Kumemura. Sztuki walk przyszły na dawną Okinawę pocztą dyplomatyczną
Chińska dzielnica wewnątrz królestwa Ryūkyū
Rano w tej zamkniętej dzielnicy portowego miasta Naha na głównej wyspie królestwa Ryūkyū (dzisiejsza Okinawa) słychać język chiński. Chłopcy siedzą w budynku przy świątyni bogini morza i recytują z pamięci elementarz, sylaba po sylabie, w wymowie urzędowej, jaką posługują się mandaryni w Pekinie. Za oknem port. Nie widać go, ale słychać i czuć: siarkę zważoną do wywiezienia, konie w zagrodzie przy nabrzeżu, mokre liny. Od ławki do wody jest kilkaset kroków i cała kariera. Kto wyrecytuje dobrze, ten za dwadzieścia parę lat popłynie do Chin.
Dzielnica nazywa się Kumemura, a miejscowi mówią na nią Kuninda. Szczelna osada potomków trzydziestu sześciu rodzin z Fujianu, jak głosi opowieść założycielska, osiadłych tu wiele pokoleń wcześniej. Leży na ławicy w ujściu rzek, tuż obok portu Naha, i ma jedno zadanie: obsługiwać Chiny. Jej mieszkańcy piszą listy do cesarza, tłumaczą dokumenty, prowadzą statki według położenia gwiazd, przyjmują poselstwa i wożą trybut do Fuzhou. Nikt inny w królestwie nie ma do tego prawa. W zamian nie mają wstępu do polityki: człowiek z Kume nie zostanie kanclerzem w Shuri, stolicy nad zatoką, ani nie dostanie lenna na prowincji. Dostaje za to jedyną drabinę, na której nikt mu nie wchodzi w drogę, i miejsce w kolejce po służbowy rejs, przyznawany zwykle koło czterdziestki, po dwóch dekadach pracy za biurkiem.
Tymi kilkoma ulicami przechodzi przez pięćset lat każda myśl, która przypływa z południowych Chin. Receptura papieru. Obróbka masy perłowej. Obrzęd konfucjański i chiński wiersz. Wszystko odnotowane w rodowodach, wszystko przywiezione przy okazji, przez urzędników jadących w zupełnie innej sprawie. I jeszcze coś: bardzo szczególne układy ruchów, ćwiczone o brzasku, gdy nikt obcy nie patrzy. Wtedy nie było na nie jeszcze nazwy. Przyjdzie ona z opóźnieniem, dopiero w XX wieku, kiedy dzielnicy już nie będzie, a jej urząd dawno zniknie. Karate.
Chłop z motyką, którego nie było
Opowieść zna każdy, kto choć raz zajrzał do książki o karate. Japończycy z Satsumy zajmują wyspę, odbierają mieszkańcom broń, a bezbronni chłopi trenują nocami w tajemnicy, robią oręż z narzędzi rolniczych i uczą się zabijać gołymi rękami. Cep zamienia się w nunchaku, rączka od żarna w tonfę, sierp do zboża zostaje sierpem do głów. Jest w tym wszystko, czego potrzebuje dobra legenda: okupant, opór, spryt słabszych.
Tyle że okupanci mieli w tej sprawie zupełnie inne interesy, a ludzie, o których mowa, nie byli chłopami.
Zacznijmy od dokumentu. Pierwszego dnia czwartego miesiąca pierwszego roku ery Qianlong (tu datujemy nie japońskim, a chińskim systemem), czyli wiosną 1736 roku według rachuby europejskiej, urząd miejski Naha zapisał w dzienniku doniesienie o bójce w wiosce Wakasamachi. Poszło o zioło zasadzone przy drodze. Sąsiad kazał je usunąć, właściciel odmówił, syn sąsiada usunął sam, właściciel powalił go pięścią, nadbiegła rodzina i rozbiła właścicielowi twarz kamieniem. Potem właściciel poszedł do domu sąsiadów na odwet i pobił tam starca i kobietę. Wtedy najstarszy z synów wyciągnął miecz. Urząd odnotował sprawę jako poważną, miecz skonfiskował i oddał obie rodziny pod dozór grup sąsiedzkich (piszę „miecz”, ale w dokumencie jest po prostu „刀”, czyli dowolna broń biała, sieczna. Może coś krótszego, podobnego do wakizashi? Trudno powiedzieć).
Miecz. W 1736 roku, sto dwadzieścia siedem lat po zajęciu wyspy przez Satsumę, w domu drobnego urzędnika z Naha, wyciągnięty w domowej awanturze o roślinę przy płocie.
Rozporządzenia o broni istniały, ale mówiły co innego, niż się je dziś streszcza. Okólnik z 1670 roku zakazywał noszenia miecza i kija osobom zamaskowanym, nocą. Zakaz dotyczy nie posiadania, lecz chodzenia z bronią po ciemku z zasłoniętą twarzą, czyli tego, co nazwalibyśmy rozbojem. Sam fakt, że trzeba było to zakazać, dowodzi, że i miecze, i kije były w rękach ludzi. Testament Aki Pēchina Chokushoku z 1778 roku wylicza z kolei, czego uczy się młodzież z wyższych rodów: szermierki szkoły Jigen, chwytów yawara (柔), włóczni, halabardy. To nie jest podziemie. To program wychowania syna.
