Starość według Inō Tadataki. Z nudnych kupieckich ksiąg na dalekie trakty epoki Edo – wprost do historii kartografii.
Inō Tadataka chciał poznać rozmiar Ziemi – po drodze dał krajowi jego pierwszą nowoczesną mapę.
Jedenasty czerwca 1800 roku, jeszcze przed świtem. Z Edo wychodzi na północ niewielki oddział: kilku uczniów, służba, juczne konie z drewnianymi skrzyniami pełnymi instrumentów. Na czele idzie człowiek w wieku, w którym ludzie tamtej epoki dawno spisali już testament i zdążyli o nim zapomnieć. Ma pięćdziesiąt pięć lat. Stawia kroki równo, jakby je odmierzał – i rzeczywiście je odmierza. Krok, drugi, trzeci. Będzie tak liczył przez następne siedemnaście lat.
W Edo tamtych lat pięćdziesiątka znaczyła co innego niż dziś. Większość jego rówieśników dawno przekazała interesy dzieciom i usunęła się w cień. On właśnie zaczynał.
Nazywa się Inō Tadataka. Przez ponad trzy dekady warzył sake i handlował ryżem w nadrzecznym miasteczku, pożyczał na procent i prowadził księgi z taką dokładnością, że podupadły dom rodu jego żony zamienił się w jeden z najzamożniejszych w okolicy. Dosłużył się przywileju noszenia miecza, zwykle zarezerwowanego dla wojowników, i mógł spokojnie umrzeć w dostatku jako szanowany starzec, o którym nikt poza miasteczkiem nigdy by nie usłyszał.
Zamiast tego oddał majątek synowi, spakował książki i pojechał do stolicy uczyć się astronomii u kogoś młodszego od siebie o dziewiętnaście lat. Nie herbata, nie poezja, nie pielgrzymka do świątyń – zwykłe zajęcia zamożnego emeryta tamtych czasów. Astronomia matematyczna, najtrudniejsza i najbardziej hermetyczna nauka epoki.
A teraz idzie na północ. I tu zaczyna się najdziwniejsza rzecz w całej tej historii.
Tadataka nie wyrusza po to, żeby narysować mapę Japonii. Mapa będzie skutkiem ubocznym, czymś, co wyjdzie po drodze. Ta sama mapa napełni potem zdumieniem Europę, posłuży shōgunatowi za sekret wojskowej wagi i przepadnie na dwa stulecia, żeby odnaleźć się w archiwum po drugiej stronie świata. Tymczasem człowiek, od którego wszystko się zacznie, rusza w drogę z powodu jednego pytania, niedającego mu spać od pięciu lat. Prostego jak pytanie dziecka i zarazem największego, jakie można zadać o gruncie pod własnymi stopami: jak wielka jest Ziemia? Nie w sensie filozoficznym. W sensie ścisłym, mierzalnym, wyrażonym w liczbie.
Dziś tę liczbę zna większość z nas. W jego czasach nie znał jej w Japonii nikt, a ci, którzy próbowali zgadywać – podawali przeróżne i sprzeczne liczby. Tadataka zamierzał ją zdobyć w jedyny pewny sposób, na jaki go było stać: przejść kawałek planety i policzyć kroki. To będzie opowieść o tym pomiarze. Ale jeszcze bardziej - o tym, że życie potrafi zacząć się na nowo wtedy, gdy większość uznała je już za zamknięte.
Chłopiec znad Kujūkuri
Inō Tadataka (伊能忠敬) przychodzi na świat w 1745 roku w wiosce Ozeki nad zatoką Kujūkuri, w prowincji Kazusa – dziś to wschodnie wybrzeże prefektury Chiba. Rodzina matki, Koseki, od pokoleń zarządza wioską i żyje z morza; ojciec jest przybranym zięciem z sąsiedniego rodu Jinbō. Chłopiec dostaje imię Sanjirō.
