Pełnia księżyca nad Magome - i jeden z najsłynniejszych japońskich drzeworytów XX wieku. Trzy potężne sosny (sanbon matsu, „trzy sosny") dominują lewą część kadru, a ich rozłożyste konary tworzą ciemny, splątany baldachim, przez który prześwieca okrągły, jasny dysk księżyca. Cienka, wydłużona chmura przecina powierzchnię tarczy i nadaje jej ruch - jakby księżyc właśnie wyłonił się zza obłoku lub zaraz się za nim schowa. Pod sosnami rozciągają się pola uprawne i stoi chata kryta strzechą, w oknie widzimy ciepłe światło. Cała scena jest zanurzona w głębokim, nasyconym granatowym błękicie - tym „błękicie Hasui" (Hasui burū), który stał się znakiem rozpoznawczym artysty.
Ten drzeworyt bywa porównywany do „16 września” René Magritte'a - i faktycznie, oba obrazy dzielą podobną strukturę: drzewo na tle wielkiego, bliskiego księżyca, z domem w tle. Ale porównanie jest powierzchowne: Magritte buduje niepokój przez surrealistyczne zestawienie, Hasui - spokój przez perfekcję proporcji. Siła tego drzeworytu polega na równowadze: sosny są ciemne, księżyc jest jasny; gałęzie są splątane, niebo jest czyste; dom jest ciepły, noc jest chłodna. Żaden element nie dominuje - każdy odpowiada na drugi. Technicznie to jeden z najambitniejszych drzeworytów w serii: wielowarstwowy gradient nieba (od jasnego błękitu przy horyzoncie po głęboki granat u góry) wymaga co najmniej pięciu przejść przez prasę, a ciemne sylwetki sosen - precyzyjnego snycerstwa, by zachować czytelność gałęzi bez utraty masy.
Magome (馬込) to dzielnica w dzisiejszym Ōta-ku, w południowo-zachodnim Tokio, gdzie Hasui wybudował dom w 1930 roku - tym samym roku, w którym powstał ten drzeworyt. Trzy sosny (sanbon matsu), które widzimy na obrazie, stały w Magome od pokoleń i otoczone były lokalną legendą: jakoby mieszkańcy wioski zasadzili je po powrocie z pielgrzymki do Ise, stąd nazwa „sosny z Ise" (O-Ise no matsu). Drzewa zostały wycięte już dawno, ale ich pamięć przetrwała - do dziś istnieje posterunek policji „Sanbonmatsu" i przystanek autobusowy o tej nazwie. Hasui uwiecznił więc coś, co w momencie rysowania jeszcze istniało, ale co - jak musiał przeczuwać - wkrótce zniknie pod naciskiem rozbudowy Tokio. „Magome no tsuki" został wybrany na okładkę katalogu raisonné Hasui wydanego przez Narazakiego Muneshige w 1979 roku. Steve Jobs, współtwórca Apple, posiadał egzemplarz tego drzeworytu w swojej kolekcji. To obraz, który zamyka serię Tōkyō Nijūkei idealnym akordem: cisza, księżyc i drzewa, których już nie ma.
Magome no tsuki
馬込の月
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 20
Magome - księżyc
Noc nad wybrzeżem Ōmori - cała scena zanurzona jest w błękicie tak głębokim i nasyconym, że obraz wygląda, jakby był widziany przez morską wodę. Format poziomy rozciąga panoramę nadmorskiej osady: po przeciwnej stronie spokojnej zatoczki ciągnie się rząd drewnianych domów rybackich, stojących na palach i kamiennych umocnieniach nabrzeża. Ich okna świecą ciepłym, żółtawym blaskiem, a te pionowe refleksy światła ciągną się w dół po powierzchni wody - długie, drżące. Na drewnianym pomoście między domami stoi kobieta z parasolem - drobna, prawie niewidoczna na tle ciemnych budynków. Skierowana jest w stronę dwóch mężczyzn, którzy na dole przy brzegu pracują. Na pierwszym planie, po naszej stronie zatoczki, leży skalisty brzeg - ciemne, nieregularne formy kamieni i ziemi. Po prawej stronie, przy brzegu, zacumowane są drewniane łódki rybackie. Wysoko na niebie, pośród delikatnych smug chmur, świeci cienki sierp księżyca.
