„Tsurezure naru mama ni”

Stoisz w kolejce do kasy. Telefon się rozładował. Nie masz co robić z rękami. Patrzysz przed siebie — i nagle widzisz coś, czego nigdy wcześniej nie zauważyłeś: pęknięcie w kafelkach na podłodze, które biegnie idealnie równolegle do fugi obok. Starszy mężczyzna przed tobą ma na nadgarstku zegarek, na którego tarczy zamiast dwunastki jest maleńki złoty koliber. Kobieta za nim pachnie czymś, co przypomina ci dom babci — ale nie potrafisz nazwać tego zapachu.  Nic się nie wydarzyło. Nie miałeś iluminacji. A jednak wracasz do domu z dziwnym uczuciem, jakby ktoś na sekundę uchylił zasłonę, za którą świat jest bogatszy niż ten, przez który codziennie przebiegasz goniąc swoje plany. Myśli, które w biegu dnia nie miały szans się pojawić, wchodzą do pokoju jak koty — bezgłośnie i na własnych zasadach. Każdy z nas zna takie momenty. Ktoś nazwie je roztargnieniem. Kto inny nudą. A japoński mnich z XIV wieku nazwałby je najcenniejszą rzeczą, jaką masz.

Gdzieś między rokiem 1330 a 1332, gdy shogunat Kamakura walił się w gruzy, a Japonia wchodziła w dekady wojen domowych, były dworzanin cesarskiego pałacu w Kioto usiadł przed kamieniem do tuszu i patrzył w niego. Po pewnym czasie zaczął pisać. Nie traktat. Nie kronikę. Zapisywał to, co mu przyszło do głowy — myśli o śmierci i o zupie z karpia, o pięknie opadających płatków i o robakach w rogach jelenia, o księżycu za chmurami i o tym, jak rozpoznać głupca. Pędzel prowadził rękę, nie ręka pędzel. Nazywał się Kenkō (兼好) i to, co powstało z tej bezczynności — z tego tsurezure (徒然 – dosł. „od niechcenia", „z braku lepszego zajęcia") — okazało się jednym z czterech największych arcydzieł japońskiej prozy, obok „Makura no sōshi" Sei Shōnagon, „Hōjōki" Kamo no Chōmeia i „Genjiego” Murasaki. Dwieście czterdzieści trzy fragmenty — od jednego zdania po kilka stron — zapisane podobno na skrawkach papieru przyklejanych do ścian pustelni. Po śmierci Kenkō jego przyjaciel oderwał te skrawki i ułożył w książkę. Ten chaos okazał się mądrzejszy niż niejeden system filozoficzny. „Cóż za dziwne, szalone uczucie ogarnia mnie, gdy uświadamiam sobie, że spędziłem całe dnie przed kamieniem do tuszu, nie mając nic lepszego do roboty, notując przypadkowe, niedorzeczne myśli" — tak zaczyna się „Tsurezuregusa" (徒然草), dosłownie „Zapiski z bezczynności". Te słowa japońskie dzieci w podstawówce recytują na pamięć, jak my „Litwo, ojczyzno moja".

Siedemset lat temu ten człowiek napisał coś, co brzmi jak diagnoza losowego wtorku: „Jakżeż trudno jest zrobić coś natychmiast — teraz, w chwili, gdy o tym pomyślisz!" Pisał o ludziach, którzy odkładają rano życie na wieczór, a wieczorem na rano — i tak im przemyka ono między palcami. Pisał, że najcenniejszą rzeczą w życiu jest jego niepewność — bo gdyby kwiaty wiśni kwitły wiecznie, nikt by na nie nie patrzył. Że pełnia zabija wyobraźnię i księżyc za chmurami jest najpiękniejszy. Że człowiek, który nigdy się nie zatrzymuje, nigdy nie wie, gdzie właściwie jest. To nie jest starożytna mądrość do powieszenia na ścianie. To jest narzędzie — ostre, praktyczne, celne — i w dzisiejszym tekście poznamy je i zastanowimy się, jak z niego korzystać.

Kim był Kenkō

Sobotni poranek. Robisz porządki w szufladzie — jednej z tych, do których wrzucasz wszystko, co nie ma swojego miejsca. Stary klucz, którego zamka nie pamiętasz. Wizytówka kogoś, kogo nie rozpoznajesz. Ładowarka do telefonu, którego dawno nie masz. Każdy z tych przedmiotów był kiedyś ważny. Teraz leży tu, pozbawiony kontekstu, i budzi w tobie ten specyficzny stan — nie smutek, nie nostalgię, tylko takie ciche „aha”. Aha, więc tak to wygląda, gdy rzeczy tracą znaczenie. Aha, więc to jest właśnie ta chwila, kiedy coś przechodzi z kategorii „ważne” do kategorii „kiedyś ważne”. Może nawet nie wiedziałeś, że taka chwila w ogóle istnieje.