Sielanki nie ma. Gdy Sanjirō kończy sześć lat, matka umiera, a ojciec – jako wżeniony obcy – musi wrócić do swojego rodu. Syna zostawia w domu zmarłej żony i dopiero po czterech latach zabiera go do siebie. Popularne biografie z epoki Meiji ubrały ten okres w anegdoty o cudownym dziecku, samotnie ślęczącym nocami nad rachunkami; współcześni badacze, z Watanabe Ichirō na czele, traktują te opowieści ostrożnie, bo źródeł z dzieciństwa Tadataki zachowało się niewiele. Pewne wydaje się jedno: chłopiec liczył dobrze i liczył chętnie.
W 1762 roku, mając siedemnaście lat, Sanjirō żeni się z Michi, dziedziczką domu kupieckiego Inō z Sawary w sąsiedniej prowincji Shimōsa, starszą od niego o cztery lata. Wchodzi do jej rodziny jako mukoyōshi (婿養子), przybrany zięć, i przyjmuje imię, pod którym zapamięta go historia: Inō Tadataka.
Trzydzieści dwa lata ksiąg rachunkowych
Sawara końca XVIII wieku to ruchliwy port rzeczny na Tone-gawie, węzeł przeładunkowy na wodnym szlaku do Edo. Ryż, sake, sól i opał płyną stąd barkami prosto na stołeczne rynki, a wzdłuż kanału Ono-gawy ciągną się magazyny o bielonych ścianach. Dom Inō należy do ścisłej czołówki miasteczka: browar sake, skup i handel ryżem, opał, pożyczki. Tyle że świetność ma już za sobą. Młody zięć dostaje interes wymagający naprawy.
Naprawia go przez trzy dekady – bez fajerwerków, metodą codziennej, kupieckiej systematyczności. Od 1781 roku pełni dodatkowo funkcję nanushiego (名主), naczelnika swojej części Sawary, odpowiedzialnego przed urzędnikami shōgunatu za podatki, spory i porządek. Gdy w latach osiemdziesiątych XVIII wieku przychodzi wielki głód ery Tenmei, a w prowincjach północnych wymierają całe wsie, Tadataka otwiera spichlerze i sypie ryż z własnych zapasów. Tradycja przekazywana w Sawarze głosi, że miasteczko nie straciło wtedy ani jednego mieszkańca. Za zasługi przy naprawie wałów na Tone-gawie i pomoc w czasie głodu jego pan lenny, hatamoto Tsuda, przyznaje mu przywilej noszenia nazwiska i miecza – honor zastrzeżony zwykle dla stanu wojowników.
O skali jego sukcesu najlepiej mówi liczba przekazana przez rodzinną tradycję: gdy w 1794 roku oddaje dom synowi, majątek Inō ma wynosić trzydzieści tysięcy ryō. Tej kwoty nie sposób dziś zweryfikować w księgach, ale współczesne japońskie szacunki przeliczają ją na trzy do sześciu miliardów jenów – grubo ponad sto milionów złotych, choć oczywiście taki przelicznik ze względu na różnicę prawie trzech wieków może być nieco mylący. Nawet jeśli legenda zaokrągliła w górę, jedno jest pewne: pięćdziesięcioletni Tadataka stworzył majątek taki, że mógł już całą resztę swojego życia spędzić wydając tylko i nie pracując.
Cztery lata czekania na własne nowe życie
Decyzję podejmuje znacznie wcześniej, bo już w 1790 roku, jako czterdziestopięciolatek: przekaże interes synowi i poświęci się nauce. Rodzina i wspólnota potrzebują czterech lat, żeby go puścić – człowiek, na którego rachunkach i zarządzaniu wspiera się pół miasteczka, nie odchodzi z dnia na dzień. W międzyczasie spisuje dla syna Kagetaki krótki rodzinny testament: trzy zasady, wśród nich uczciwość i wyrozumiałość wobec ludzi. Nic o zysku.