Ten drzeworyt to kwintesencja tego, co kolekcjonerzy nazywają Hasui burū - „błękitem Hasui". Cała kompozycja opiera się na jednym kolorze, ale w tylu odcieniach i gradacjach, że obraz jest daleki od monotonii: jest granat nieba, turkus wody, ciemny indygo cieni, przygaszony błękit domów, jasnoniebieski blask nad horyzontem. Drukarz musiał nałożyć dziesiątki warstw niebieskiego pigmentu, by uzyskać tę intensywność i różnorodność w obrębie jednej barwy. Jedynymi akcentami ciepła są żółte refleksy świateł na wodzie - i to właśnie kontrast między chłodem błękitnego świata a ciepłem kilku samotnych okien tworzy napięcie emocjonalne obrazu. Hasui nie opowiada tu historii; buduje nastrój - ten rodzaj nocnej ciszy nad wodą, kiedy słychać tylko chlupot fali o pale pomostu.
Ōmori (大森) to dzielnica na południowym wybrzeżu Tokio (dzisiejsze Ōta-ku i Shinagawa-ku), znana od XVII wieku z hodowli wodorostów nori i rybołówstwa nadmorskiego. To była osada, w której życie organizowało się wokół zatoki: łodzie, pomosty, drewniane domy na palach, rybackie sieci. Ōmori było również miejscem jednego z najważniejszych odkryć archeologicznych w Japonii: w 1877 roku amerykański zoolog Edward S. Morse odkrył tu kaizuka (貝塚, „kopiec muszlowy") - stanowisko z epoki Jōmon, jedno z pierwszych naukowych wykopalisk w historii kraju. Hasui uchwycił to nadmorskie osiedle w jego ostatnich latach - industrializacja portu Tokio postępowała, a linia brzegowa przesuwała się w morze kosztem dawnych przystani i plaż. Dziś dawne wybrzeże Ōmori nie istnieje: na jego miejscu stoją betonowe nabrzeża, magazyny i terminal lotniczy Haneda. Nocna, błękitna zatoczka z drzeworytu Hasui jest jednym z ostatnich artystycznych świadectw tego, jak wyglądało życie nadmorskiego Tokio, zanim pochłonęła je metropolia.
Ōmori kaigan
大森海岸
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 19
Ōmori - wybrzeże
Trzecia i ostatnia z bram pałacowych w serii - Hirakawa-mon - pokazana nocą, w tonacji ciemnego granatu z delikatnym rozjaśnieniem nieba nad horyzontem. Brama stoi masywnie nad fosą, jej mury odbijają się w ciemnej wodzie. Kompozycja przypomina Sakuradamon, ale jest odrobinę jaśniejsza i bardziej szczegółowa: widzimy fakturę kamiennego muru, zarys dachówki, krawędzie bastionów. Znów żadnych ludzi; znów cisza i woda.
W kontekście serii ten drzeworyt pełni funkcję zamykającego akordu w „tryptyku bram cesarskich" - po Sakuradamon i Kikyō-mon, Hirakawa-mon jest trzecim i ostatnim ujęciem historycznych bram zamku Edo. Każda z trzech jest pokazana w innej porze i nastroju: Sakuradamon w pełnej czerni nocy, Kikyō-mon w jasnym świetle dnia, Hirakawa-mon o zmierzchu. To rozmyślna symetria, która nadaje serii wewnętrzną strukturę - jakby Hasui chciał pokazać, że te trzy bramy, stojące w trzech różnych punktach pałacowego obwodu, razem tworzą portret cesarskiej przestrzeni widzianej o trzech porach. Technicznie warto zwrócić uwagę na gradację nieba - od głębokiego granatu u góry po cieplejszy ton nad linią zabudowań - która jest jednym z najsubtelniejszych bokashi w całej serii.
