nadchodzi więc tym samym rytmem co festyn. Nie ma w wierszu zmiany tonu, nie ma ściszenia głosu. Dziecko mówi o śmierci ryb tym samym tanecznym krokiem, którym przed chwilą mówiło o połowie, i może dlatego ta zmiana perspektywy uderza tak silnie.

Kto wyprawia ten pogrzeb, wiersz nie mówi. Mówi za to coś o liczeniu. Na brzegu dziesiątki tysięcy ryb są połowem, w morzu ta sama liczba to zmarli. Brzeg ma prawo do swojego święta, Senzaki żyło z tych ryb, i wiersz go nie gani. Trzyma oba obrazy naraz i żadnego nie unieważnia. Tę dojrzałość łatwo przeoczyć, bo mówi tu dziecko, a dla dziecka morze ma swoje obyczaje i, jak ludzie, wyprawia zmarłym pogrzeb.

Amerykański tanatolog Kenneth Doka opisał w 1989 roku żałobę nieuznawaną przez otoczenie: po stracie, o której nie wypada mówić, po kimś albo po czymś, czego nie wypada opłakiwać. Nazwał ją disenfranchised grief, żałobą pozbawioną prawa obywatelstwa. Misuzu robi ruch odwrotny i jakby to prawo nadaje. W jej wierszu żałobę mają ryby, a ich śmierć dostaje obrzęd, choć na brzegu nikt by go nie przewidział. Do tej samej czułości wróci w wierszu o kokonach jedwabników.

Yazaki przeczytał to w 1966 roku. Po ponad pół wieku opisał tę chwilę jednym zdaniem:

わずか10行で、私自身の中にある人間中心のまなざしが完全にひっくり返された。

(Wazuka jūgyō de, watashi jishin no naka ni aru ningen chūshin no manazashi ga kanzen ni hikkurikaesareta.)

„Wystarczyło dziesięć wersów, żeby moje własne spojrzenie, z człowiekiem w samym środku, całkiem odwróciło się do góry nogami.”

- Yazaki Setsuo,

„Yomigaetta maboroshi no dōyō shijin”,

nippon.com, 24 lutego 2021

Sam poeta dōyō i uczeń Mado Michio, Yazaki widział w tym przewrót od myśli, że sardynka jest po to, żeby ją zjeść, do myśli, że człowiek żyje dzięki cudzemu życiu. Mnie dodatkowo w tym wierszu porusza ciekawość niezdolna zatrzymać się na linii wody. Dziecko stoi na plaży w środku święta i zamiast patrzeć tam, gdzie wszyscy, zagląda pod taflę wody.

Psychologia rozwojowa ma na ten ruch nazwę: decentracja, czyli wyjście poza własny punkt widzenia. Jean Piaget i Bärbel Inhelder w pracy z 1948 roku pokazywali dzieciom makietę 3 gór i prosili, by wybrały obrazek z widokiem z miejsca, gdzie siedziała lalka. Czterolatki wybierały zwykle własny widok, a Piaget uznał, że dziecko mniej więcej do siódmego roku życia tkwi w egocentryzmie. W 1975 roku Helen Borke zamieniła góry na znajomy krajobraz z jeziorem, zwierzętami i domem, a lalkę na Grovera z „Ulicy Sezamkowej”, i z zadaniem zaczęły sobie radzić trzylatki. Cudzą perspektywę łatwiej przyjąć, kiedy scena jest swojska. Dla dziecka z Senzaki nie było sceny bardziej swojskiej niż plaża w dzień połowu. „Tairyō” to w pewnym sensie zadanie Piageta postawione na głowie: dorosła kobieta pisze głosem dziecka i prosi czytelnika, żeby zobaczył plażę z miejsca sardynki.

Ten ruch, przejście na drugą stronę, Misuzu powtarzała potem wiele razy. „Tairyō” wydrukowało w 1924 roku pismo „Dōwa” (童話, „Baśń”), w 1926 roku wiersz trafił do dorocznej antologii poetów dziecięcych, a w 1957 roku do antologii Iwanami, tej samej, którą 9 lat później otworzył Yazaki. Był tam jedynym jej wierszem.

Księga zmarłych wielorybów

Na całym wybrzeżu Nagato powtarzano dawne przysłowie:

鯨一頭捕れば七浦潤う

(Kujira ittō toreba nanaura uruou)

„Złowisz jednego wieloryba, a siedem zatok zazna dostatku.”

 W epoce Edo, pod władzą rodu Mōri, to wybrzeże stało się jednym z głównych ośrodków wielorybnictwa nad Morzem Japońskim. Grupy łowców z Kayoi i z Senzaki wypływały najpierw z harpunami, potem z sieciami; jedne i drugie można dziś oglądać w miejscowym muzeum wielorybnictwa. Wieloryba zabijano i rozbierano, a potem robiono rzecz, która z daleka wygląda na niekonsekwencję: nadawano mu imię jak zmarłemu człowiekowi.