W 1794 roku formalnie przechodzi na inkyo (隠居), w stan spoczynku głowy rodu, i przybiera nowe imię Kageyu. Samo inkyo nie było niczym osobliwym – w Japonii epoki Edo starszy przekazywał odpowiedzialność następcy i usuwał się w cień, to instytucja stara jak tamtejsze domy kupieckie. Osobliwe było co innego: to, co Tadataka zamierzał ze swoją wolnością zrobić. Inny zamożny emeryt zająłby się kolekcją, ogrodem albo mecenatem. On wybrał astronomię matematyczną – dziedzinę tak hermetyczną, że garstka ludzi w całym kraju w ogóle wiedziała, co to jest. Rok później pakuje książki i instrumenty, zostawia Sawarę za plecami i wynajmuje dom w Edo, w nadrzecznej dzielnicy Fukagawa.
Uczeń starszy od mistrza o dziewiętnaście lat
W stolicy puka do drzwi Takahashiego Yoshitokiego (高橋至時), świeżo mianowanego astronoma shōgunatu. Yoshitoki kieruje pracami tenmongata (天文方), urzędu odpowiedzialnego za kalendarz, obserwacje nieba i studiowanie holenderskich ksiąg naukowych. Ma trzydzieści jeden lat, pochodzi z Osaki, z ubogiej rodziny samurajskiej najniższej rangi, a na szczyt wyniósł go czysty talent: właśnie przeprowadza wielką reformę kalendarza ery Kansei. I oto staje przed nim pięćdziesięcioletni kupiec z prowincji z prośbą o przyjęcie na ucznia.
Yoshitoki szybko się orientuje, że przybysz nie przyszedł tylko dla zabicia czasu. Tadataka buduje przy swoim domu w Fukagawie prywatne obserwatorium, jakiego nie powstydziłby się urząd, i noc w noc mierzy wysokości Słońca i gwiazd, a dnie spędza nad rachunkami ich ruchów. Pochłania go to do tego stopnia, że niechętnie wychodzi z domu – mistrz żartem nazywa go Suiho-sensei (推歩先生), „panem od rachowania gwiazd”, bo suiho to właśnie obliczanie biegu ciał niebieskich. W tym żarcie siedzi podziw. Szerokość geograficzną własnego domu emerytowany kupiec wyznaczył tak precyzyjnie, że wojskowi geodeci sto lat później skorygują jego wynik o ledwie dwadzieścia trzy sekundy łuku.
Pytanie o jeden stopień
Podczas studiów Tadataka natrafia na problem elektryzujący zarówno jego mistrza, jak i uczonych w Europie – ten sam, od którego zaczęła się ta opowieść: ile dokładnie wynosi długość jednego stopnia południka? Japońskie podręczniki podają wartości sprzeczne – trzydzieści ri, trzydzieści dwa ri, jeszcze inne. A bez tej liczby nie ma dokładnego kalendarza, nie ma pewnego przewidywania zaćmień i nie ma odpowiedzi na pytanie najprostsze z możliwych: jak wielka jest kula pod naszymi stopami.
Tadataka rozwiązuje problem po kupiecku. Skoro nie wiadomo – trzeba zmierzyć. Wyznacza z obserwacji różnicę szerokości geograficznej między swoim domem w Fukagawie a obserwatorium kalendarzowym w Asakusie, po czym mierzy dzielącą je odległość i przynosi mistrzowi gotowy rachunek. Yoshitoki kręci głową: odcinek jest stanowczo za krótki, błąd pomiaru zjada wynik. Wiarygodną liczbę da dopiero dystans setek kilometrów wzdłuż południka. Najlepiej – stąd aż do Ezo (dzisiejsze Hokkaidō), na daleką północ.