Kenkō znał ten stan. I uczynił z niego literaturę. Urodził się prawdopodobnie w 1283 roku, w rodzinie związanej z shintoistycznym rodem Urabe — kapłanów świątyni Yoshida w Kioto. Jeszcze jako młody człowiek trafił na dwór cesarski, gdzie pełnił funkcję oficera gwardii pałacowej. Przeszedł szkolenie w łucznictwie, jeździe konnej, ceremoniałach dworskich — w całym tym skomplikowanym rytuale, który tworzył tkankę życia arystokracji epoki Kamakura. Był poetą — osiemnaście jego wierszy weszło do cesarskich antologii, a w kręgach dworskich zaliczano go do „czterech niebiańskich królów poezji” szkoły Nijō. Żył w czasach późnej Kamakury i wczesnego Muromachi, w epoce brutalnych przemian, gdy władza przechodziła z rąk arystokracji dworskiej w ręce samurajów (zobacz ten czas wojen w naszym artykule tu: Prawdziwe Sengoku – jakie było życie ludzi bez miecza w cieniu samurajskich wojen?). Shogunat Hōjō chylił się ku upadkowi, cesarz Go-Daigo próbował odzyskać realną władzę, w tle czaiły się ambicje Ashikagów — a Japonia stała u progu kolejnych dekad wojny domowej.

Gdzieś koło czterdziestki — być może po śmierci cesarza Go-Udy w 1324 roku, być może z powodu nieszczęśliwej miłości do córki namiestnika prowincji Iga, a może po prostu dlatego, że dojrzał do odejścia — Kenkō przyjął święcenia buddyjskie i zamieszkał w pustelni. Ale nie był pustelnikiem w stylu Kamo no Chōmeia, który sto lat wcześniej zamknął się w chacie o rozmiarach trzech metrów na trzy i opisał to w swoim Hōjōki (więcej o nim znajdziesz tu: ). Kenkō nie odciął się od świata. Wciąż odwiedzał dwór, uczestniczył w turniejach poetyckich — udokumentowano jego udział jeszcze w 1335 i 1344 roku — spotykał się z ludźmi. Odszedł od kariery, ale nie od życia. I to jest kluczowe — bo Tsurezuregusa nie jest tekstem samotnika. Jest tekstem kogoś, kto stoi z boku i patrzy uważnie. Kogoś, kto wybrał dystans nie z lęku, lecz z ciekawości — bo z bliska pewnych rzeczy po prostu nie widać.

Porównanie z innymi klasykami japońskiej prozy narzuca się samo. Sei Shōnagon w Makura no sōshi (枚草子) jest błyskotliwa, ale arystokratycznie wyniosła — jej świat jest hermetyczny, pełen reguł, w których porusza się z gracją i pogardą wobec tych, którzy ich nie znają (o niej więcej tu: Japońskie dzieci znają na pamięć „Hōjōki” – a czego my możemy się nauczyć od mnicha z XIII wieku?). Chōmei w Hōjōki (方丈記) jest melancholijny i wycofany — pisze z pozycji człowieka, który widział katastrofy i uciekł od świata. Kenkō jest od nich cieplejszy. Ma dystans, ale też dużo ludzkiego ciepła i zrozumienia. Ma ironię, ale ma też czułość. Jest jak mądry wujek, który siedzi w rogu pokoju, niewiele mówi, ale gdy się odezwie — trafia. Sam Kenkō cytował Sei Shōnagon — w kilku miejscach wyraźnie nawiązuje do „Makura no sōshi” — ale tam, gdzie ona klasyfikuje i ocenia, on obserwuje i rozumie. Niektórzy badacze twierdzą, że to właśnie Kenkō uratował Sei Shōnagon przed zapomnieniem, przywracając jej tekst do obiegu.

Czym jest „Tsurezuregusa”

Wieczór po kolacji. Dom ucichł. Reszta rodziny gdzieś się porozkładała — ktoś ogląda serial na Netflixie, ktoś już śpi. A ty siedzisz przy stole z kubkiem herbaty i masz tę dziwną chwilę, kiedy nie musisz nic robić, ale nie chcesz jeszcze iść spać. Otwierasz zeszyt. Albo notatnik w telefonie. I piszesz — nie artykuł, nie raport, nie post. Piszesz coś, czego adresatem jesteś ty sam. Myśl, która przyszła ci w tramwaju i teraz nagle, bez sensu powróciła. Obserwację o sąsiadce, która codziennie o tej samej porze wychodzi z psem. Pytanie, na które nie znasz odpowiedzi. Piszesz bez planu, bo plan zniszczyłby to, co się dzieje — to, że pędzel prowadzi rękę, a nie ręka pędzel.

Dokładnie tak pisał Kenkō. Tsurezuregusa to 243 fragmenty — po japońsku dan (段) — o wszystkim. Dosłownie. Są fragmenty jednozdaniowe i takie na kilka stron. Są eseje o przemijalności i o tym, jak prawidłowo wieszać kołczan u drzwi dworzanina, który popadł w niełaskę cesarza. O pięknie natury i o tym, że nie wolno wąchać świeżych rogów jelenia, bo mają robaki, które wchodzą do nosa i pożerają mózg. O miłości, śmierci, ludzkim zachowaniu, architekturze domów, dworskiej etykiecie, buddyjskiej doktrynie, pijackich wygłupach i o tym, jak rozpoznać człowieka wartościowego. Forma, w której to napisano, to zuihitsu (随筆) — gatunek, który najlepiej przetłumaczyć jako „podążanie za pędzlem”. Piszesz to, co pędzel chce napisać. Nie narzucasz struktury. Pozwalasz myślom płynąć.