Znani praktycy z ostatnich dekad królestwa to same nazwiska urzędnicze. Matsumura Sōkon, przyboczny trzech królów. Sakugawa Kanga, urzędnik. Chatan Yara, urzędnik. Nakaima Norisato z Kume, syn zamożnego rodu, uczący się angielskiego od misjonarza Bernarda Bettelheima. Aragaki Seishō, tłumacz państwowy. Ani jednego rolnika. Człowiek pracujący w polu na osiemnastowiecznej Okinawie harował od świtu do nocy i płacił podatek w tkaninie, więc nie miał ani czasu, ani powodu, żeby po zmroku ćwiczyć układy.
Skąd zatem legenda? Da się ją datować dość dokładnie. W 1922 roku ukazała się pierwsza w dziejach książka o karate, „Ryūkyū kenpō karate” (琉球拳法唐手) Funakoshiego Gichina. Przedmowę napisał do niej historyk Higaonna Kanjun i to on zinterpretował dawne zarządzenia jako powszechne rozbrojenie, a rozbrojenie jako przyczynę powstania sztuki walki bez broni. Funakoshi przejął tę wykładnię, książka trafiła do Japonii w chwili, gdy karate szukało dla siebie miejsca w japońskiej kulturze fizycznej, i genealogia ludowego oporu okazała się użyteczna. Wyspiarze otrzymali honorową przeszłość, Japończycy egzotyczny, ale swojski wynalazek, a wszyscy razem opowieść pozbawioną chińskiego rodowodu w dekadzie, w której chiński rodowód robił się politycznie kłopotliwy.
Fakty jednak są takie, że ludzie, którzy rozwijali układy, jakie później wyewoluują w karate, nie są ofiarami rozbrojenia. To urzędnicy państwa, w tym urzędnicy jednej konkretnej dzielnicy, mającej monopol na kontakt z Chinami.
Trzydzieści sześć rodzin, których nie ma w chińskich aktach
Dzielnica nazywała się Kume-mura (久米村), a miejscowi mówili na nią Kuninda. Leżała na wyspie, i to dosłownie: zanim morze wokół niej zasypano, Naha była archipelagiem wysepek w ujściu kilku rzek, a Kume zajmowało róg największej z nich, tuż przy porcie. Chińczycy nazywali dzielnicę Tángróng (唐栄, japońskie czytanie to Tōei), „chiński rozkwit”.
Oficjalna historia królestwa, „Chūzan seifu” (中山世譜), spisana w XVIII wieku, podaje datę i akt założycielski: w 1392 roku cesarz Hongwu miał podarować królowi Ryūkyū „trzydzieści sześć rodzin z Min”, czyli z dzisiejszego Fujianu. Fachowców. Nawigatorów, szkutników, tłumaczy, ludzi umiejących napisać po chińsku pismo do cesarza.
Rzecz w tym, że w chińskich źródłach tego nadania nie ma. „Míng shílù” (明實錄, po japońsku uproszczone do 明実録), podstawowa kronika dynastii, milczy. Chińskie teksty potwierdzają obecność ludzi z Fujianu na Ryūkyū, ale w różnych latach i bez jednorazowego aktu. Wśród badaczy japońskich i chińskich od dawna krąży ostrożny wniosek: trzydzieści sześć to liczba szczęśliwa i umowna, a „nadanie” jest późniejszym uporządkowaniem procesu ciągnącego się dekadami. Ludzie z wybrzeża Fujianu pływali na Ryūkyū w interesach, część zostawała, część wracała, a osiedlanie się na stałe przyszło z czasem.
Nawet listy nazwisk się nie zgadzają. Tablica pamiątkowa w parku Matsuyama w Naha podaje jeden zestaw, spis wyryty przy dawnym domu gościnnym w Fuzhou drugi. Rozjazd list jest sam w sobie informacją. Nikt w XV wieku nie prowadził rejestru, bo nie było czego rejestrować.
Ciekawsze od legendy o założeniu jest to, co wydarzyło się potem. Przez cały XV i pierwszą połowę XVI wieku Kume pracowało na pełnych obrotach, bo królestwo pośredniczyło w handlu między Chinami, Japonią, Syjamem i Malakką, a każdy taki rejs wymagał ludzi umiejących pisać po chińsku i czytać gwiazdy. Potem struktura handlu w Azji Południowo-Wschodniej się zmieniła, Portugalczycy i Hiszpanie weszli na te same szlaki, Chiny rozluźniły zakaz prywatnych wypraw morskich, i pośrednik przestał być komukolwiek potrzebny. Kume się wyludniło. Z całej listy rodów zostało pięć: Sai, Tei, Rin, Ryō i Kin.