I tu prywatna obsesja spotyka rację stanu. Jest przełom wieków; u północnych wybrzeży coraz częściej pokazują się rosyjskie statki, poselstwo Adama Laxmana już zdążyło zapukać do zamkniętego kraju, a władze w Edo z niepokojem odkrywają, że nie mają porządnych map własnych północnych rubieży. Yoshitoki przekuwa marzenie ucznia w projekt państwowy: wyjednuje urzędową zgodę na pomiar traktu do Ezo i południowego wybrzeża wyspy. Z jednym zastrzeżeniem – koszty pokryje w przeważającej mierze sam zainteresowany. Tadataka przyjmuje warunki bez targowania. Całe życie zarabiał pieniądze. Teraz wreszcie wie, na co.
Czterdzieści kilometrów dziennie
Pierwsza wyprawa – ta z czerwcowego poranka 1800 roku – trwa sto osiemdziesiąt dni i liczy w obie strony około trzech tysięcy dwustu kilometrów. Po trakcie Ōshū mały oddział idzie w tempie, które i dziś budziłoby respekt: czterdzieści kilometrów dziennie, dzień po dniu, z pomiarami. Dystanse mierzą na tym etapie głównie krokami, stąd ten wystudiowany, równy chód Tadataki. Popularna tradycja podaje, że wytrenował krok o długości dokładnie sześćdziesięciu dziewięciu centymetrów; źródła z epoki tej konkretnej liczby wprost nie potwierdzają, ale sama zasada – krok jako wzorzec miary, kalibrowany latami – jest dobrze poświadczona.
Metoda ma dwa filary. Pierwszy to dōsenhō (導線法), pomiar ciągiem: od punktu do punktu mierzy się odległość i kierunek względem północy, a trasę znaczą bambusowe tyki z papierowymi proporcami. Błędy takiego łańcucha sumują się jednak z każdym ogniwem, więc potrzebny jest filar drugi – kōkaihō (交会法), metoda wcięć. Z kilku stanowisk celuje się w ten sam odległy obiekt: samotne drzewo, dach świątyni, szczyt góry, a najchętniej Fudżi, widoczną z dużej części kraju. Jeśli linie kierunków nie zbiegają się w jednym punkcie, gdzieś wkradł się błąd i trzeba go wyłapać. Nocą do głosu dochodzi astronomia: kwadrant z lunetą mierzy wysokości gwiazd przechodzących przez południk, a z nich Tadataka wylicza szerokość geograficzną stanowiska z dokładnością do ułamków minuty łuku. Z czasem dochodzi sprzęt cięższego kalibru: liny pomiarowe kenawa (間縄), żelazne łańcuchy odporne na rozciąganie i wilgoć, wreszcie koło dystansowe ryōteisha (量程車) – pomysłowe, choć przydatne tylko na twardych, równych drogach – a takich w górzystej Japonii jest niewiele.
Teren stawia opór. Na Ezo przylądek Erimo okazuje się nie do przejścia i na mapie zostaje uczciwa adnotacja: fusokuryō (不測量) – „nie zmierzono”. Ta drobna notka mówi o Tadatace więcej niż niejedna pochwała: tam, gdzie nie sięgnął łańcuch i kwadrant, nie sięgnęło też pióro. Wolał zostawić białą plamę niż zmyśloną linię.
Odpowiedź na wielkie pytanie przychodzi po drugiej wyprawie, w 1801 roku. Jeden stopień południka to dwadzieścia osiem i dwie dziesiąte ri – około 110,7 kilometra. Yoshitoki zestawia ten wynik z liczbami z holenderskiego przekładu dzieł francuskiego astronoma Lalande’a, najnowszej europejskiej wiedzy, jaka dotarła do Japonii. Wartości zgadzają się niemal idealnie. Mistrz i uczeń cieszą się jak dzieci. Mieli powody: dziś wiemy, że pomiar emerytowanego kupca odbiegał od wartości rzeczywistej o około dwa promile.