Samo słowo „tsurezure” jest niezwykłe. Tłumaczy się je zwykle jako „bezczynność” albo „nudę”, ale w japońskim rezonuje głębiej. „Tsurezure” to stan, w którym nie masz nic do roboty — ale nie jest to stan nieprzyjemny. To raczej taka pustka po odejściu gości: cicho, trochę dziwnie, ale właśnie teraz, w tej ciszy, coś zaczyna się dziać. Myśli, które w biegu dnia nie miały szans się pojawić, nagle wchodzą do pokoju jak koty — bezgłośnie i na własnych zasadach. Kenkō nie pisał mimo nudy. On pisał dzięki niej. Nuda była dla niego narzędziem — jak szkło powiększające, które odsłania to, czego gołym okiem nie widać.

Co do genezy samego tekstu — istnieje legenda, którą jako pierwszy sformułował w XVI wieku uczony Sanjonishi Sane’eda. Według niej Kenkō zapisywał swoje myśli na skrawkach papieru i przyklejał je do ścian pustelni. Po śmierci mnicha jego przyjaciel, poeta i generał Imagawa Ryōshun, miał oderwać te skrawki i ułożyć je w kolejności, w jakiej znamy je dzisiaj. Najstarszy zachowany odpis tekstu pochodzi od ucznia Ryōshuna — poety Shōtetsu, który żył sto lat po Kenkō i porównywał „Tsurezuregusa” do „Makura no sōshi”. Współcześni badacze podchodzą do tej opowieści sceptycznie — ale jest w niej coś, co oddaje ducha tekstu nawet lepiej niż fakty. Myśl zapisana na skrawku i przyczepiona do ściany: bez ambicji, bez systemu, bez pretensji do wieczności. A jednak — przetrwała siedem wieków i stała się jednym z dziesięciu najważniejszych dzieł japońskiej literatury. Jest w tym paradoks, który zaskoczyłby samego Kenkō.

Przemijalność jako fundament

Spacer z psem w listopadzie. Liście na chodniku — te mokre, przyczepione do asfaltu jak monety. Wieje. Jest brzydko. Ale jest coś w tym widoku, co cię zatrzymuje na sekundę — ten moment, kiedy drzewo wygląda lepiej bez liści niż z nimi. Wygląda prawdziwiej. Jakby dopiero teraz pokazało, czym jest — swoją strukturę, swoją geometrię, swoje blizny. Latem drzewo udaje. Jesienią mówi prawdę.

Kenkō wiedział, że to nie przypadek. Fundamentem jego myślenia jest mujō (無常) — przemijalność. Ale nie przemijalność rozumiana po zachodniemu, jako tragedia i powód do lamentu. U Kenkō mujō jest faktem tak oczywistym, że walczenie z nim jest oznaką głupoty, a nie odwagi. Jedno z najsłynniejszych zdań w literaturze japońskiej pochodzi właśnie z Tsurezuregusa:

あだし野の露消ゆる時なく、 鳥部山の煙立ち去らでのみ 住み果つる習ひならば、 いかにもののあはれもなからん。 世は定めなきこそ、いみじけれ。

(Adashino no tsuyu kiyuru toki naku / Toribeyama no kemuri tachisarade nomi / sumihatsuru narai naraba / ika ni mono no aware mo nakaramu / Yo wa sadame naki koso, imijikere.)

"Gdyby człowiek nigdy nie miał zniknąć jak rosa na polach Adashino, nigdy nie miał się rozpłynąć jak dym nad Toribeyamą, lecz trwał wiecznie — jakże rzeczy utraciłyby moc poruszania nas! Najcenniejszą rzeczą w życiu jest jego niepewność."

— Kenkō, „Tsurezuregusa", dan 7 (ok. 1330–1332)

To zdanie trzeba przeczytać dwa razy. Bo ono nie mówi: „życie jest krótkie, więc ciesz się nim”. Dla mnie grzmi. Radykalnie: to właśnie dlatego, że wszystko ginie, cokolwiek nas w ogóle porusza. Gdyby kwiaty wiśni kwitly cały rok, nikt by na nie nie patrzył.

Adashino i Toribeyama, które Kenkō przywołuje, to nie przypadkowe nazwy — to dwa słynne cmentarzyska w Kioto. Adashino to pole grobowe na przedmieściach, gdzie ciała biednych zostawiano na zboczach gór. Toribeyama to wzgórze kremacyjne, z którego dym unosił się nad miastem. Każdy czytelnik w XIV-wiecznym Kioto wiedział, co te nazwy znaczą — widywał ten dym, mijał te pola. Kenkō nie mówi abstrakcyjnie. On mówi: popatrz przez okno. Tam jest Toribeyama. I to jest w porządku.

W tradycji zachodniej przemijalność jest wrogiem. Całe zachodnie myślenie — od Platona po transhumanistów — jest próbą pokonania zmiany: zbudować coś trwałego, coś wiecznego, coś, co oprze się czasowi. Kenkō proponuje coś odwrotnego: zamiast walczyć ze zmianą, usiądź i patrz, jak się dokonuje. I w tym patrzeniu jest coś, czego żadna walka ci nie da — czuła zgoda na to, że jesteś częścią tego procesu. Że ty też jesteś rosą na polach Adashino. A rosa, zanim zniknie, mieni się w słońcu, jakby świeci.

To jest miejsce, w którym Kenkō spotyka się ze stoicyzmem — z Markiem Aureliuszem, który pisał o przemijaniu tronów i imperiów z pozycji człowieka siedzącego na tronie imperium. Różnica jest subtelna, ale istotna: Aureliusz mówi „pogódź się z tym, bo nie masz wyboru”. Kenkō mówi „popatrz na to, bo jest piękne”. U stoika jest rezygnacja. U japońskiego mnicha — zachwyt. U stoika jest twardość. U Kenkō — miękkość. Paradoksalnie jednak – myślę, że obaj mówili nam prawie to samo.