Przełożony Kōganji, który w 1679 roku pochował pierwszy płód, odmówił nad nim sutry. Kamień, postawiony w 1692 roku, ufundowali przywódcy miejscowej grupy łowców sieciowych i ich nazwiska wyryto na jego boku. W 1935 roku grób wpisano na listę zabytków narodowych.

Na kamieniu, pod wezwaniem Amidy, wyryto 4 krótkie wersy po chińsku (poniżej w japońskim odczycie):

業尽有情　雖放不生　故宿人天　同証仏果

(Gōjin ujō / suihō fushō / koshuku ninten / dōshō bukka)

„Istoty, którym wyczerpała się karma,
choćby je wypuścić, i tak nie przeżyją.
Niech więc zamieszkają w ludziach i niebianach
i razem z nimi dostąpią stanu buddy.”

- inskrypcja grobu wielorybów w Kayoi,

5. miesiąc 5. roku ery Genroku (1692)

To formuła starsza niż kamień, wywodzona z tradycji chramu Suwa, gdzie od wieków usprawiedliwiała jedzenie mięsa: zwierzę, którego czas minął, i tak by nie przeżyło, a zjedzone przez człowieka zamieszka w nim i razem z nim dojdzie do oświecenia. Teologia na użytek myśliwych, można by powiedzieć z politowaniem lub zniesmaczeniem. Łowcy z Kayoi jednak nie poprzestali na formule. Postawili kamień, płody chowali aż do ery Meiji, a w świątyni Kōganji prowadzono księgę zmarłych. Jej zachowany tom to harmonijkowo składana wstęga długa na blisko 7 metrów, z wpisami z pierwszych dekad XIX wieku: imię pośmiertne, gatunek, data i miejsce połowu, nazwa grupy łowców. Każdej wiosny świątynia wciąż odprawia za wieloryby buddyjski obrzęd żałobny, kujira ekō (鯨回向).

W świątyni przechowuje się też wielorybią tabliczkę pośmiertną, wysoką na 77,5 centymetra, taką, jakie w japońskich domach stawia się na ołtarzyku zmarłym przodkom. Sama nazwa księgi, geigei kakochō (鯨鯢過去帳), też coś mówi. W klasycznym chińskim 鯨 (gei) oznaczało samca wieloryba, a 鯢 (gei) samicę, i obok matek wpisywano tam ich nienarodzone młode. Wielorybnictwo miało też swoje pieśni. Kujira-uta (鯨唄) śpiewano w sezonie przy pracy w szopach i na ucztach, a według miejscowych opisów było w nich zarazem dziękczynienie i żałoba po zabitym zwierzęciu. Towarzyszy im tylko bęben, a zamiast klaskać, śpiewający pocierają dłonią o dłoń. Grupy łowców dawno się rozwiązały, więc pieśni podtrzymuje dziś miejscowe towarzystwo ich miłośników.

Nie wiadomo, czy mała Teru bywała na tych ceremoniach. Wiadomo, że dorastała po drugiej stronie zatoki, w miasteczku, które żyło z morza. Jeśli czułość z „Tairyō” ma jakieś korzenie, to właśnie tutaj. To ta sama gramatyka, co wyryta w granicie w Kayoi, tylko przełożona na język dziecka.

Jedyna księgarnia w Senzaki

Teru urodziła się 11 kwietnia 1903 roku jako najstarsza córka Shōnosuke i Michi Kaneko. W domu była jeszcze babka Ume i starszy o 2 lata brat Kensuke, a 2 lata później przyszedł na świat Masasuke. Ojciec pracował dla księgarni Bun'eidō, prowadzonej w Shimonoseki przez męża młodszej siostry Michi, i kierował jej filią w chińskim porcie Yingkou. Tam zmarł w 1906 roku. Długo uważano, że go zamordowano; artykuł w dzienniku „Yomiuri” z 2006 roku podważył tę wersję i dziś za bardziej prawdopodobny uchodzi wylew. Teru nie miała jeszcze 3 lat.

Krewni z Shimonoseki pomogli wdowie otworzyć w Senzaki własny sklep, Kaneko Bun'eidō (金子文英堂), jedyną księgarnię w miasteczku. W 1907 roku najmłodszego syna oddano do adopcji bezdzietnemu wujostwu w Shimonoseki. Chłopiec rósł w przekonaniu, że ciotka i wuj są jego rodzicami. O tym, że Kensuke i Teru to jego rodzeństwo, nie wiedział przez blisko 20 lat.

