
是御密談之御間也。(…)早道之者抔江も御逢被遊候。必竟誓語之間ト言ハ語るまし洩しましとの御誓ヒ也。
- opis komnat zamku w Hirosaki z papierów koshō-gumi

Działała na północnym krańcu Honshū, z oczami wpatrzonymi w Ezo, dzisiejsze Hokkaidō, i nazywała się hayamichi-no-mono (早道之者), „ludzie szybkiej drogi”. Podobno został po niej dom. Od zamku w Hirosaki idzie się tam 5 minut, potem skręca między płoty w ślepy zaułek, zamknięty skarpą wysoką na 3, może 4 metry. Gospodarz nie otworzył od razu drzwi. Kazał mi zadrzeć głowę i pokazał palcem pod okap, na mały kwadrat wycięty w desce. Po drugiej stronie jest nisza ciasna jak szuflada, na jednego leżącego człowieka z okiem przy otworze. Kto wszedł w zaułek, ten był już widziany. W środku deska na progu izby z paleniskiem zaskrzypiała głośno jak ostrzeżenie, snop latarki wyłuskał z mroku szafy szczelinę wiodącą do schowka, a ściana na końcu korytarza ustąpiła pod dłonią jak drzwi.
Kłopot w tym, że ten dom jest w całej historii rzeczą najmniej pewną: nie wymienia go żaden znany dokument. Pewniejszy jest papier. W archiwum pod Tokio leży cienki zeszyt z 1818 roku, spis ludzi oddziału z ulicami i żołdem liczonych w belach ryżu; dowódca Terada Tahei z ulicy Daikanchō ma w nim dopisane 31 lat służby. Ci shinobi przez 200 lat, od lat 70. XVII wieku do 1870 roku, mieli etat, uczniów, plac ćwiczeń obsadzony sosnami, żeby nikt nie zaglądał, i pokój w zamku, gdzie pan przyjmował ich bez świadków. Doglądali pól maku na opium, pływali przez cieśninę, a w maju 1821 roku szli nocami przy lektyce pana, bo pod przełęczą czekał zamachowiec. Raz użyto ich do oczerniania ludzi i ktoś zapłacił za to głową. Raz rozwiązano ich jako zbędnych. Wrócili, bo władza, która nauczyła się patrzeć ich oczami, nie umiała już tych oczu zamknąć.


Najostrzej odpowiedział mu Hirose Toshihide, miejscowy ortodonta i autor opracowań o planach Hirosaki z 1869 roku. Jego zarzuty są rzeczowe. Rodzin o nazwisku Munakata jest na tamtym planie 9, a Kakichi nie figuruje w żadnym spisie wasali. Około 1800 roku parcela należała do kogoś zupełnie innego, a po sąsiedzku ćwiczyli miejscy strażnicy. Schowek za wnęką ozdobną mają też inne stare domy w mieście i nikt nie robi z nich kryjówek. Deski skrzypią ze starości, tak jak w kiotyjskiej świątyni Chion-in, gdzie słynna „słowicza podłoga” ucichła po remoncie w 2011 roku. No i dowódcy oddziału, znani z adresami ze spisów z 1818 i 1828 roku, mieszkali w innych dzielnicach. Hirose przypomina też, że w tym domu do 1989 roku żył Sōma Teizō, znany działacz ruchu sztuki ludowej i członek miejskiej rady do spraw zabytków, a mimo to w przeglądzie zachowanych domów samurajskich z lat 80. XX wieku budynku nie ma.

Nie umiem tego sporu rozstrzygnąć i nie sądzę, żeby dało się to zrobić bez nowego dokumentu. Dom mógł należeć do ludzi z otoczenia oddziału. Mógł też być zwyczajnym domem niższego wasala, a legendę dopisał mu dopiero XX wiek. Czemu więc piszę tekst o północnych ninjach, skoro jest tyle wątpliwości? Otóż – ciekawe jest to, że o ścianach domu wiemy mało, ale o ludziach, którzy mieli za nimi siedzieć, zaskakująco dużo i na pewno.