Pochwała niedokończonego i niepełnego

Oglądasz wieczorem stary film. Dobrze ci z nim. Ale gdzieś przed końcem — wyłączasz. Nie dlatego, że ci się nie podoba. Dlatego, że jest ci dobrze z tym niedokończeniem. Zakończenie zamknęłoby coś, co wolisz zostawić otwarte (być może zdziwiłbyś/zdziwiłabyś się, ile współczesnych filmów staje się dwa razy lepsza, gdyby je wyłączyć przed zakończeniem!). Zakończenie zamknęłoby coś, co wolisz zostawić otwarte. Albo: czytasz książkę, zostawiasz ją z zakładką na trzy czwarte — i jest ci z tym lepiej niż gdybyś doczytał do końca. Ktoś powiedziałby, że to dziwne. Kenkō powiedziałby, że to oznaka wyrafinowania.

Jeden z najsłynniejszych fragmentów Tsurezuregusa — dan 137 — zaczyna się pytaniem, które brzmi jak prowokacja: „Czy powinniśmy patrzeć na kwiaty wiśni tylko wtedy, gdy kwitną w pełni, a na księżyc — tylko gdy świeci bez jednej chmury?” I odpowiada: nie. Tęsknić za księżycem, patrząc na deszcz. Opuścić zasłony i zastanawiać się, czy wiosna już się skończyła — to jest głębsze niż stać pod kwitnącym drzewem. Gałęzie tuż przed rozkwitem albo ogrody zasypane opadłymi płatkami — są godniejsze podziwu niż pełnia kwitnienia.

To nie jest estetyczny kaprys. To jest filozofia. Kenkō formułuje tu coś, co w japońskiej tradycji stanie się później fundamentem estetyki wabi-sabi (tej nieco głębszej niż modne wystroje wnętrz) — ale on jest wcześniejszy, bardziej pierwotny. U niego to nie jest jeszcze estetyka. To jest psychologia. On mówi: pełnia zabija wyobraźnię. Doskonały księżyc jest po prostu doskonały — i koniec. Nie ma w nim miejsca na opinie człowieka. Ale księżyc za chmurami — ten wymaga twojego współudziału. Dopełniasz go wyobraźnią, tęsknotą, pamięcią. Niedokończone dzieło, niedokończona rozmowa, niedokończona miłość — angażują cię bardziej, bo zostawiają ci przestrzeń.

Kenkō uczy, że życie skończone, ułożone, kompletne — jest jak wazon na półce. Ładny, ale martwy. Życie z brakami, z pustymi miejscami, z pytaniami bez odpowiedzi — żyje. Bo w lukach jest ruch. W niedoskonałości jest obietnica. W tym, czego brakuje, jest miejsce na to, czego jeszcze nie wiesz o sobie.

Weźmy przykład z tekstu. Kenkō cytuje poetę Ton’ę:

表紙は、上下はそこなはれ、 螺鈿の軸は貝落ちて後こそ、 いみじけれ。

(Hyōshi wa, jōge wa sokonawarete / raden no jiku wa kai ochite nochi koso / imijikere.)

"Dopiero gdy jedwabna okładka wystrzępi się u góry i u dołu, a masa perłowa odpadnie z wałka — zwój wygląda pięknie."

— Ton'a, cytowany przez Kenkō w „Tsurezuregusa", dan 82

To zdanie, które na Zachodzie brzmiałoby jak absurd, w Japonii Kenkō ma głęboki sens. Rzecz zniszczona przez czas nosi w sobie historię. Nowa, doskonała — jest niema. Stara, pęknięta — opowiada. Dlatego w ceremonii herbacianej najcenniejsze miseczki to te nierówne, szorstkie, ze złotymi łatami tam, gdzie kiedyś pękły. Ale Kenkō mówi to dużo wcześniej nim ceremonia herbaciana przyjęła tę estetykę jako oficjalną doktrynę. On wyczuwa to intuicyjnie — jako prawdę psychologiczną, nie kulturowy nakaz.

Bezczynność jako praktyka uważności

Niedziela bez planów. To rzadkość. Budzisz się i nie musisz nigdzie być. Przez pierwszą godzinę jest ci z tym dobrze. Po drugiej zaczyna się niepokój. Po trzeciej — poczucie winy. Powinieneś coś robić. Ćwiczyć. Uczyć się. Sprzątać. Optymalizować. Kultura, w której żyjesz — ta polska, ta europejska, ta internetowa — mówi ci nieustannie, że bezczynność jest marnotrawstwem. Musisz powiększyć swoją produktywność, a nie ją przeleżeć. Mówi, że czas, którego nie „wykorzystujesz”, jest czasem straconym. Kenkō spojrzałby na ciebie z tym swoim cichym uśmiechem (szczerze, nie wiemy, czy się tak uśmiechał, tak ja sobie wyobrażam) i powiedział: „a co zobaczyłeś, kiedy się nudziłeś”?

Bo to jest sedno Tsurezuregusa. Kenkō nie gloryfikuje lenistwa. Subtelniej: bezczynność jest warunkiem uważności. Kiedy przestajesz robić, zaczynasz widzieć. To nie jest buddyjska medytacja — Kenkō nie nakazuje siedzieć w pozycji lotosu i liczyć oddechów (ok, buddyjska medytacja też, to stereotyp). To jest coś prostszego i trudniejszego zarazem: pozwolenie sobie na to, żeby nic nie robić — i nie uciekać od tego, co wtedy przychodzi. Bo przychodzą rzeczy ciekawe. Obserwacje, które w pędzie dnia nie miały szansy się uformować. Pytania, które zagłuszamy kolejnym zadaniem lub zadaniem. Wspomnienia, które podchodzą nieśmiało jak płochliwe zwierzątka, gdy w końcu jest cicho.