Dwór odpowiedział inżynierią społeczną. Po zajęciu wyspy przez Satsumę w 1609 roku handel z Chinami stał się dla królestwa jeszcze ważniejszy niż wcześniej, bo pozostał jedynym źródłem towarów, na których zarabiali wszyscy, łącznie z okupantem. Do rejestru Kume zaczęto więc wpisywać ludzi z Shuri i z Naha. Nie sprowadzano nowych Chińczyków. Brano miejscowych, wpisywano ich do dzielnicy i uczono chińskiego od dziecka.
Pod koniec królestwa „chińska dzielnica” była zatem w dużej mierze zamieszkana przez ludzi o ryūkyūańskich przodkach, pełniących chińską funkcję. Kume przestało być diasporą, a stało się kwalifikacją.
Dzielnica od środka
Dzisiaj przez środek dawnego Kume jedzie kolejka jednoszynowa, a pod jej filarami stoją biurowce i parking. Przez większość dziejów dzielnicy w tym miejscu była woda. Naha składała się z ławic i wysepek w ujściu trzech rzek, a Kume zajmowało zachodni skraj największej z nich, dosłownie kilkaset kroków od nabrzeża, przy którym cumowały statki trybutarne. Świątynia, szkoła, urząd i port mieściły się w zasięgu jednego spaceru.
Najstarszy opis pochodzi od rozbitka. W lutym 1456 roku u brzegów Ryūkyū rozbił się koreański statek, a jeden z ocalałych, zapisany w kronice znakami 梁成 (które Koreańczycy czytają jako 양성, czyli Yang Seong), złożył potem w kraju relację, wciągniętą do koreańskiej kroniki dworskiej. Zapisano w niej, że przy wodzie, niedaleko budynku urzędowego, stoi osada otoczona ziemnym wałem, licząca ponad sto domów. Targ jest nad rzeką, przypływają do niego statki kupieckie z południowych mórz, z Japonii i z Chin. Badacze od dawna proponują, żeby tę osadę za ziemnym wałem utożsamić z Kume.
Koreańczycy zostawili też drugą obserwację, tym razem urzędową. Kompendium wiedzy o sąsiadach, spisane w 1471 roku, wymienia na mapie Ryūkyū miejscowość Kumenri i przy okazji notuje, że w królestwie działa dwóch sekretarzy stanu i dwóch dostojników sprawiedliwości, a wszystkie te cztery stanowiska obsadza się ludźmi przybyłymi z Chin i tu osiadłymi. Cudzoziemiec z Korei dostrzegł konstrukcję państwa szybciej niż niejeden późniejszy komentator: kluczowe funkcje zewnętrzne trzymała jedna zamknięta grupa.
W samej dzielnicy stały dwie świątynie bogini morza, górna i dolna. Bogini nazywała się Tenpi i była tą samą opiekunką żeglarzy, do której modlono się w każdym porcie południowych Chin. Przed rejsem szło się tam z ofiarą, po powrocie z podziękowaniem, a kiedy statek się spóźniał, rodziny chodziły codziennie. W dolnej świątyni mieściła się przez długi czas szkółka dla siedmiolatków. Uczono w niej wymowy urzędowej i elementarza, zanim otwarto szkołę z prawdziwego zdarzenia.
W 1676 roku, za panowania Shō Teia, w sąsiednim Izumizaki postawiono świątynię konfucjańską. Cztery dekady później dostawiono do niej szkołę Meirindō. Od 1769 roku w budynku szkoły urzędował dodatkowo zarząd dzielnicy, więc nauka, kult i administracja mieściły się pod jednym dachem i pod jedną tablicą nad bramą, głoszącą po prostu: nauka konfucjańska. W środku, obok sali wykładowej, stał ołtarz poświęcony ojcu Konfucjusza i ojcom czterech mędrców, których czczono razem z nim: ojcu Yan Huia, ojcu Zeng Shena, ojcu Mencjusza i ojcu Zisiego, którym był nie kto inny jak syn samego Konfucjusza. Ofiarę składał przy nim najwyższy rangą dostojnik dzielnicy.
Trudno o czystszy obraz tego, czym była ta społeczność. Państwo Ryūkyū nie było konfucjańskie w tym sensie, w jakim była nim Korea. Konfucjanizm miał tu adres. Mieścił się w Kume, w kilku budynkach obok siebie, obsługiwany przez ludzi zatrudnionych do rozmowy z Chinami.
Z tego wszystkiego nie zostało prawie nic. W 1945 roku dzielnica spłonęła razem z resztą Naha, a potem przez jej środek poprowadzono drogę wojskową numer jeden, dziś krajową pięćdziesiątą ósmą. Ze starego Kume ocalała kamienna brama świątyni Tenpi. Świątyni już nie ma, brama stoi.
Drabina
Państwo Ryūkyū zorganizowano wokół rang, kolorów nakryć głowy i szpil do włosów. Złota szpila oznaczała drugą rangę i wyższe, srebrna resztę urzędników, mosiężna pospólstwo. Czapek było sześć kolorów, a na szczycie stał fiolet. Nikt nie musiał się przedstawiać. Ranga siedziała na głowie i we włosach. Urzędnicy dzielili się według miejsca zameldowania na cztery grupy: Shuri, Naha, Tomari i Kume. Trzy pierwsze konkurowały o te same stanowiska. Kume stało obok, w kategorii osobnej, opisywanej w opracowaniach jako bekkaku (別格), „poza porządkiem”.