Wojny z tego nie było, był za to strumień papieru. W 3 miesiące z Matsumae do Hirosaki poszło 45 raportów: 13 w 9. miesiącu, 18 w 10. i 14 w przestępnym 10. Jeszcze w 7. miesiącu karō rezydujący w Edo kazał wysłać na wyspę potajemnie kupca z Aomori, przepytywać Kudō Chūbeia, kupca z Matsumae zaopatrującego domenę, i 2, 3 razy w miesiącu słać parami niższych inspektorów. Polecił też policzyć statki kursujące do Matsumae z portów Sotogahama, Jūsan i Ajigasawa oraz łodzie należące do Ainów z własnych ziem. Listy przez cieśninę wozili w łodziach Ainowie z półwyspu Tsugaru, poddani tego samego pana. Z Sugiyamą płynęło ich 9.
W 8. miesiącu do Matsumae pojechali 2 wasale z Hirosaki. Mieli obejrzeć drogę do Kunnui, gdzie stał polowy obóz Matsumae i dokąd w razie potrzeby poszłyby posiłki z Hirosaki. Gospodarze ich tam nie puścili, bo nie życzyli sobie obcych wojsk na wyspie. Zostało drugie zadanie, wyznaczone jeszcze przed wyjazdem, czyli wybadać 4 rzeczy: jak naprawdę stoją sprawy domeny Matsumae, jak sprawy Ainów, co robią pan Matsumae i dowódca przysłany mu przez shōgunat, wreszcie co mówi się wśród zwykłych mieszkańców. Po ponad 2 tygodniach wrócili z raportem o siłach Shakushaina i o siłach Matsumae.

W żadnym z tych zapisów nie pada słowo shinobi. Robotę wykonali inspektorzy piechoty, drobni lennicy, kupcy i ainuscy przewoźnicy, a rachunek zapłacili ci ostatni. Kiyokawa widzi w tamtym lecie początek oddziału i trudno się z nim nie zgodzić: domena przekonała się, że północna granica wymaga ludzi, których jedynym zajęciem będzie wiedzieć.

Długo na 7 racjach nie został. Kronika pokazuje go w orszaku pana wjeżdżającego do Hirosaki 21. dnia 6. miesiąca, a niedługo potem z nadaniem 200 koku i dworem w czwartym dziedzińcu zamku. Później doszło jeszcze 100 koku i nadzór nad wałami wokół miasta. Watatani Kiyoshi, historyk szkół walki, podaje, że Nakagawa nosił wcześniej imię Kogenta, a jego podwładnych nazywano grupą Kohayato, zanim przyjęła się nazwa hayamichi. Skąd ona sama, źródła z epoki nie tłumaczą. Kiyokawa czyta ją jako określenie ludzi, którzy szybko niosą wiadomość przez cieśninę do zamku i dalej do Edo, Watatani widział w niej siłę nóg wojskowego gońca.
Dziennik domeny z 1684 roku pokazuje mistrza sztuk ukrytych przy zajęciach, których nie przewiduje żadna legenda. Razem z Karōji Sanzaemonem kieruje żeglugą do Edo: zgłasza maszt długi na 17 sążni, około 30 metrów, szykuje 50 000 polan na przyszłoroczny transport, pilnuje ważenia bel z ryżem wyładowywanych w Tsurudze. Dla ogrodu domeny prosi o maty i 2 juczne ładunki słomy pod melony. Dostaje polecenie, żeby krzewy herbaciane, marniejące na złej ziemi, przenieść na wzgórze Chitoseyama. Nadzoruje kopanie czerwonej ochry w Akanezawie. Kiedy w ptaszarni pada o świcie młody żuraw sprowadzony wiosną z Matsumae, to on składa meldunek i słyszy, że ptaka należy zasolić. W tych samych latach jeden z jego podwładnych, Ono Shichiemon, za nieopisane bliżej przewinienie zostaje wygnany na 5 ri, około 20 kilometrów, od miasta.
Lekarz i historyk medycyny Matsuki Akitomo znalazł go jeszcze w jednym miejscu: wśród nadzorców pól makowych. Z maku robiono ichiryūkintan (一粒金丹), pigułkę z opium, późniejsze źródło dochodów domeny, a w 1686 roku przy zbiorze makówek pracowali obok lekarzy także ludzie hayamichi. Latem 1682 roku pewien wasal zapisał w dzienniku, że po obiedzie odwiedził kilku znajomych, i wśród nazwisk pada Nakagawa Kohayato. Mistrz z Kōgi był więc w zamkowym mieście kimś zupełnie widzialnym, średniej rangi urzędnikiem od statków, ziół i kruszców, do którego wpadało się z wizytą.
Niewidzialni mieli być jego ludzie. Najwcześniejszy datowany ślad nazwy pochodzi z 1. dnia 3. miesiąca 2. roku ery Jōkyō (4 kwietnia 1685 roku): rozporządzenie ustala, że w sprawie zsiadania z konia przy spotkaniu na drodze obowiązują ich te same zasady co pieszych inspektorów. Półtora roku później, 15. dnia 8. miesiąca (2 października 1686 roku), pan ogląda w sali przy scenie ich narzędzia, a przepis zastrzega, że przyboczni nie mają tam wstępu. Jakie to były narzędzia, nikt nie zapisał. Kronika dodaje tylko, że etat podniesiono do 20 ludzi, dobieranych spośród pieszej gwardii i niższych rangą.
Z tych pierwszych lat pochodzi anegdota niemożliwa do sprawdzenia, przechowana w zbiorze opowieści o dawnych wasalach, spisanym długo później. Za Nobumasy, po kolejnych zakazach hazardu, karō Tsugaru Genba naradzał się z innymi dostojnikami w czyimś domu. Podano posiłek. Genba kazał postawić jeszcze jedną tacę na szarym końcu, zawołał w stronę parawanu: „Posłańcze, dziękujemy za trud” i długo zapraszał do stołu. Zza parawanu wyszedł człowiek z grupy Nakagawy i przyklęknął. Genba nie robił mu wyrzutów. Powiedział, że rozumie, po co go przysłano, ale w zakazany hazard nikt tu nie gra. Wyjaśnił, w jakiej sprawie się zebrali, i poprosił, żeby po powrocie zdał z tego dokładną relację.