W 1910 roku Teru poszła do szkoły podstawowej w Senzaki. Była zdolna i lubiana, od pierwszej do szóstej klasy pełniła obowiązki przewodniczącej klasy. W 1916 roku poszła do żeńskiej szkoły w powiecie Ōtsu, nowoczesnej jak na prowincję, z angielskim i tenisem. W 1918 roku w Tokio zaczęło wychodzić pismo „Akai Tori” („Czerwony ptak”) i Japonię ogarnęła moda na dōyō (童謡), wiersze dla dzieci pisane z artystyczną ambicją, do czytania i do śpiewania. Pisma z nową poezją mnożyły się z roku na rok.

Tej samej jesieni zmarła ciotka z Shimonoseki, a owdowiały wuj ożenił się z Michi. Masasuke, nadal niczego nie wiedząc, dostał za macochę kobietę, która go urodziła. Rodzeństwo zaczęło się widywać i cała trójka szybko się zaprzyjaźniła, rozmawiali o muzyce i literaturze. Po ukończeniu szkoły Teru pomagała starszemu bratu w księgarni w Senzaki. W 2003 roku, w setną rocznicę jej urodzin, na miejscu rodzinnego domu otwarto muzeum i odtworzono w nim dawną księgarnię razem z paleniskiem i studnią. Ściany budynku pokryto mozaikami z deseczek po kamaboko (蒲鉾), rybnych pasztecikach, słynnym przysmaku Senzaki. Rybackie miasteczko upamiętniło swoją poetkę tym, co miało pod ręką.

Sama za ladą w Małym Tokio

W kwietniu 1923 roku, po ślubie Kensuke, matka ściągnęła Teru do Shimonoseki. Miasto było wtedy ruchliwym portem na drodze na kontynent i mówiono o nim „Małe Tokio”. Księgarnia wuja miała sklep w najlepszej dzielnicy i filie aż w Dalian i Qingdao. Teru powierzono jedną z filii, w pasażu handlowym niedaleko miejsca, gdzie dziś stoi targ rybny Karato. Stała za ladą sama. W czerwcu, po 2 miesiącach w nowym mieście, wysłała wiersze do 4 pism naraz, podpisując je pseudonimem Kaneko Misuzu. We wrześniu wydrukowały ją wszystkie cztery. Z tego samego roku pochodzi jej najbardziej znana fotografia, portret dwudziestolatki.

Ruch dōyō wyrósł na pismach z rubrykami dla czytelników. W „Akai Tori” wiersze nadsyłane przez amatorów wybierał Kitahara Hakushū, w „Kin no Fune” Noguchi Ujō, w „Dōwa” Saijō Yaso (西條八十), a każdy z nich miał swoją rubrykę i swoich wychowanków. Dla młodych autorów z prowincji druk w takiej rubryce był najkrótszą drogą do świata literatury. Kobiet trafiało tam niewiele. Saijō, starszy od Misuzu o 11 lat, znawca literatury francuskiej i autor znanych piosenek, pisał w 1923 roku, że poetek dōyō w ogóle nie ma.

Porównał debiutantkę z Christiną Rossetti, wiktoriańską poetką, autorką zbioru wierszy dla dzieci „Sing-Song” z 1872 roku, a później nazwał ją wakaki dōyō shijin no naka no kyosei (若き童謡詩人の中の巨星), wielką gwiazdą wśród młodych poetów dōyō. W ciągu 5 lat wydrukowano około 90 jej utworów, najwięcej w „Dōwa”. W lipcu 1926 roku „Tairyō” trafił do dorocznej antologii Stowarzyszenia Poetów Dōyō, wydanej przez Shinchōsha, a autorkę przyjęto do tego grona. W spisie treści antologii jej pseudonim wydrukowano jako 金子みすず (Kaneko Misuzu), zwykłym ず (zu), bez staroświeckiego znaku powtórzenia ゞ (tu również zu), którym sama się podpisywała.

W styczniu 1927 roku pismo poetyckie „Aishō” wydrukowało jej wiersz o 3 rodzajach istot ciągnących do światła.

明るい方へ　明るい方へ。　一つの葉でも　陽の洩るとこへ。　籔かげの草は。　明るい方へ　明るい方へ。　翅は焦げよと　灯のあるとこへ。　夜飛ぶ虫は。　明るい方へ　明るい方へ。　一分もひろく　日の射すとこへ。　都会に住む子等は。

(Akarui hō e / akarui hō e. / Hitotsu no ha demo / hi no moru toko e. / Yabukage no kusa wa. / Akarui hō e / akarui hō e. / Hane wa kogeyo to / hi no aru toko e. / Yoru tobu mushi wa. / Akarui hō e / akarui hō e. / Ichibu mo hiroku / hi no sasu toko e. / Machi ni sumu kora wa.)

„Ku jasności,
ku jasności.
Choćby jednym listkiem
tam, gdzie prześwituje słońce.
Trawa w cieniu zarośli.