Osobność miała cenę. Ludzie z Kume nie awansowali do centrum władzy w Shuri, nie zostawali kanclerzami, nie dostawali nadań ziemi. Mieli za to jedną drabinę, na której nikt im nie wchodził w drogę: obsługę Chin. Zaczynało się od stopnia wakashūsai (若秀才), młodzieńca zdolnego, potem shūsai, potem tsūji (通事), tłumacz, potem tłumacz nadrzędny, a dalej trzy szczeble mandaryńskie kończące się na shikin taifu (紫金大夫), „dostojniku fioletu i złota”. Na samym szczycie stał zarządca dzielnicy, wybierany spośród tych ostatnich.
Do drabiny przygotowywała szkoła. Meirindō (明倫堂), założone w 1718 roku z inicjatywy Tei Junsoku (程順則), stanęło przy świątyni konfucjańskiej i było pierwszą regularną instytucją oświatową w królestwie. Młodsi chłopcy uczyli się wcześniej w budynku świątyni bogini morza: elementarza ułożonego w wersy po trzy znaki, takiego samego, z jakiego uczono dzieci w całych Chinach, i przede wszystkim wymowy. Uczono ich mówić po chińsku w wersji urzędowej, guanhua (官話), językiem rozmowy z urzędnikiem w Fuzhou i w Pekinie. Starsi przechodzili do Meirindō na komentarz do ksiąg kanonicznych i na redagowanie pism dyplomatycznych, bo każda forma korespondencji z cesarstwem miała własną nazwę, własny format i własne pułapki.
Postępy sprawdzano trzy razy w miesiącu: w dni z trójką, szóstką i dziewiątką. Dziewięć razy na trzydzieści dni chłopcy z Kume stawali przed zarządcą dzielnicy i pokazywali, czego się nauczyli.
Trójka, szóstka, dziewiątka.
Najzdolniejsi szli dalej. System kanshō (官生) wysyłał stypendystów królestwa do cesarskiej akademii Guozijian w Pekinie, gdzie mieszkali po kilka lat na koszt gospodarza. Egzamin zdawało się w Shuri, wyjeżdżało w wieku dwudziestu paru lat, wracało z tytułem, dostępem do dworu i biblioteką w głowie. Przez cały okres istnienia systemu, od 1392 roku do lat sześćdziesiątych XIX wieku, przewinęło się przez niego kilkudziesięciu ludzi, prawie wyłącznie z Kume. Mniej więcej jeden na dekadę. Tylu wystarczyło, żeby obsadzić szczyt drabiny.
Monopol miał granice, i granice bywały śmieszne. W 1733 roku na brzegi Ryūkyū wyrzuciło rozbitków, o których nikt nie wiedział, kim są. Wezwano tłumacza chińskiego z Kume, czyli najlepiej wykształconego lingwistę w państwie, ale tłumacz nie dogadał się z nimi wcale. Dopiero gdy sprowadzono niejakiego Gushikena z Tomari, dzielnicy najbiedniejszej i najniżej postawionej, padło pierwsze zrozumiane zdanie. Rozbitkowie byli Koreańczykami. Ludzie z Tomari, przez wieki odsuwani od dobrych posad, mieli za to praktykę w rozmawianiu z tym, co przypłynęło samo, i z czasem wywalczyli sobie osobny etat tłumacza koreańskiego.
Zachował się rodowód bocznej gałęzi rodu Motobu. Motobu Chōbō urodził się w 1801 roku, w wieku czternastu lat przeszedł ceremonię dojrzałości, między dwudziestym siódmym a trzydziestym szóstym rokiem życia przechodził przez kolejne stanowiska pisarskie, i na pierwszy wyjazd do Chin popłynął mając czterdzieści sześć lat. Na drugi w wieku sześćdziesięciu jeden. Umarł w Fuzhou w 1863 roku.
Rejs do Chin był nagrodą za dwie dekady biurka, a nie startem kariery.
Dwa tygodnie wody
Kiedy wiatr wreszcie skręcił na północny wschód, zaczynało się liczenie dni.
Statek wyszedł z Naha szóstego dnia dziewiątego miesiąca dwudziestego trzeciego roku ery Jiaqing, czyli 5 października 1818 roku. Datę zapisano w rodowodzie Sai Shū, tłumacza rezydenta wyznaczonego do tego rejsu. Trzynastego dnia miesiąca, po tygodniu, jednostka dotarła w pobliże wybrzeża Fujianu, około drugiej po południu. Nazajutrz, pod chińską eskortą, minęła Bramę Pięciu Tygrysów u ujścia rzeki Min i w południe zacumowała przy świątyni bogini morza w Teitō Izan. Tam czekała pierwsza kontrola, przeprowadzana przez urzędników nadmorskiego garnizonu.