W kontekście XXI wieku to brzmi jak luksus. Kto ma czas na bezczynność? Kenkō odpowiedziałby: kto ma czas jej nie mieć? Bo człowiek, który nigdy się nie zatrzymuje, nigdy nie wie, gdzie właściwie jest. Biegnie, ale nie wie dokąd. Robi, ale nie wie po co. I to nie jest metafora — to jest diagnoza, którą psychologia kliniczna stawia dziś tysiącom ludzi z wypaleniem zawodowym. Kenkō postawił ją siedemset lat temu, siedząc w pustelni pod Kioto, bez żadnego doktoratu z psychologii. Pisał też, że:

ひとり灯のもとに文をひろげて、 見ぬ世の人を友とするぞ、 こよなう慰むわざなる。

(Hitori tomoshibi no moto ni fumi wo hiroge te / minu yo no hito wo tomo to suru zo / koyonau nagusamuwaza naru.)

„Najprzyjemniejszą z rozrywek jest siedzieć samemu przy kagankowym płomieniu, z książką rozłożoną przed sobą, i zaprzyjaźniać się z ludźmi z dalekiej przeszłości, których nigdy się nie poznało."

— Kenkō, „Tsurezuregusa", dan 13

Każdy, kto kiedykolwiek czytał o drugiej w nocy, bo nie mógł odłożyć książki — wie dokładnie, o czym Kenkō mówi.

Kenkō o ludziach — obserwator bez wyroku

Siedzisz w poczekalni. Nie masz nic do roboty — więc patrzysz na ludzi. Facet naprzeciwko poprawia okulary co trzydzieści sekund. Kobieta obok rozmawia przez telefon z kimś, kogo chyba nie lubi, bo mówi „tak, tak, tak” tonem, który znaczy „nie, nie, nie”. Samotny staruszek przy oknie skacze wzrokiem od jednej twarzy do drugiej rozpaczliwie szukając kontaktu, nadzieja na możliwość rozmowy to rozjaśnia jego facjatę, to spochmurnia. Nie oceniasz ich. Nie krytykujesz. Po prostu widzisz. I w tym widzeniu jest coś — taki cichy, bezinteresowny kontakt z cudzym istnieniem.

Kenkō był mistrzem tego spojrzenia. W Tsurezuregusa roi się od ludzi — próżnych, mądrych, głupich, zabawnych, tragicznych. Ale Kenkō nie jest moralistą. Opisuje ludzkie słabości — gadulstwo, skąpstwo, próżność, lęk przed śmiercią, obsesję na punkcie statusu — z czymś, co najlepiej nazwać „ciepłą ironią”. Śmieje się z ludzi, ale nigdy im nie urąga. Widzi głupotę, ale nie garnie się do roli sędziego. W jednym z fragmentów opisuje mężczyznę uczącego się strzelania z łuku, który przychodzi na trening z dwoma strzałami. Mistrz mówi mu: „Początkujący nigdy nie powinien mieć drugiej strzały. Bo póki ją ma — nie weźmie pierwszej na poważnie.” To jest obserwacja o strzelaniu z łuku. Ale to jest też obserwacja o życiu. O tym, jak istnienie planu B sprawia, że plan A nigdy nie dostaje całej naszej uwagi. I tak się odciąga, i tak się przekonuje, że będzie jeszcze rano, że będzie jeszcze wieczór — a na koniec nie ma już ani kolejnego rana, ani wieczoru.

Ale Kenkō potrafi też być zabawny — i to w sposób, który przy kilku fragmentach wywołuje szczery śmiech. W jednym z nich ze śmiertelną powagą ostrzega, że w dniu, gdy jesz zupę z karpia, bokobrody dobrze leżą. W innym radzi, żeby nigdy nie wąchać świeżych rogów jelenia, bo siedzą w nich robaki, które wchodzą do nosa i pożerają mózg. Te drobiazgi nie są żartem — Kenkō traktuje je z tą samą uwagą, co rozważania o śmierci i przemijaniu. Dla niego nie ma hierarchii obserwacji. Zupa z karpia i sens ludzkiego istnienia leżą na tej samej półce. Wszystko jest godne zauważenia — co jest samo w sobie głęboko buddyjską postawą, choć on tego tak wprost nie nazywa.

W innym fragmencie Kenkō przyznaje wprost: nie powinniśmy zakładać, że znamy samych siebie lepiej niż znamy innych. Nie wiemy, że nasza twarz jest nieatrakcyjna. Nie wiemy, że nasze umiejętności są mierne. Nie wiemy, że się starzejemy. Nie wiemy, że zbliża się śmierć. Nie wiemy nawet, ile podłości na prawdę nosimy w sobie. Ta litania „nie wiemy” jest jednym z najbardziej przejmujących fragmentów tekstu — bo jest brutalna i łagodna zarazem. Nie ma w niej osądu. Jest tylko to rozejście się z sobą, które Kenkō opisuje jak lekarz opisujący objawy — bez strachu, ale z troską.