Ku jasności,
ku jasności.
Niech spłoną skrzydła,
byle tam, gdzie świeci lampa.
Owady, co latają nocą.

Ku jasności,
ku jasności.
Choć o włos szerzej,
tam, gdzie pada słońce.
Dzieci, co mieszkają w mieście.”

- Kaneko Misuzu, „Akarui hō e”,

„Aishō”, styczeń 1927;

zeszyt „Sora no kāsama”

Wiersz ma budowę dziecięcej piosenki, z refrenem w każdej strofie, i dopiero w środku widać, że ta piosenka zna cenę. Owady lecą do lampy, choćby miały spalić skrzydła. Misuzu nie robi z tego przestrogi ani pochwały, zapisuje sam pęd, wspólny trawie w cieniu, nocnym owadom i dzieciom z miasta. W ostatniej strofie wystarczy im ichibu (一分), dawna miara długości, nieco ponad 3 milimetry. O tyle więcej słońca. W 2021 roku, Yazaki wybrał właśnie ten wiersz, kiedy chciał coś powiedzieć ludziom, którym pandemia dawała się we znaki.

Pięć minut na peronie

W rodzinie tymczasem narastał kłopot. Masasuke nie palił się do przejęcia księgarni po przybranym ojcu. Według JULA (czyt. pol. dżura), wydawnictwa, które od 1984 roku publikuje jej wiersze, do Teru, uważanej przez niego za córkę macochy, zaczął czuć coś więcej niż przyjaźń. Wuj znalazł wyjście: wydać ją za mąż. Masasuke protestował. Teru zgodziła się, myśląc o położeniu matki i młodszego brata. Dopiero wtedy chłopak dowiedział się, że jest jej rodzonym bratem.

W lutym 1926 roku Teru wyszła za Miyamoto, starszego subiekta z księgarni wuja. Masasuke i nowy szwagier nie potrafili się dogadać, Miyamoto musiał odejść z firmy i młodzi opuścili dom. W listopadzie urodziła się córka, Fusae. Mąż zabronił Teru pisania wierszy i korespondencji z innymi poetami.

Latem 1927 roku Saijō jechał na Kyūshū i w Shimonoseki miał przesiadkę. Na tamtejszym dworcu, wtedy sercu miasta otoczonym bankami, domami handlowymi i hotelami, spotkał Misuzu. Widzieli się ten jeden raz w życiu, przez 5 minut. Cztery lata później opisał ją w eseju: nieułożone włosy, codzienne ubranie, na plecach małe dziecko. Zaraz potem zastrzegł, że mimo to rysy miała piękne. I dodał jeszcze jedno zdanie:

その眼は黒燿石のやうに深く輝いていた

(Sono me wa kokuyōseki no yō ni fukaku kagayaite ita)

„Jej oczy lśniły głęboko jak obsydian.”

- Saijō Yaso,

„Shimonoseki no ichiya”,

„Rōningyō”, 1931

O czym rozmawiali, nie wiadomo. Było to ich pierwsze i ostatnie spotkanie, a zostało z niego kilka zdań w eseju, który Saijō napisał, kiedy już nie żyła.

Kalendarzyki z 1925 roku

W 1929 roku Teru przepisała swoje wiersze do 3 zeszytów i nadała im tytuły: „Utsukushii machi” („Piękne miasteczko”), „Sora no kāsama” („Mama nieba”) i „Samishii ōjo” („Samotna królewna”). Zeszytami zostały kieszonkowe kalendarze Hakubunkanu, jednego z największych wydawnictw tamtej epoki, na lata 1925 i 1926, egzemplarze pokazowe, jakie wydawcy rozsyłali do księgarń. Kalendarz na miniony rok do sprzedania już się nie nadawał. Jej wystarczył za notes. Kompletów było dwa, więc 512 wierszy przepisała ręcznie dwukrotnie, w sumie ponad tysiąc tekstów, w roku, w którym coraz bardziej chorowała.

Jeden komplet posłała Saijō Yaso, drugi bratu, do Tokio, gdzie Masasuke próbował sił jako scenarzysta i pracował już pod pseudonimem Kamiyama Gasuke (上山雅輔). Przetrwał komplet brata. Dwa pierwsze zeszyty to czystopis, w trzecim widać rękę przy pracy: przy 25 wierszach postawiła trójkąt, znak „do poprawy”, przy 24 krzyżyk, „do wyrzucenia”. Razem 512 utworów, z których za jej życia ukazała się niespełna jedna piąta.

Te znaczki mówią o niej więcej niż niejedna biografia. Kobieta, której zabroniono pisać, siedziała nad własnymi wierszami jak redaktorka: wybierała, oceniała, odrzucała. Krzyżyk przy wierszu znaczy, że coś jej się w nim nie podobało, a trójkąt, że zamierzała do niego wrócić. Kto stawia przy wierszu znak „do poprawy”, zakłada, że będzie miał na to czas.