Osiemnastego dnia statek stanął w Bansenpo pod Nantai, na kotwicowisku wyznaczonym dla obcych. Dwudziestego pierwszego, po sprawdzeniu ładunku i załogi przez celników, ludzie wreszcie zeszli na ląd. Od statku do kwatery płynęło się jeszcze łódką, kanałem. Od wyjścia z Naha do rozpakowania rzeczy minęło piętnaście dni.
Kwatera nazywała się Ryūkyū-kan (琉球館), a oficjalnie Jūen'eki (柔遠駅), „stacja łagodzenia dalekich”. Nazwa pochodziła od formuły o okazywaniu względów przybyszom z daleka, żeby unaocznić im łaskawą wolę dworu. Budynek postawiono około 1470 roku, gdy chiński urząd celny dla obcych przeniesiono z Quanzhou do Fuzhou; źródła podają rok 1469 albo 1472. Stawiano go poza murami miasta, zgodnie ze starym zwyczajem niewpuszczania obcych do środka. W środku: sala przednia i tylna, sypialnie po obu stronach bramy, osobne pomieszczenia dla żołnierzy pilnujących wejścia, kapliczka bogini morza i bóstwa ziemi. Przy tej samej ulicy mieszkali chińscy pośrednicy handlowi, obsługujący wyłącznie ten jeden kierunek.
Część delegacji, poseł i jego świta, jechała stąd dalej lądem do Pekinu, drogą liczącą blisko dwa i pół tysiąca kilometrów. Reszta zostawała w Fuzhou do następnego korzystnego wiatru, czyli mniej więcej rok.
Rok. To jest tu właściwa jednostka czasu.
Jak spędzić ten rok?
Rok w obcym mieście trzeba czymś wypełnić.
Najlepiej na handlu. Na każdym statku płynęło dziesięciu ludzi z tytułem goshu (五主), zajmujących się zakupami. Dwóch starszych, trzech zastępców i kilku wyspecjalizowanych: jeden od leków, jeden od tkanin, jeden od cukru, papieru i kadzideł, jeden od wydatków gotówkowych, jeden od herbaty i jedwabiu dla króla. Chodzili po Fuzhou i szukali towaru. Dziennik urzędu produktów, prowadzony jeszcze w ostatnich latach królestwa, zapisuje te wyprawy dość szczegółowo — tak, że da się niemal zobaczyć ludzi wchodzących do sklepów i pytających o cenę.
I zadłużali się też. Zachował się okólnik dworu, martwiący się o to, że urzędnicy zakupów i marynarze pożyczają pieniądze od chińskich kupców. Żeby wziąć pożyczkę od handlarza w obcym mieście, trzeba go znać i dogadać się bez tłumacza. Skala zażyłości jest tu miarą, nie anegdotą.
I uczyli się rzeczy.
Ōmine Sen'yū, urzędnik zakupów, jeździł do Chin wielokrotnie i mówił dobrze po chińsku. W Fuzhou dowiedział się przypadkiem o lekarzu operującym rozszczep wargi. Jego szwagier Yonamine, płynący na tym samym statku jako marynarz, urodził się z rozszczepem. Ōmine zaprowadził go do lekarza, szwagier przeszedł zabieg i wrócił z inną twarzą. Wtedy Gi Shitetsu (魏士哲) z Kume, wówczas tłumacz o nazwisku urzędowym Heshikiya, poszedł uczyć się tej techniki u chińskiego chirurga Kō Kaiyū. Przywiózł ją do domu. Zapisano to w rodowodzie jego rodu.
Kan Chūyū, urodzony w 1642 roku, zaczynał jako garncarz, potem chorował, potem został urzędnikiem zakupów, wreszcie intendentem wyprawy pekińskiej. W Hangzhou nauczył się przędzenia białego jedwabiu, w Kagoshimie wyrobu papieru sugihara z włókna morwy papierowej, w Yangzhou obróbki masy perłowej do laki. W 1699 roku dwór uznał te zasługi, przyznał mu rodowód i podniósł go ze stanu chłopskiego do urzędniczego.
Rin Ishin, urodzony w 1694 roku w Wakasamachi, popłynął do Chin osiemnaście razy i osiem razy do Satsumy. Przez pewien okres wracał do Fuzhou co roku. W 1751 dostał rodowód za to, że dobrze rozumiał zwyczaje handlowe, świetnie mówił po chińsku, pracował na pokładzie jak marynarz i prawidłowo rozliczał tsukaigin (遣銀), pieniądze na uprzejmości dla chińskich urzędników. Łapówki miały własną nazwę, rubrykę i ocenę kompetencji.
Chirurgia, papier, laka, jedwab, obyczaj łapówkowy. Wszystko udokumentowane w rodowodach, wszystko przywiezione przez ludzi, po których nikt się tego nie spodziewał, bo płynęli w zupełnie innej sprawie.
Czegoś jednak w rodowodach nie ma, a było ważne. Sztuki walki.