Mapa, na którą autor nie mógł spojrzeć
Jesienią 1804 roku w wielkiej sali zamku Edo rozkładają na podłodze mapę wschodniej Japonii – sumę pierwszych czterech wypraw, sześćdziesiąt dziewięć arkuszy wielkiej skali, do tego arkusze poglądowe. Ogląda ją sam shōgun Tokugawa Ienari. Autora nie ma na sali. Kupiec, choćby najzamożniejszy i najbardziej zasłużony, nie ma wstępu tam, gdzie zasiada wojskowa arystokracja. Tadataka czeka na zewnątrz systemu, który właśnie podziwia jego dzieło.
Cztery dni później przychodzi wiadomość: dostaje skromne stanowisko w strukturach bakufu i uposażenie fuchi (扶持), pensję wypłacaną w ryżu – w wysokości racji na dziesięć osób. Niewiele jak na człowieka, którego stać było na finansowanie wypraw z własnej szkatuły – ale tu już nie o pieniądze chodzi. Od tej chwili pomiar Japonii jest oficjalnym przedsięwzięciem państwowym; historycy szacują, że w skali całego siedemnastoletniego projektu mniej więcej cztery piąte ciężaru kosztów poniósł ostatecznie rząd shōguna. Prywatna obsesja stała się racją stanu na piśmie.
Ten sam rok zabiera mu mistrza-nauczyciela. Takahashi Yoshitoki umiera w wieku trzydziestu dziewięciu lat – współcześni powtarzali, że zapracował się na śmierć nad przekładem traktatu Lalande’a. Starszy o dziewiętnaście lat uczeń przeżyje go o czternaście kolejnych lat. Nadzór nad projektem przejmie syn zmarłego, młodziutki Takahashi Kageyasu. Zapamiętajmy to nazwisko, bo wróci w tej opowieści w okolicznościach, jakich nikt by sobie nie życzył.
Dziesięć wypraw
Potem idą kolejne lata i kolejne trasy: wybrzeża zachodniej Japonii, Shikoku, Kyūshū z wyspami, drogi śródlądowe. Dziesięć wypraw między 1800 a 1816 rokiem, według różnych rachub od trzech tysięcy siedmiuset do blisko czterech tysięcy dni w terenie. Łączna długość pomierzonych tras sięga czterdziestu tysięcy kilometrów – tyle, ile obwód Ziemi, o której rozmiar Tadataka pytał na początku – z czego on sam przeszedł około trzydziestu pięciu tysięcy, bo część odcinków mierzyły równolegle oddziały pomocnicze. Wszystko skrupulatnie zapisane: dwadzieścia osiem tomów dzienników z wypraw, „Chūkei sensei nikki”, w nich pogoda, choroby, podarki od daimyō, spory z gospodarzami kwater noclegowych i rachunki. Zawsze rachunki.
Życie prywatne toczy się w cieniu tych marszów i nie szczędzi mu goryczy. Pierworodny Kagetaka, ten od rodzinnego testamentu, umiera przed ojcem. Drugi syn zostaje wydziedziczony za hulaszcze życie. Dziedzicem domu Inō będzie ostatecznie kilkunastoletni wnuk Tadanori, wychowywany przez córkę Ine. Na dziewiątą wyprawę, na wyspy Izu w 1815 roku, siedemdziesięcioletni Tadataka nie ma już sił i zostaje w Edo. Na dziesiątą – pomiar ulic samej stolicy – wychodzi raz jeszcze. To jego ostatnia trasa.
Śmierć utajniona
Od 1814 roku jego dom w dzielnicy Hatchōbori działa jako chizu goyōsho (地図御用所), urząd do spraw map – kreślarnia, w której dziesiątki tysięcy punktów pomiarowych zamieniają się w linie wybrzeży. Tadataka pracuje tam do końca. Umiera 17 maja 1818 roku, w wieku siedemdziesięciu trzech lat, nad niedokończonym dziełem.