Jeden z wierszy drugiego zeszytu, wydrukowany jesienią 1927 roku w „Aishō”, wyryto po latach na pomniku poetki w parku Kotobuki w Shimonoseki, obok portretu dwudziestoletniej Teru, niedaleko miejsca, gdzie stał główny sklep wuja.

蜂はお花のなかに、　お花はお庭のなかに、　お庭は土塀のなかに、　土塀は町のなかに、　町は日本のなかに、　日本は世界のなかに、　世界は神さまのなかに。　そうして、そうして、神さまは、　小ちゃな蜂の中に。

(Hachi wa ohana no naka ni, / ohana wa oniwa no naka ni, / oniwa wa dobei no naka ni, / dobei wa machi no naka ni, / machi wa Nihon no naka ni, / Nihon wa sekai no naka ni, / sekai wa kamisama no naka ni. / Sōshite, sōshite, kamisama wa, / chiicha na hachi no naka ni.)

„Pszczoła jest w kwiatku,
kwiatek jest w ogrodzie,
ogród jest w glinianym murze,
mur jest w miasteczku,
miasteczko jest w Japonii,
Japonia jest w świecie,
świat jest w bogu.

A potem, a potem bóg
jest w malutkiej pszczółce.”

- Kaneko Misuzu,

„Hachi to kamisama”,

„Aishō”, październik 1927;

zeszyt „Sora no kāsama”

Wiersz wykonuje ten sam ruch co „Tairyō”, tylko w skali. Kamera odjeżdża od pszczoły coraz dalej, przez ogród, mur, miasteczko, kraj i świat, aż po największe, co umie sobie wyobrazić dziecko, i jednym zdaniem wraca do owada. Kamisama (神さま, bóg – bez konkretnego adresu jednej religii) jest w ustach dziecka słowem zwyczajnym i czułym, a wiersz nie wykłada żadnej teologii. Pokazuje tylko, że największe mieści się w najmniejszym. Brzmi to jak dziecięca odpowiedź na napis z Kayoi: tam zwierzę miało zamieszkać w człowieku, tutaj bóg mieszka w owadzie.

Kiedy nie mogła już pisać wierszy, zaczęła zapisywać cudze słowa. Według JULA jej oparciem było wtedy patrzenie, jak rośnie córka. Do notesu zatytułowanego „Nankindama” (南京玉), czyli „szklane koraliki”, wpisywała to, co mówiła mała Fusae, słowo po słowie, jak koraliki nawlekane na nitkę. W 1995 roku 13 zapisanych w nim powiedzonek trafiło do książki obrazkowej, a cały notes ukazał się drukiem w 2003 roku jako zapis mowy trzylatki. Wydawca widzi w nim miłość matki i słuch poetki. Ja widzę jeszcze kobietę, której zakazano własnych słów, a mimo to nie przestała słuchać.

Marzec 1930

Choroba się pogłębiała, według niektórych źródeł mąż zaraził ją chorobą weneryczną. Na początku 1930 roku Teru postanowiła się rozwieść, wyprowadziła się od męża i z córką wróciła do matki. Chciała tylko jednego: sama wychować Fusae. Kodeks cywilny z 1898 roku oddawał jednak władzę rodzicielską ojcu, a mąż napisał, że przyjedzie po dziecko.

9 marca poszła do zakładu fotograficznego i zrobiła sobie zdjęcie. Następnego dnia, 10 marca 1930 roku, odebrała sobie życie. Miała 26 lat. W liście do byłego męża zostawiła prośbę, którą wydawnictwo JULA przytacza tak:

ふさえを心豊かに育てたい。だから母ミチにあずけてほしい

(Fusae o kokoro yutaka ni sodatetai. Dakara haha Michi ni azukete hoshii)

„Chcę, żeby Fusae wyrosła na człowieka o bogatym sercu. Dlatego oddaj ją pod opiekę mojej matce, Michi.”

- Kaneko Misuzu, list do byłego męża,

marzec 1930 (według JULA)

Fusae została przybraną córką babki i u niej dorastała. Teru pochowano w Senzaki, w świątyni Henshōji (遍照寺), obok ojca.

52 lata

Pierwszy upomniał się o nią Saijō. W 1931 roku w swoim piśmie „Rōningyō” („Woskowa lalka”) opisał tamte 5 minut w Shimonoseki i przypomniał jeden z jej wierszy z 1927 roku, pisząc, że to chyba jej zesshō (絶唱), utwór szczytowy.