Liczby, które mówią po fujiańsku
Nazwy najstarszych układów szkoły Naha to liczby. Seisan to trzynaście, Seipai osiemnaście, Sanseiru trzydzieści sześć, Sūpārinpei sto osiem. Dorobiono do nich później rozmaite sensy: że trzynaście oznacza liczbę technik, kroków albo punktów na ciele, a sto osiem buddyjskich udręk. Żadnego z tych wyjaśnień nie da się osadzić w źródłach. W znakach stoją po prostu liczby.
Żaden z tych odczytów nie jest ani japoński, ani mandaryński. Japoński przeczytałby trzynaście jako jūsan, mandaryński jako shisan. Na Okinawie mówi się seisan. Podobnie osiemnaście: nie jūhachi, tylko seipai. Trzydzieści sześć: nie sanjūroku, tylko sanseiru. To odczyty z południowochińskich dialektów, przywiezione ze słuchu przez ludzi nieumiejących zapisać ich inaczej niż fonetycznie. Który dokładnie dialekt, tego literatura nie rozstrzyga.
Dowód mocniejszy od samych odczytów daje program pokazu z 1867 roku. Zapisano w nim dwa układy jako 十三歩 i 壱百〇八歩, „trzynaście kroków” i „sto osiem kroków”. Nie „trzynaście rąk”. Znak 歩 (ho, krok) to fujiański zwyczaj nazewniczy, spotykany w tamtejszych szkołach sztuk walk. Znak 手 (te, ręka), dziś w nazwach kata standardowy, doklejono na Okinawie później. W jednym dokumencie widać więc moment przed przekładem: nazwa jest jeszcze chińska.
Nazwy samej sztuki też wtedy nie było. Słowo „karate" pojawia się dopiero w XX wieku, a przez cały okres, o którym tu mowa, mówiono inaczej - za każdym razem inaczej. W dzienniku urzędu z 1736 roku pojawia się tetsukumi (手つくみ) i nie da się rozstrzygnąć, czy oznacza tam cios pięścią, czy nazwę sztuki walk. W relacji podróżnika z Higo z 1801 roku tetsukumi jest już nazwą: podróżnik notuje, że w Ryūkyū szermierka i chwyty są niemrawe, ale uderzenie pięścią mają opanowane osobliwie dobrze, i że urząd Satsumy w Naha wezwał kiedyś mistrza tej sztuki i kazał mu uderzyć w stos siedmiu dachówek, z czego rozbił sześć.
Zapis 唐手, czytany wtedy tōde, „ręka chińska”, pojawia się w źródłach najwcześniej w 1867 roku. Zapis 空手, „ręka pusta” (kara-te), przyjęto oficjalnie dopiero w XX wieku, a na Okinawie zatwierdzono go na zebraniu mistrzów w Naha 25 października 1936 roku. W osiemnastowiecznej kronice „Kyūyō” (球陽) występuje wprawdzie połączenie 空手 (kara-te), ale jako zwykłe określenie stanu, „nieuzbrojony”, a nie nazwa czegokolwiek.
Na koniec tekst. W historii karate pojawił się rękopis zwany „Bubishi” (武備志), uważany za biblię tradycji Naha. Nie mylić z chińskim traktatem wojskowym „Wubeizhi” Mao Yuanyiego, liczącym ponad dwa miliony znaków i siedemset ilustracji. Okinawski „Bubishi” to około dziesięć tysięcy znaków i siedemdziesiąt dwie ilustracje, i dotyczy fujiańskiej sztuki walki w stylu białego żurawia. Lu Jiangwei w rozprawie doktorskiej obronionej w 2011 roku na Okinawskiej Prefekturalnej Akademii Sztuk pokazał w nim rzecz dla naszej sprawy rozstrzygającą: obok zwykłej chińszczyzny występują tam wyrażenia dające się odczytać wyłącznie w dialekcie Fuzhou oraz znaki użyte fonetycznie, jako zapis brzmienia, a nie znaczenia.
Czyli: ktoś słuchał człowieka mówiącego w dialekcie Fuzhou i zapisywał, jak umiał.
Sam rękopis zaczął krążyć na Okinawie około 1930 roku, przekazywany z rąk do rąk między mistrzami. To już zupełnie inna epoka. Ale materiał w nim jest starszy i przyszedł tą samą drogą co papier i chirurgia.
Dzień trzeci, szósty i dziewiąty
24 marca 1867 roku w Kume odbył się pokaz. Był to rok zakończenia ceremonii inwestytury ostatniego króla, Shō Taia, i ostatnia w dziejach wizyta chińskiego poselstwa inwestytorskiego na Ryūkyū. Program zachował się pod tytułem 三六九並諸芸番組, czyli „program zebrania trzeciego, szóstego i dziewiątego oraz sztuk rozmaitych”.
Trójka, szóstka, dziewiątka. Te same dni, w które chłopcy z Kume od stu pięćdziesięciu lat pokazywali zarządcy dzielnicy, czego się nauczyli w szkole. Pokaz sztuk walki odbył się przy okazji szkolnego zebrania.