I wtedy uczniowie robią rzecz w japońskiej biurokracji niesłychaną: ukrywają jego śmierć. Przez trzy lata Inō Tadataka formalnie żyje, bo dzieło ma zostać ukończone pod imieniem człowieka, który je „wychodził”. Dopiero w 1821 roku Takahashi Kageyasu z zespołem składa władzom komplet: „Dai-Nihon enkai yochi zenzu” (大日本沿海輿地全図), pełną mapę ziem nadbrzeżnych Wielkiej Japonii – dwieście czternaście arkuszy w skali 1:36 000, osiem arkuszy w skali 1:216 000 i trzy zbiorcze w skali 1:432 000, do tego tom danych pomiarowych z ponad tysiąca punktów astronomicznych. Wtedy, i dopiero wtedy, ogłaszają żałobę. Zgodnie z ostatnią wolą Tadatakę chowają w świątyni Genkū-ji, tuż obok Yoshitokiego. Uczeń, starszy od mistrza, leży przy nim do dziś.
Dalsze życie mapy
Można by oczekiwać, że bakufu obwoła mapę triumfem. Dzieje się odwrotnie: dzieło trafia do zamkowego skarbca i znika. Mapa tak dokładna jest bowiem także informacją wojskową – pokazuje obcym dokładnie to, czego pokazywać im nie wolno. Ironia polega na tym, że właśnie ta tajność uruchomi najgłośniejszy skandal epoki.
W 1828 roku wychodzi na jaw, że Takahashi Kageyasu – syn Yoshitokiego, opiekun spuścizny Tadataki, a wówczas jeden z najważniejszych uczonych shōgunatu – przekazał kopie map Inō niemieckiemu lekarzowi Philippowi Franzowi von Sieboldowi w zamian za zachodnie książki, między innymi opis podróży dookoła świata Krusensterna. Głód wiedzy okazał się silniejszy niż państwowy zakaz. Kageyasu umiera w więzieniu, Siebold zostaje wydalony z Japonii. Ale wywiezione kopie płyną z nim do Europy i to z nich Zachód po raz pierwszy poznaje prawdziwy kształt japońskiego archipelagu. Pierwsza wiarygodna mapa Japonii, jaką zobaczyła Europa, wyszła spod nóg emerytowanego kupca z Sawary.
Dalej historia toczy się już lawinowo. U schyłku shōgunatu brytyjska flota pomiarowa dostaje wgląd w mapy Inō i gruntownie poprawia swoje mapy morskie japońskich wód. Po restauracji Meiji nowoczesna kartografia państwowa wyrasta wprost z jego arkuszy, a ich fragmenty służą jeszcze na początku XX wieku. Oryginały płoną w pożarze pałacu cesarskiego w 1873 roku, rodzinny komplet kopii ginie w trzęsieniu ziemi Kantō w 1923. Wydaje się, że wielka mapa przepadła na zawsze – aż w 2001 roku w Bibliotece Kongresu w Waszyngtonie odnajduje się dwieście siedem arkuszy wielkiej skali, w tym sto czterdzieści osiem znanych dotąd wyłącznie z opisów. Japonia odzyskuje swój portret. W 2010 roku zbiór dwóch tysięcy trzystu czterdziestu pięciu przedmiotów po Tadatace – mapy, dzienniki, listy, instrumenty – zostaje wpisany na listę skarbów narodowych. Przechowuje je muzeum w Sawarze, kilka kroków od domu, w którym przez trzydzieści dwa lata prowadził księgi.
Druga połowa
Łatwo zrobić z tej biografii pocztówkę: oto człowiek, który po pięćdziesiątce spełnił marzenia. Ale pocztówka kłamie przez uproszczenie. Tadataka niczego nie odkrył w sobie na starość – ciekawość nieba i rachunku nosił od dziecka i odraczał ją przez trzydzieści lat, bo najpierw były zobowiązania: dom, miasteczko, ludzie zależni od jego spichlerzy. Spłacił je co do miedziaka i dopiero wtedy upomniał się o siebie. W jego życiu nie ma cudownej przemiany. Jest kolejność priorytetów i dyscyplina.