蚕は繭に　はいります。　きゅうくつそうな　あの繭に。　けれど、蚕は　うれしかろ、　蝶々になって　飛べるのよ。　人はお墓へ　はいります、　暗いさみしい　あの墓へ。　そして、いい子は　翅が生え、　天使になって　飛べるのよ。

(Kaiko wa mayu ni / hairimasu. / Kyūkutsu sō na / ano mayu ni. / Keredo, kaiko wa / ureshikaro, / chōcho ni natte / toberu no yo. / Hito wa ohaka e / hairimasu, / kurai samishii / ano haka e. / Soshite, ii ko wa / hane ga hae, / tenshi ni natte / toberu no yo.)

„Jedwabnik wchodzi
do kokonu,
do tego kokonu,
gdzie tak ciasno.

Ale jedwabnik
pewnie się cieszy:
zostanie motylem
i pofrunie.

Człowiek wchodzi
do grobu,
do tego grobu,
gdzie ciemno i smutno.

A grzeczne dziecko
dostanie skrzydła,
zostanie aniołem
i pofrunie.”

- Kaneko Misuzu,

„Mayu to ohaka”,

„Aishō”, styczeń 1927;

zeszyt „Sora no kāsama”

Łatwo dziś czytać ten wiersz przez to, co stało się 3 lata później, i dlatego lepiej oddać głos dziewczynce, o której opowiada Yazaki. Wyrecytowała mu go z pamięci, a potem poprawiła autorkę: jedwabnik nie zmienia się we fruwającego motyla, tylko w ćmę. Miała rację, i to podwójnie: udomowiona ćma jedwabnika nie umie latać, a większość poczwarek w ogóle nie wychodzi z kokonów, bo kokony gotuje się, żeby rozwinąć z nich nić. Yazaki sądzi, że właśnie dlatego Misuzu dała choć w wierszu skrzydła poczwarkom zabitym dla jedwabiu.

Saijō próbował jeszcze kilka razy. W 1935 roku wydrukował parę jej wierszy w piśmie dla dziewcząt „Shōjo Kurabu”, ale tomu z jej zeszytów nie złożył nigdy.

Bratu, który dostał drugi komplet zeszytów, zostawiła w marcu 1930 roku list. Według JULA kończył się słowami:

さらば、我等の選手、勇ましく往け

(Saraba, warera no senshu, isamashiku yuke)

„Żegnaj, nasz zawodniku, idź naprzód odważnie.”

- Kaneko Misuzu, list do brata,

marzec 1930 (według JULA)

Brat jeszcze przez jakiś czas wierzył, że zeszyty uda się wydać. W 1931 roku napisał w piśmie literackim „Shokudai” („Świecznik”) zdanie, w którym słychać już rezygnację:

既に童謡そのものがジャーナリズムから完全に取残された

(Sude ni dōyō sono mono ga jānarizumu kara kanzen ni torinokosareta)

„Dōyō jako takie prasa porzuciła już całkowicie.”

- Kamiyama Gasuke,

„Shokudai”,

1931 (według JULA)

Brzmi to jak trzeźwa ocena rynku i pewnie nią było. Zeszytów brat mimo to nie oddał ani nie zniszczył.

Potem przyszła wojna i o poetce z Shimonoseki przestano mówić. Po 1945 roku kilku jej rówieśników z rubryk czytelniczych, wśród nich Yoda Jun'ichi i Satō Yoshimi, wyrobiło sobie nazwiska i od czasu do czasu wrzucało do antologii pojedyncze jej wiersze. W 1957 roku Yoda umieścił „Tairyō” w zbiorze dla Iwanami. Dziewięć lat później otworzył go Yazaki.

Szukał po swojemu, czyli na piechotę. Obszedł tokijskie antykwariaty jeden po drugim, pytał w Bibliotece Narodowej i w muzeach literatury. Satō Yoshimi powiedział mu, że Misuzu wysyłała wiersze z Shimonoseki i że zmarła młodo. Inny dawny autor z rubryk, Danjō Harukiyo, wydał w 1970 roku własnym sumptem zbiorek około 30 jej wierszy z czasopism, zatytułowany od wiersza o kokonach „Mayu to haka”, i dał Yazakiemu egzemplarz. Potem przez ponad 10 lat nic. Wreszcie Yazaki odwrócił kierunek i zaczął od księgarni w Shimonoseki, skąd przed półwieczem wychodziły jej listy do redakcji. Przez księgarnię trafił do krewnych, przez krewnych do brata. Kamiyama Gasuke kierował wtedy działem reżyserii w tokijskiej trupie teatralnej Wakakusa, a za sobą miał lata pisania dla komika Furukawy Roppy i teksty piosenek, wśród nich przeboju „Otsukai wa jitensha ni notte”. Opowiedział Yazakiemu o siostrze i pokazał kalendarzyki. Było w nich ponad 5 razy więcej wierszy, niż ukazało się za jej życia. Zeszyty siostry przechowywał przez ponad pół wieku, przez wojnę i wszystkie lata pracy w teatrze, choć od 1931 roku wątpił, że ktoś je wyda.