Numerów było dziesięć i większość z nich to broń. Zaczęło się od rattanowej tarczy, chińskiej plecionki noszonej na przedramieniu, z jaką stawała do boju piechota za morzem. Potem żelazne sai, widełkowe pręty do zaklinowania cudzego ostrza, w parze z kijem. Były kije w trzech odmianach, była tarcza przeciw kijowi, było wreszcie „starcie rąk", czyli wolna wymiana ciosów. Dwa numery miały nazwy będące liczbami zapisanymi po chińsku: trzynaście kroków i sto osiem kroków.
Dziewiąty numer wykonał Ikemiya, uczeń szkoły. Reszta należała do trzech ludzi, a jeden z nich występował sześć razy.
Sześć z dziesięciu pozycji z udziałem jednego człowieka.
To był Aragaki Seishō (新垣世璋). Urodził się w 1840 roku w Naha, a przezywano go Mayā, kot (odpowiednik japońskiego neko). W programie występuje nie pod rangą honorową ani wojskową, tylko pod tytułem zawodowym: 新垣通事, Aragaki-tłumacz. To jego stanowisko. Zdał egzaminy w wieku piętnastu lat i pracował jako urzędowy tłumacz chińsko-ryūkyūański. W 1870 roku popłynął do Pekinu w składzie misji, właśnie jako tłumacz.
Rodzina Aragakiego nie pochodziła z Kume. Chłopiec chodził tam z Naha do szkoły i miał w dzielnicy przyjaciół. Uczył się od człowieka o nazwisku urzędowym Yabu, z rodu Tei, jednego z pięciu ocalałych rodów Kume.
Chłopak spoza dzielnicy przychodzi do niej po naukę, bo tam jest szkoła i tam są ludzie mówiący po chińsku, a dwadzieścia lat później to on demonstruje sześć z dziesięciu numerów programu. Wiedza wyciekła przez sąsiedztwo, nie przez ród.
Zapis „kij i ręka chińska” niekoniecznie znaczy to, co czytamy dzisiaj. Motobu Naoki zauważa, że tōde mogło wtedy oznaczać po prostu chińską sztukę walki, łącznie z bronią, a „kij i ręka chińska” mogło być ćwiczeniem, w którym jeden atakuje kijem, a drugi broni się gołymi rękami.
Kiedy urząd znika
W 1875 roku rząd Meiji zakazał wysyłania z Ryūkyū statków trybutarnych do Chin. W 1879 królestwo zniesiono, króla wywieziono do Tokio, a na wyspie utworzono prefekturę Okinawa. Korytarz przestał istnieć jako urząd.
Ludzie zareagowali różnie.
Rin Seikō (林世功) urodził się w 1841 roku w rodzinie z Kume. W 1865 zdał egzamin stypendialny, w październiku 1868 wyjechał do pekińskiej akademii Guozijian, wrócił w 1875 i został nauczycielem następcy tronu. W 1876 wyjechał do Chin już nielegalnie, jako tajny wysłannik, i przez cztery lata dobijał się w Fuzhou i w Pekinie o interwencję dworu Qing. Gdy w 1880 roku dowiedział się, że Japonia i Chiny negocjują podział archipelagu, wjechał do Pekinu i 20 listopada podciął sobie gardło. Zostawił dwuwiersz:
一死猶期存社稷
高堂專賴弟兄賢
yī sǐ yóu qī cún shè jì
gāo táng zhuān lài dì xiōng xián
„Jedna śmierć, a wciąż liczę, że ołtarze państwa ocaleją.
Rodziców pod dachem powierzam rozsądkowi braci.”
- Rin Seikō, wiersz pożegnalny,
Pekin, 20 listopada 1880
Miał trzydzieści dziewięć lat, w rachubie wschodnioazjatyckiej czterdzieści. Dwór Qing przysłał dwieście liangów srebra na trumnę.
Aragaki Seishō, tłumacz, w 1880 roku przeszedł, jak to zapisano, do zajęć prywatnych. Państwo, dla którego umiał rozmawiać z Chinami, przestało istnieć. Umiejętność została.
Nakaima Norisato, urodzony w Kume w 1819 roku, zmarł 14 marca 1879 roku, kilka tygodni przed likwidacją królestwa. Zostawił rodzinie polecenie: sztuki nie pokazywać, przekazywać jednemu synowi w każdym pokoleniu. Rodzina trzymała się tego przez sto lat. To, co przyszło korytarzem jako kwalifikacja zawodowa, zamieniło się w tajemnicę rodową dokładnie w chwili, gdy zawód przestał istnieć.
I wreszcie Higaonna Kanryō, uznawany za ojca szkoły Naha. Wersja kanoniczna mówi, że popłynął do Fuzhou, uczył się kilkanaście lat u mistrza zwanego Rū Rū Kō, uratował mu rodzinę z powodzi i wrócił jako mistrz. Wersji jest jednak stanowczo za dużo. Data wyjazdu waha się między 1867 a 1877, długość pobytu między rokiem i czterema miesiącami a piętnastoma laty, nazwisko nauczyciela ma trzy warianty.