Jest też coś, co umyka romantycznym streszczeniom: druga połowa jego życia wyrosła wprost z pierwszej. Trzydzieści dwa lata nad księgami rachunkowymi to był trening – cierpliwości, dokładności, codziennej powtarzalności, szacunku dla liczby, której nie wolno naciągnąć. Geodezja okazała się księgowością terenu. Kupiec, notujący każdy wydatek, stał się człowiekiem notującym każdy krok. Można by spróbować wyciągnąć naukę z życia naszego bohatera. Kto czeka na emeryturę, żeby „wreszcie zacząć żyć”, a tymczasem nie ćwiczy niczego, ten po pięćdziesiątce (czy w przypadku XXI wieku po 65. roku życia) nie wstanie nagle z mapą w głowie. Starość nie jest loterią ani nagrodą. Jest procentem składanym od wszystkiego, co wpłacaliśmy w siebie wcześniej.
I rzecz ostatnia. Tadataka nie wyruszył, żeby stworzyć największe dzieło kartografii w dziejach swojego kraju. Wyruszył, żeby odpowiedzieć na jedno dobrze postawione pytanie – o długość jednego stopnia (a co za tym idzie – wielkość Ziemi). Odpowiedź znalazł już w drugim roku marszu. A potem szedł jeszcze piętnaście lat, bo dobrze postawione pytanie ma to do siebie, że otwiera następne. Mapa Japonii, skarb narodowy, duma muzeów – wszystko to produkt uboczny ciekawości pewnego emeryta.
Źródła
1. 渡辺一郎『伊能忠敬の歩いた日本』(Watanabe Ichirō, Inō Tadataka no aruita Nihon, „Japonia, którą przeszedł Inō Tadataka”), 1999.
2. 大谷亮吉編『伊能忠敬』(Ōtani Ryōkichi, Inō Tadataka), Iwanami Shoten, 1917; skrócona wersja angielska: Tadataka Ino: The Japanese Land-Surveyor, 1932.
3. 鈴木純子・渡辺一郎『図説 伊能忠敬の地図を読む』(Suzuki Junko, Watanabe Ichirō, Zusetsu Inō Tadataka no chizu o yomu, „Czytanie map Inō Tadataki w ilustracjach”), 2010.
4. Muzeum Inō Tadataki w Sawarze (伊能忠敬記念館) – materiały o zespole skarbu narodowego „Inō Tadataka kankei shiryō” (2345 obiektów, wpis 29.06.2010), w tym dzienniki „Chūkei sensei nikki”, city.katori.lg.jp.
5. Tōkyō-to Sokuryō Sekkeigyō Kyōkai (Stowarzyszenie Geodezyjne Tokio), cykl „Inō Tadataka to Inō-zu” – chronologia wypraw, metody pomiarowe, losy map, sokuryo.or.jp.
6. Hoshino Yoshihisa, Mapping a Nation: Japan’s Most Famous Cartographer, Inō Tadataka, nippon.com, 2018 (wersje japońska i angielska).
7. Brock J., Japan’s Most Famous Surveyor: Ino Tadataka and His Iconic 1821 Map of Japan, „Proceedings of the International Cartographic Association”, 2019.
8. Uenishi Katsuya, „Nihon no sokuryōshi: Inō Tadataka” – szczegółowa chronologia dziesięciu wypraw z datami kalendarza japońskiego, uenishi.on.coocan.jp.
9. 井上ひさし『四千万歩の男』(Inoue Hisashi, Yonsenmanpo no otoko, „Człowiek czterdziestu milionów kroków”), Kōdansha – powieść; źródło spopularyzowanej, literackiej rachuby kroków Tadataki.
未開 ソビエライ
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?
Zobacz książki autora strony:
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
Osobiste motto:
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
Napisz do nas...
Przasnysz, Polska
m.sobieraj@inarismart.pl
dr.imyon@gmail.com
___________________
inari.smart
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!