Żadne wydawnictwo nie chciało drukować 512 wierszy nieznanej autorki. Redaktorka wydawnictwa JULA, Ōmura, zaproponowała wydanie w przedpłacie. Jak relacjonuje JULA, przekonywała:

作品をぜんぶ活字にしておけば、50年は生きのび、いつか正当な評価を得られるにちがいない

(Sakuhin o zenbu katsuji ni shite okeba, gojūnen wa ikinobi, itsuka seitō na hyōka o erareru ni chigainai)

„Jeśli złożymy w druku wszystkie utwory, przetrwają pięćdziesiąt lat i kiedyś na pewno doczekają się sprawiedliwej oceny.”

- Ōmura, redaktorka JULA,

przed wydaniem z 1984 roku (według JULA)

W lutym 1984 roku wyszło pierwsze wydanie dzieł zebranych, 1000 egzemplarzy opłaconych z góry przez zamawiających. Wśród redaktorów był Yoda Jun'ichi, ten sam, który 27 lat wcześniej wstawił „Tairyō” do antologii Iwanami. Od śmierci autorki minęły 54 lata. Ōmura obiecywała wierszom pół wieku w druku. Mniej więcej tyle samo przeleżały już w kalendarzykach.

Echo

Dalej wszystko potoczyło się szybko. W 1996 roku jej wiersze weszły do podręczników szkół podstawowych, w 2003 roku otwarto muzeum w Senzaki, a Yazaki został jego dyrektorem. Do jesieni 2015 roku odwiedziło je 1,5 miliona ludzi. Zanim w 1984 roku ukazały się jej wiersze, w samym Senzaki prawie nikt nie słyszał o Kaneko Misuzu. Dziś dzieci z tamtejszej szkoły mają o niej osobne lekcje i zapytane, czy ją znają, odpowiadają, że tak. Kompozytorzy pisali do jej wierszy pieśni i utwory chóralne, telewizja dla dzieci robiła z nich piosenki, a przekłady powstały w kilkunastu językach. W 2016 roku w Stanach Zjednoczonych ukazała się o niej książka obrazkowa „Are You an Echo?”, cztery lata później wydana także po japońsku. Yazaki tłumaczy ten zasięg słowami swojego nauczyciela, poety Mado Michio:

詩は自分の発見や感動を書き、童謡は自分の発見や感動をみんなで共有できるところまで深く掘り下げて書く

(Shi wa jibun no hakken ya kandō o kaki, dōyō wa jibun no hakken ya kandō o minna de kyōyū dekiru tokoro made fukaku horisagete kaku)

„Wiersz zapisuje własne odkrycie i własne wzruszenie, a dōyō drąży je tak głęboko, aż dojdzie do miejsca, gdzie mogą je dzielić wszyscy.”

- Mado Michio, cyt. za: Yazaki Setsuo,

nippon.com, 24 lutego 2021

To piękna definicja, ale ma swoją cenę. Wspólne łatwo pomylić z ogólnym, a wiersz znany wszystkim na pamięć bywa już tylko powtarzany.

W marcu 2011 roku, po trzęsieniu ziemi i tsunami w Tōhoku, firmy wycofały reklamy z telewizji, a puste miejsca wypełniły spoty społeczne AC Japan, organizacji utrzymywanej ze składek firm. W jednym z nich piosenkarka UA czytała wiersz Misuzu „Kodama deshō ka” („Czy to echo?”), napisany ponad 80 lat wcześniej, a wydrukowany po raz pierwszy w 1984 roku. Spot wracał na ekrany bez końca. Tytuł trafił do pierwszej dziesiątki słów roku, obok „3.11”, „więzi” i “ludzi, którzy utknęli w drodze powrotnej do domu”, w sieci mnożyły się parodie, a sprzedaż jej książek skoczyła.

Ma to swój drugi koniec. W kwietniu 2016 roku, po trzęsieniu ziemi w Kumamoto, spoty AC znów zapełniły przerwy reklamowe, a ludzie pisali w sieci, że wolą ich nie oglądać, bo przypominają im 2011 rok. Poetka, która przez całe życie patrzyła tam, gdzie nikt nie patrzył, zrosła się w pamięci z katastrofą i stała się automatem do pocieszeń. Jej najczęściej powtarzane frazy zaczęły żyć jako hasła, oderwane od wierszy.