Czego możemy się nauczyć od mnicha z XIV wieku

Wieczór. Zmywasz naczynia. Ręce robią swoje — ciepła woda, gąbka, talerz. Ale umysł jest gdzie indziej. Albo nie — umysł jest właśnie tu, ale wolny. Nie musisz myśleć o niczym konkretnym, więc myśli przychodzą same. I nagle coś ci się układa: rozumiesz, dlaczego ta rozmowa wczoraj cię zirytowała. Albo wiesz, co chcesz powiedzieć komuś, komu od tygodnia nie umiesz nic powiedzieć. Zmywanie naczyń nie jest medytacją. Ale jest czymś bliskim — jest aktywnością tak prostą, że zostawia umysłowi przestrzeń. Kenkō nie użyłby słowa „mindfulness”. Ale opisał dokładnie to, co to słowo próbuje uchwycić.

Tsurezuregusa jest pełna fragmentów, które mają bezpośrednie przełożenie na codzienne życie — nawet w Polsce, w XXI wieku. Nie trzeba ich traktować jako egzotycznych mądrości z dalekiego kraju. Trzeba je traktować jako narzędzia. Przyjrzyjmy się kilku z nich.

Przywiązanie do rzeczy. Kenkō wielokrotnie wraca do tematu prostoty. Nie w sensie minimalizmu z Instagrama — nie chodzi o to, żeby mieć mało rzeczy i robić im zdjęcia na białym tle. Chodzi o to, że rzeczy obrastają znaczeniem, a znaczenie obrasta ciężarem. Im więcej masz, tym więcej musisz pilnować, chronić, porządkować, naprawiać. I w pewnym momencie to nie ty posiadasz rzeczy — to one posiadają ciebie. Kenkō pisze z aprobatą o pewnym mnichu, który odziedziczył fortunę po swoim poprzedniku — i wydał ją całą na korzenie taro, które jadł dotąd, żyjąc w biedzie. Potem dalej jadł taro. Nawet na oficjalnych obiadach na dworze nie przestrzegał reguł etykiety — a mimo to ludzie go lubili. Bo taro mu wystarczyło. To nie asceza — to wolność od przymusu posiadania. Wolność, która wymaga więcej siły niż jakiekolwiek gromadzenie.

Mówienie i milczenie. Kenkō ma mocne zdanie o ludziach, którzy za dużo mówią. Pisze, że wszelkie błędy biorą się z ludzi, którzy udają ekspertów i patrzą na innych z góry. Ale nie chodzi mu o to, żeby milczeć z zasady. Chodzi o to, żeby mówić wtedy, kiedy masz coś do powiedzenia — a nie wtedy, kiedy cisza cię niepokoi. To jest lekcja, której większość z nas nigdy nie dostała: cisza w rozmowie nie jest awarią. Jest oddechem. Jest przestrzenią, w której drugie zdanie może być lepsze od pierwszego. W innym miejscu Kenkō pisze, że „najprzyjemniej jest, gdy gość przychodzi bez interesu, rozmawia miło i odchodzi.” Banalnie proste — i banalnie trudne do zrealizowania w świecie, w którym każde spotkanie ma mieć cel, każda rozmowa — wynik.

Stosunek do czasu. Kenkō nie każe ci żyć chwilą w romantycznym sensie „carpe diem”. Nie, mówi nieco trzeźwiej: nie odkładaj rzeczy na jutro, bo jutro nie istnieje w żadnym gwarantowanym sensie. Człowiek, który uczy się łucznictwa, nie powinien mieć drugiej strzały. Człowiek, który chce zmienić swoje życie, nie powinien czekać na poniedziałek, na nowy rok, na „lepszy moment”. Lepszy moment to ten, w którym właśnie jesteś. Nie dlatego, że jest idealny — dlatego, że jest jedyny pewny. Kenkō pisze wprost:

道を学する人、夕べには朝あらんことを思ひ、朝には夕べあらんことを思ひて、 重ねてねんごろに修せんことを期す。いはんや、一刹那のうちにおいて、 懈怠の心あることを知らんや。なんぞ、ただ今の一念において、ただちにすることのはなはだ難き。

(Michi wo gaku suru hito, / yūbe ni wa ashita aran koto wo omoi, / ashita ni wa yūbe aran koto wo omoite, / kasanete nengoro ni osen koto wo ki su. / Iwan ya, ichisetsuna no uchi ni oite, / ketai no kokoro aru koto wo shiran ya. / Nanzo, tada ima no ichinen ni oite, / tadachi ni suru koto no hanahada kataki.)

„Człowiek, który zamierza podążyć ścieżką nauki, myśli wieczorem, że nadejdzie rano, a rano, że nadejdzie wieczór — i tak odkłada, odkłada, odkłada. Jakżeż trudno jest zrobić coś natychmiast — teraz, w chwili, gdy o tym pomyślisz!”

— Kenkō, „Tsurezuregusa", dan 92

Kenkō napisał to w 1330 roku. Przeczytaj to zdanie jeszcze raz i powiedz, że nie mówi o nas.

Patrzenie na ludzi. Kenkō uczy czegoś, co współcześnie nazwiemy „obserwacją bez osądu” — a czego wiele z nas nie umie zbyt dobrze. Łatwo jest oceniać. Trudno jest widzieć. Trudno jest spojrzeć na kogoś, kto się zachowuje głupio, próżnie, fałszywie — i zamiast potępienia poczuć coś w rodzaju: a, tak, to też jest ludzkie. To nie znaczy, że akceptujesz wszystko. To znaczy, że reagujesz z pozycji kogoś, kto wie, że sam nie jest idealny. Kenkō wiedział to o sobie — i właśnie dlatego mógł patrzeć na innych bez okrucieństwa.