Zwykły człowiek oddziału brał 45 bel i 3 racje, czyli około 70 000 zł rocznie, czasem z niewielkim dodatkiem za służbę. Syn żyjący jeszcze w domu ojca zaczynał od 5 ryō w monecie i 2 racji, razem około 26 000 zł. Niektórych przenoszono z inspektorów piechoty: Kubota Shūsuke z Dōyamachi przeszedł tak w 1813 roku i w spisie ma 6. rok służby. Uczniowie mieli prawo stawać przed obliczem pana, a regulamin wymienia ich jednym tchem z uczniami sokolników i zamkowych rzemieślników. Według odczytu Hirosego w zeszycie jest 2 dowódców i 17 ludzi.


Najdziwniejszy z tych papierów zachował się w instrukcjach dla koshō (小姓), młodych wasali z osobistej służby pana. Jest wśród nich rysunek pokazujący, jak przygotować Salę Zachodniego Jeziora na chwilę, gdy pan przyjmuje człowieka hayamichi: poduszkę ułożyć przy wnęce, od strony papierowych drzwi, ustawić piecyk, miecz pana trzyma przyboczny. Instrukcja nazywa to pomieszczenie pokojem poufnych rozmów, do którego poza najwyższymi dostojnikami i najbliższą służbą wchodzą jeszcze tylko ludzie oddziału, i dodaje, że mówi się na nie „pokój przysiąg”, bo co tu powiedziane, tego się nie powtarza. Jest i dopisek o tempie: przy takich spotkaniach sługa musi wiedzieć, kiedy się śpieszyć, a kiedy zwlekać.
Popkulturowy ninja niewiele by z tego zrozumiał. Czterdzieści pięć bel, pisma wychodzące w wyznaczone dni, tabliczka przy bramie i od czasu do czasu wyjazd do Matsumae w charakterze świadka przy zakupach domeny, bo i taki przydział odnotowano. Służba składała się głównie z czekania.
W mieście, gdzie każdy zna adres dowódcy i wie, gdzie ćwiczą jego ludzie, istnienie oddziału nie mogło być sekretem. Sekretem pozostawało, na kogo akurat oddział patrzy. Genba z anegdoty nie musiał widzieć człowieka za parawanem, wystarczyło mu wiedzieć o etacie. Taki nadzór działa nawet wtedy, kiedy za parawanem nikogo nie ma, i to jest w nim najtańsze. Człowiek z rocznym żołdem 45 bel zna sprawy niezdatne do zapisania, sąsiedzi wiedzą, że je zna, a on sam przez całe życie ma mówić tylko jednemu słuchaczowi, w pokoju, z którego nic nie wychodzi.

Źródła milczą o tym, kogo oczerniono i co stało się z donoszącymi. Milczą też o tym, czy mogli odmówić. To milczenie ma swoją przyczynę. Skoro regulamin kazał rzeczy drażliwe przekazywać ustnie, po donosie nie zostawał ślad, do którego oczerniony mógłby się odwołać, i ta sama zasada chroniła tajemnicę granicy oraz tajemnicę nadużycia. Wyrok mówi tyle, ile trzeba: narzędzie zbudowane do pilnowania granicy dało się obrócić do środka bez żadnej przeróbki.