Tana Masayuki, historyk i dyrektor Muzeum Prefekturalnego Okinawy, przyjrzał się temu od strony urzędniczej. Wyjazd czternastolatka w charakterze urzędnika jest niemożliwy, bo służbowe rejsy dostawało się po dwóch dekadach pracy, a Higaonna był synem handlarza drewnem i nie miał żadnego stażu w kancelariach. Wyjazd po 1875 roku byłby nielegalną emigracją, a na listach powracających emigrantów z lat osiemdziesiątych nazwiska Higaonny nie ma. Wniosek Tany brzmi ostrożnie i bezlitośnie: potwierdzenie dotychczasowych opowieści jest bardzo trudne.
Nie znaczy to, że Higaonna nigdy nie był w Chinach ani że zmyślił swoją sztukę. Znaczy tyle, że jego biografię opowiedziano według wzoru, którego przed 1879 rokiem nikt by nie potrzebował. Dopóki istniał urząd, wiedza przychodziła z urzędem i nie wymagała uzasadnienia. Kiedy urzędu zabrakło, trzeba było opowiedzieć historię o jednym człowieku, jednym mistrzu i jednej podróży. Legenda o uczniu zastąpiła etat.
Czego nie ma
Dziś na Okinawie ćwiczy się Naha-te, Shuri-te i Tomari-te, według nazw trzech dzielnic. Kume-te nie ma.
Na tę osobliwość zwrócił uwagę Tana. Dzielnica z pięćsetletnim monopolem na kontakt z południowymi Chinami, dzielnica dostarczająca sześć z dziesięciu numerów programu z 1867 roku, nie zostawiła po sobie stylu. W tych samych dekadach wyprowadziły się z Kume także towarzystwa poezji chińskiej, przenosząc się do Shuri i do Naha. Dzielnica straciła naraz chiński wiersz i chińską pięść.
Nie miała ich na własność. Miała je jako funkcję.
Ostatni statek trybutarny popłynął w 1874 roku. Rok później wyjazdów zakazano, a w 1879 zniknęło państwo, które je wysyłało. Zostały dwie świątynie, szkoła bez zastosowania i pamięć o mieście za morzem. Reszta rozeszła się po sąsiedztwie: do Naha, do Shuri, do rodzin, na podwórka, do chłopców przychodzących z okolicznych wiosek, bo kiedyś mieszkał tam ktoś, kto umiał walczyć.
Budynek w Fuzhou stoi do dziś, przy ulicy Kango w dzielnicy Taijiang. Od 1879 roku mieszkali w nim najpierw uciekinierzy dobijający się o ratunek dla nieistniejącego państwa, potem ludzie uchylający się od japońskiego poboru. Potem był magazynem. Dziś jest muzeum przyjaźni.
Źródła
1. George H. Kerr, Okinawa: The History of an Island People, Tokyo 2000. Podstawowa anglojęzyczna historia wysp, wciąż punkt odniesienia dla sporu o rozporządzenia o broni po 1609 roku.
2. Gregory Smits, Visions of Ryukyu: Identity and Ideology in Early-Modern Thought and Politics, 1999. Opracowanie o ideologii królestwa i o roli, jaką odgrywał w niej konfucjanizm Kume-mura.
3. Andreas Quast, A Stroll Along Ryūkyū Martial Arts History, Düsseldorf 2013. Rewizjonistyczne omówienie rozporządzeń o broni i militarnych funkcji państwa Ryūkyū po 1609 roku.
4. Joe Swift, „The Kenpo of Kume Village”, Meibukan Magazine nr 6, 2007. Anglojęzyczna rekonstrukcja pokazu z 1867 roku oraz sylwetek Aragakiego i rodu Kojō.
5. Patrick McCarthy, Bubishi: The Classic Manual of Combat, Tokyo 2008. Przekład rękopisu wraz z aparatem historycznym.
6. 高良倉吉・赤嶺守・豐見山和行 主編『國立臺灣大學圖書館典藏琉球關係史料集成 １』國立臺灣大學圖書館、2013. Edycja ryūkyūańskich materiałów źródłowych ocalałych w przedwojennych odpisach w Tajpej, w tym dziennika urzędu Oyamise z 1736 roku.
7. 田名真之『沖縄近世史の諸相』ひるぎ社、1992. Studia o nowożytnej Okinawie, w tym o rodowodach kafu i o społeczności Kume-mura.
8. 冨田千夏『琉球王国接貢制度の研究：清代における「接貢」に関わる人々の往還の分析：家譜資料を中心に』琉球大学、2014. Analiza ruchu ludzi między Naha a Fuzhou na podstawie rodowodów.
9. 盧姜威「『沖縄伝武備志』の研究 ― 沖縄空手との関わりを中心に ―」博士論文、沖縄県立芸術大学、2011. Rozprawa doktorska o okinawskim rękopisie Bubishi i jego stosunku do chińskiego Wubeizhi.
未開 ソビエライ
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?
Zobacz książki autora strony:
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
Osobiste motto:
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
Napisz do nas...
Przasnysz, Polska
m.sobieraj@inarismart.pl
dr.imyon@gmail.com
___________________
inari.smart
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!