I wreszcie — stosunek do śmierci. Kenkō nie boi się śmierci — ale nie dlatego, że jest oświeconym mnichem. Dlatego, że widzi śmierć jako integralną część tego samego procesu, który sprawia, że kwiaty wiśni są piękne. Gdybyśmy żyli wiecznie, mówi, nic by nas nie poruszało. To przemijalność nadaje rzeczom wagę. A więc zamiast bać się końca — patrz na niego jak na coś, co czyni twoje życie ważnym. To może i jest też buddyzm, ale to jest też zdrowy rozsądek wypowiedziany z niezwykłą jasnością — jasnością, jakiej pozazdrościłby mu niejeden współczesny terapeuta.

Chaos, który uczy porządku

Jest coś jeszcze w Tsurezuregusa, o czym rzadko się pisze, a co wydaje mi się kluczowe: forma tego tekstu jest jego treścią. Kenkō nie napisał traktatu. Nie napisał podręcznika. Napisał 243 fragmenty bez widocznego ładu — i właśnie dlatego tekst działa tak, jak działa. Bo uczy cię nie tego, co myśleć, lecz jak myśleć. Samą swoją strukturą — a raczej brakiem struktury — mówi: świat nie jest uporządkowany. Nie musisz go porządkować, żeby go zrozumieć. Przypomina mi w tym inną książkę, zupełnie innego autora, która w moim dzieciństwie – „Ludzkie, arcyludzkie” Nietzschego.

Umysł ludzki nie jest liniowy. Nie pracuje w rozdziałach i podrozdziałach. Pracuje skokami, nawrotami, spiralami. Wchodzisz pod prysznic myśląc o rachunku za prąd, a wychodzisz z gotowym rozwiązaniem problemu biznesowego, który nie dawał ci spokoju od tygodnia — i sam nie wiesz, jak się to stało. Kenkō pisze dokładnie w taki sposób. Fragmenty nie są połączone logiką, ale rezonansem. Jeden mówi o deszczu, następny o śmierci, następny o tym, jak prawidłowo wieszać kadzidło. I nagle — po przeczytaniu kilkunastu takich fragmentów — czujesz, że wszystkie mówią o tym samym, tylko z różnych stron. Sam Kenkō nazwał swoje pisanie słowem monoguruoshi — „szalone”. I to szaleństwo jest metodą.

To jest sposób myślenia, który ma zaskakująco dużo wspólnego z tym, jak pracuje współczesna psychoterapia. Terapeuta nie daje ci odpowiedzi. Zadaje pytania — pozornie niepowiązane — i pozwala ci samemu zobaczyć wzór. Kenkō robi to samo. Nie formułuje systemu. Nie daje ci dziesięciu przykazań. Daje ci dwieście czterdzieści trzy skrawki — i zostawia cię z nimi. A to, co z nich ułożysz, jest twoje. I za każdym razem, gdy wrócisz do tego tekstu w innym momencie życia, ułożysz coś innego.

Japońskie dzieci uczą się tego tekstu w szkole. Wielu z nich zna na pamięć przynajmniej pierwszych kilka słów: Tsurezure naru mama ni, higurashi, suzuri ni mukaite... — „Bezczynnością wiedziony, dzień po dniu, zwrócony ku kamieniowi do tuszu...” To jest jeden z tych wstępów, które w japońskiej kulturze mają status porównywalny z naszym „Litwo, ojczyzno moja”. Ale Tsurezuregusa nie jest lekturą, którą się „przerabia” i zamyka. Krytyk Kobayashi Hideo napisał, że jest to dzieło literackie „pierwsze i prawdopodobnie ostatnie w swoim rodzaju”. Nie dlatego, że nikt go nie naśladował — wielu próbowało. Dlatego, że ta konkretna kombinacja osobowości, formy i epoki jest niepowtarzalna.

Mnich z Kioto, stoik z Rzymu

Nie sposób czytać Kenkō bez myśli o Marku Aureliuszu. Obaj pisali fragmentarycznie. Obaj pisali dla siebie, nie dla publiczności. Obaj mierzyli się z przemijalnością. „Rozmyślania” Aureliusza i „Tsurezuregusa” Kenkō dzieli pięćset lat i całe morze kulturowe — a mimo to ich teksty brzmią jak dwa głosy w tym samym chórze. Obaj napisali coś, co miało być prywatne, a stało się fundamentem kultury na wieki później.

Ale jest pewna podstawowa różnica. Aureliusz pisze z pozycji władcy, który musi działać i szuka siły, by to robić mądrze. Kenkō pisze z pozycji człowieka, który przestał działać i odkrył, że mądrość leży nie w działaniu, lecz w patrzeniu. Aureliusz mówi: kontroluj, co możesz kontrolować. Kenkō mówi: zauważ, czego nie musisz kontrolować — i odpuść. Dla stoika świat jest areną. Dla Kenkō świat jest ogrodem, przez który przechodzisz — jeśli masz szczęście, powoli.