Kiyokawa datuje rozwiązanie na 1756 rok i dodaje, że po 5 latach oddział odtworzono; Nyūi stracił tymczasem władzę. Z tym momentem badacz wiąże też rękopis odnaleziony w marcu 2018 roku w miejskiej bibliotece w Hirosaki przez Uedę Tetsuyę z Kioto. To 12 stron przepisów: proszek nasenny z suszonej ropuchy, mieszanka prochu z tojadem do oślepiania, rada, żeby w gospodzie wybierać izbę z jednym wejściem i oprzeć o drzwi matę. Według Kiyokawy ktoś spisał to w chwili, gdy urząd znikał, żeby wiedza nie przepadła razem z nim. To hipoteza i niezależnego potwierdzenia datowania nie znalazłem, ale psychologicznie brzmi wiarygodnie. Władza potrafi przez chwilę uwierzyć, że nie potrzebuje oczu. Długo w tej wierze nie wytrzymuje.




Hidenoshin też miał swoje oczy. Niejaki Sasaki Shirōgorō wywiedział się w Ōdate, że pan stanie na zamku 23. dnia, wyszedł stamtąd 15. i nazajutrz był z tą wiadomością w Fukuoce. Ludzie hayamichi odpowiedzieli tym samym: jeden z raportów namierza kompanię zamachowca właśnie w Ōdate, na kwaterze u niejakiego Yasuke, a wymienia w niej kapłana, lekarza i kowalskiego czeladnika.

Dostali polecenie ustalić, gdzie w stolicy mieszka. Relacja mówi, że zmienili wygląd i dzień po dniu krążyli między rezydencjami wasali shōguna, wypytując o nauczycieli szermierki, bez skutku, aż zabrakło im pomysłów; innym razem kręcili się w przebraniu koło rezydencji Nanbu w Soto-Sakuradzie. Narita wyszedł z Hirosaki 14. dnia 11. miesiąca (8 grudnia 1821 roku) z Fukushim Heijim, znów w cudzej skórze, przez ziemie Akity do Hanawy w okręgu Kazuno i dalej do samej Morioki, stolicy Nanbu. W innym miejscu tej relacji dwaj ludzie oddziału wędrują jako pielgrzymi do Ise, z przepustkami wystawionymi w okolicach Noshiro, bo bez papierów nie przepuszczała ich żadna rogatka. Hidenoshina ujęto w Edo i w 1822 roku stracono. Kowal Daikichi dostał od Tsugaru nazwisko Sasaki i miejsce w domenie.
Znamy dzieje tych nocy, bo Narita Korezaemon przepisał całą relację w 1833 roku, 12 lat po wydarzeniach. Bohaterami są w niej autorzy; po stronie Nanbu ci sami ludzie byliby zwykłymi szpiclami. Mimo to jeden szczegół brzmi jak prawda nie do podrobienia. Człowiek zasłużony w tej sprawie dostaje w nagrodę 5 ryō, 2 racje i etat hayamichi. Najwyższą nagrodą za dobrze wykonaną tajną robotę okazuje się przyjęcie do grona tych, którzy wykonują ją za 26 000 zł rocznie.



Terada Tahei szedł którąś z nich na zamek przez 31 lat. Wiemy, ile ryżu za to dostał i w którym roku awansował. Nie wiemy, co widział.
1. 「早道分限帳」文化15年 (1818), 陸奥国弘前津軽家文書, 国文学研究資料館 (sygn. 22B/01703).
2. 長谷川成一 校訂, 「御用格 寛政本 上巻」, 弘前市, 1991.
3. 「新編弘前市史 通史編2(近世1)」, 弘前市企画部企画課, 2002; 「通史編3(近世2)」, 2003.
4. 永沢奉実, 「津軽史 第20巻(相馬大作事件)」, みちのく双書 特輯, 青森県文化財保護協会, 1990.
5. 清川繁人, 「弘前藩 ─藩の命運忍びに託す─」, w: 「第2回国際忍者学会の講演・発表要旨」, 忍者研究 2019(2), s. 47–52.
6. 広瀬寿秀, wpisy o „domu ninja” w Hirosaki z lat 2018–2024, hiroseorth.blogspot.com.
7. 川内イオ, 「弘前藩の忍者集団「早道之者」に翻弄されるの巻」, 未知の細道 No. 198, 2021.
>> PODOBNE ARTYKUŁY:
Ryż zamiast złota – waluta samurajów, ryżowa giełda shoguna i święty rytuał cesarzy
Zanim Iga stała się legendą shinobi. Życie i zasady w wiosce najemników epoki Sengoku
Ninja to nie tylko Iga i Kōga – 10 klanów shinobi różnych epok i regionów
Oniwaban – ogrodnicy na zamku shōguna, shinobi ery Edo, mistrzowie psychologii i manipulacji
Co naprawdę zawierała księga ninja z 1676 roku? Bansenshūkai – podręcznik psychologii z czasów Edo.
未開 ソビエライ
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
___________________
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!