Wokół tej historii narosła też fikcja. W 2001 roku powstał film „Misuzu” w reżyserii Igarashiego Shō, telewizja TBS nakręciła o niej 2 filmy, w 2001 i w 2012 roku, a drugi z nich osnuto wokół uczucia, jakim Masasuke darzył siostrę, nie wiedząc, że to siostra. W 2017 roku Matsumoto Yūko wydała powieść biograficzną opartą na dziennikach brata, prowadzonych przez blisko 70 lat i odnalezionych na Shikoku dopiero w 2014 roku. Sama autorka zauważa, że Gasuke zapisywał w nich raczej, co robił, niż co czuł. Resztę dopowiada literatura. Kto chce wiedzieć, co myślała Teru, musi się pogodzić z tym, że zostały po niej wiersze, kilka listów i notes ze słowami córki.

Fusae dożyła tego wszystkiego. W 2012 roku, po pokazie telewizyjnego filmu o matce, powiedziała dziennikarzom:

胸がいっぱいで、うまく言葉にできない。命がけで私を残して死んだ母を、皆さんに大事に思っていただき、生きてきて良かったと思う

(Mune ga ippai de, umaku kotoba ni dekinai. Inochigake de watashi o nokoshite shinda haha o, minasan ni daiji ni omotte itadaki, ikite kite yokatta to omou)

„Serce mam tak pełne, że brakuje mi słów. Mama zapłaciła życiem za to, żebym została w jej rodzinie, a wy wszyscy tak bardzo ją cenicie, że myślę: warto było żyć.”

- Fusae, córka Kaneko Misuzu,

Tokio, 25 czerwca 2012 (eiga.com)

Co roku wiosną w świątyni Kōganji, po drugiej stronie zatoki, odprawia się ceremonię za wieloryby, choć polowań nie ma tu od mniej więcej 100 lat. Przełożony świątyni czyta tekst, który sam napisał. Księga zmarłych wielorybów leży przy tym zamknięta, bo łuszczy się już ze starości i jest za krucha, żeby ją podnosić. Na zboczu nad zatoką stoi granitowy kamień, za nim ziemia z płodami, przed nim woda. Na drugim brzegu Senzaki.

Źródła

1. 矢崎節夫「よみがえった幻の童謡詩人：金子みすゞ」, nippon.com, 24 lutego 2021.

2. 矢崎節夫「金子みすゞの童謡：神さまは、小ちゃな蜂の中に」, nippon.com, 9 marca 2021.

3. JULA出版局「金子みすゞの人生」, jula.co.jp (dostęp: 4 listopada 2026).

4. Kaneko Misuzu, „Kaneko Misuzu dōyō zenshū”, t. 1–6, red. Yazaki Setsuo, JULA, Tokio 2003–2004 (teksty wierszy według cytatów redaktora z poz. 1 i 2).

5. „Shizuka ni kokoro ni hibiku Misuzu no shijō o tadoru”, „Blue Signal” nr 139, JR West (westjr.co.jp).

6. Nahed Almeri, „Kaneko Misuzu no «imajinēshon»: Saijō Yaso ni yoru Misuzu no hyōka o shuppatsuten to shite”, repozytorium Uniwersytetu Tsukuba.

7. „Kujirabaka” i „Kōganji”, Yamaguchi-ken Kankō Renmei (yamaguchi-tourism.jp); „Kujirabaka”, tabi-mag.jp.

8. „Ishii Fukuko «kokoro no zaisan o nokoshite agetai»”, eiga.com, 26 czerwca 2012.

9. Jean Piaget, Bärbel Inhelder, „La représentation de l'espace chez l'enfant”, Presses Universitaires de France, Paryż 1948.

10. Helen Borke, „Piaget's mountains revisited: Changes in the egocentric landscape”, „Developmental Psychology” 11 (2), 1975, s. 240–243.

11. Kenneth J. Doka (red.), „Disenfranchised Grief: Recognizing Hidden Sorrow”, Lexington Books, Lexington 1989.

12. 松本侑子『みすゞと雅輔』, 新潮社, Tokio 2017 (opis wydawcy i wywiad z autorką, shinchosha.co.jp).

Japońskie teksty wierszy podano według wydania z 2003 roku, w zapisie współczesnym. W czasopismach z lat 20. i w pierwszym wydaniu dzieł zebranych z 1984 roku wiersze zapisano dawną ortografią kana, np. やうだけど w miejscu ようだけど (w obu wypadkach yō da kedo).

   >> PODOBNE ARTYKUŁY:

Chiri Yukie - ajnuska dziewczyna, która zdążyła zapisać głos ginącego świata

Dlaczego Japonia wciąż zabija wieloryby? Dotowany rządowo biurokratyczny relikt bez popytu

Gdy mąż nie chciał dać rozwodu – pomoc kobietom w czasach shogunatu Tokugawa

Zapach starego papieru i wanilii. Popołudnie w Jinbōchō, dzielnicy antykwariatów w Tokio

Bolesna strata bez domknięcia – japońskie pojęcie nagori i przyzwolenie, by nie iść dalej

    未開    ソビエライ

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?

Zobacz książki autora strony:

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Polityka prywatności

Napisz do nas...

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!