Bliższy Kenkō jest może Montaigne — inny mistrz fragmentarycznej prozy, inny człowiek, który zszedł z publicznej sceny i zaczął pisać o tym, co widzi, myśli i czuje. Montaigne też nie miał systemu. Też skakał z tematu na temat. Też uważał, że najciekawsze, co człowiek może robić, to obserwować siebie i świat — bez udawania, że ma odpowiedzi. Nie znali się, nie mogli się znać, dzieliły ich wieki i kontynenty. A mimo to — gdyby spotkali się przy sake w jakiejś pustej karczmie poza czasem, zrozumieliby się bez tłumacza. Bo obaj wiedzieli to samo: że człowiek, który przestaje udawać, że wie — zaczyna naprawdę rozumieć.

Kenkō był też współczesny Dantemu — drugiemu wygnańcowi, drugiemu człowiekowi dworu, który znalazł się na marginesie. Ale ich umysły szły w przeciwnych kierunkach. „Boska Komedia” kontempluje wieczność. „Tsurezuregusa” medytuje nad ulotnością. Dante buduje architekturę — piekło, czyściec, niebo, wszystko na swoim miejscu. Kenkō rozrzuca skrawki po ścianach i pozwala im spaść. Dla mnie, choć oczywiście mogę się mylić i robię to nieraz — to właśnie Kenkō jest z nich dwóch bliższy temu, jak naprawdę wygląda ludzkie doświadczenie: chaotyczne, fragmentaryczne, pełne luk i skoków, ale w głębi zaskakująco spójne.

Ściana ze skrawkami

Noc. Cisza. Reszta domu śpi. Patrzysz przez okno — na nic konkretnego. Na podwórko. Na latarnię. Na cień gałęzi na ścianie kamienicy naprzeciwko rzucany przez migoczącą lampę uliczną. Nie myślisz o niczym szczególnym — i właśnie dlatego myślisz jaśniej niż przez cały dzień. Kenkō skinąłby głową.

Kenkō nie zostawił po sobie systemu. Nie założył szkoły. Nie stworzył ruchu. Zostawił ścianę oklejoną skrawkami papieru — i na tych skrawkach zapisane myśli człowieka, który miał odwagę nie robić nic. To jest odwaga, której nie doceniamy: odwaga bezczynności w świecie, który krzyczy na ciebie, żebyś się ruszał, żebyś działał, żebyś optymalizował każdą minutę swojego życia. Kenkō mówi cicho: nie musisz. Usiądź. Popatrz. Może nic nie zobaczysz. A może zobaczysz to, czego bieg nie pozwalał ci zobaczyć — pas trawnika, który rano ktoś przycinał. Światło latarni, które zmienia kolor budynku naprzeciwko. Twarz w lustrze, która wygląda inaczej, gdy się nie śpieszysz.

Nie musisz jechać do Japonii ani czytać po japońsku, aby poczuć myślenie japońskiego mnicha z czasów Japonii feudalnej. Nie musisz też medytować. Wystarczy, że następnym razem, gdy będziesz stać w kolejce z rozładowanym telefonem — nie uciekniesz w myślach do listy zadań. Wystarczy, że zostaniesz w tej chwili. I popatrzysz. Na to, co jest. Nie na to, co powinno być. Właśnie tego — niczego więcej — Kenkō uczył przez 243 fragmenty zapisane na skrawkach papieru w pustelni pod Kioto. A potem wiatr dziejów zabrał skrawki. I dotarły do nas, po 700 latach poprzez ekran smartfona właśnie dziś.

Siedemset lat później w japońskich szkołach dzieci wciąż recytują jego pierwsze zdanie. W księgarniach od Tokio po Osakę leżą kolejne wydania z komentarzami. Uczeni spierają się o porządek fragmentów, o daty, o to, czy legenda o skrawkach na ścianie jest prawdą czy pięknym mitem. A „Tsurezuregusa” trwa — nie dlatego, że jest „ważna dla kultury”, lecz dlatego, że każde pokolenie odnajduje w niej siebie. Bo nuda jest wieczna. Bezczynność jest wieczna. I to, co człowiek widzi, gdy wreszcie przestanie biec — to też jest wieczne.

つれづれなるまゝに、 日くらし硯にむかひて、 心にうつりゆくよしなし事を、 そこはかとなく書きつくれば、 あやしうこそものぐるほしけれ。

(Tsurezure naru mama ni, / higurashi, suzuri ni mukaite, / kokoro ni utsuriyuku yoshinashi goto wo, / sokohakatonaku kakitsukureba, / ayashiu koso monoguruoshikere.)

„Bezczynnością wiedziony,

dzień po dniu zwrócony ku kamieniowi do tuszu,

zapisuję bez ładu rzeczy błahe,

które przelatują przez umysł

— i ogarnia mnie dziwne, szalone uczucie.”

— Kenkō, „Tsurezuregusa", jodan (序段, ok. 1330–1332)

    未開    ソビエライ

  Mike Soray

   (Michał Sobieraj)

Sprawdź podobne artykuły:

Moja genialna i złośliwa nauczycielka i przyjaciółka: Sei Shōnagon i uważność z pazurem

Genji i Yugao – tajemnice księżycowego powoju w tysiącletniej opowieści o żądzy i stracie

Najważniejsza lekcja Musashiego: "W żadnej kwestii nie przywiązuj się do swoich upodobań" (Dokkōdō)

Być panem własnych pragnień: samotna droga Musashiego i Aureliusza

Jak nie walczyć z sobą samym na każdym kroku? Wabi Sabi to nie wystrój wnętrz tylko wystrój życia.

A może chciałbyś zamiast czytać, posłuchać artykułów?

Zobacz książki autora strony:

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Napisz do nas...

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!