Hirakawa-mon (平河門) to brama na północno-wschodniej stronie honmaru (głównego pierścienia) zamku Edo, wzniesiona w systemie podwójnej bramy masugata (枡形, „kształt pudełka"), który zmuszał napastników do zmiany kierunku między bramą zewnętrzną a wewnętrzną - klasyczne rozwiązanie obronne japońskich zamków. W epoce Edo Hirakawa-mon miała szczególną, mroczną konotację: nazywano ją „bramą pogrzebową" (fujōmon, 不浄門), ponieważ tą drogą wynoszono z zamku ciała osób, które popełniły seppuku lub zostały skazane na śmierć - w tym ciała dam dworu i służących. Tędy wywieziono również ciało pani Ejima po słynnym skandalu Ejima-Ikushima z 1714 roku, który wstrząsnął dworem shōguna. Hasui nie eksponuje tego ponurego kontekstu wprost, ale atmosfera jego drzeworytu - nocna cisza, brak ludzi, ciemna woda fosy - niesie w sobie coś z tamtej pamięci.
Hirakawa-mon
平河門
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 18
Hirakawa-mon - brama
Śnieżyca nad Tsukishimą - i samotna postać z niebieskim parasolem, idąca przez otwartą, białą przestrzeń ulicy. Format jest poziomy, co pozwala Hasui rozciągnąć zamieć na pełną szerokość kadru: ukośne linie śniegu biegną z lewego górnego rogu ku prawemu dolnemu, gęste, niemal nieprzejrzyste, pokrywając całą scenę siatką grubych, białych kresek. Po lewej stronie wznoszą się drewniane słupy telegraficzne z rozciągniętymi drutami - sygnał nowoczesności, który pojawia się w Tokio lat 20. jak obcy element wśród tradycyjnej zabudowy. Przy jednym ze słupów pali się samotna lampa tōrō, dająca wraz z kilkoma innymi punktami światła lamp i budynków jedyne ciepłe, pomarańczowe plamy w kompozycji zdominowanej przez biel śnieżycy i czerń konturów zabudowy oraz błękit rzeki w dali. W tle, za kurtyną śniegu, majaczy niska zabudowa - drewniane domy z dachami uginającymi się pod białą warstwą, z kilkoma punktami ciepłego światła w oknach. Ścieżka, którą idzie postać, jest wydeptana w śniegu - ciemna linia na białym tle, jedyny ślad ludzkiej obecności.
Ten drzeworyt jest studium redukcji: jeden człowiek, jeden parasol, jeden kolor. Parasol koloru indygo stanowi jedyny wyraźny akcent chromatyczny w obrazie - reszta to odcienie szarości, bieli i przygaszonego błękitu - i właśnie dlatego przyciąga wzrok jak magnes. Hasui stosuje tu coś, co można by nazwać „kompozycją przez brak": nie ma architektury sakralnej, nie ma dramatycznego pejzażu, nie ma widowiskowego kontrastu czerwieni i bieli jak w Shiba Zōjōji. Jest tylko śnieg, droga i człowiek, który przez niego idzie. Ukośne linie zamieci - każda osobno nacięta w klocku - budują rytm całego obrazu; ich gęstość mówi i wściekłej zaciętości tej śnieżycy. Słupy telegraficzne - element, który w klasycznym ukiyo-e byłby nie do pomyślenia - Hasui włącza w kompozycję naturalnie, jako pionowe osie stabilizujące horyzontalne rozciągnięcie kadru.
Tsukishima (月島, „Wyspa Księżyca") to sztuczna wyspa w Zatoce Tokijskiej, usypana z ziemi pozyskanej przy pogłębianiu kanałów portowych w latach 1892–1896. W latach 20. XX wieku była dzielnicą robotniczą i rybacką: gęsta, niska zabudowa drewniana, wąskie uliczki, słupy elektryczne - pierwsze oznaki modernizacji w tkance tradycyjnego shitamachi (下町, „dolne miasto"). Hasui, wybierając to miejsce do serii „dwudziestu widoków", wykonał gest artystyczny: pokazał, że tokijski pejzaż godny uwiecznienia to nie tylko świątynie i bramy pałacowe, ale też robotnicze nabrzeże pod śniegiem, ze słupami telegraficznymi i samotnym przechodniem. To Tokio bez lukru - pracujące, nowoczesne, zimne. Dziś Tsukishima jest znana głównie z monjayaki - tokijskiej odmiany naleśnika - a drewniana zabudowa z drzeworytu Hasui dawno ustąpiła miejsca betonowym blokom, słupy telegraficzne „schowano” pod ziemię.
Tsukishima no yuki
月島の雪
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 17
Tsukishima - śnieg
Deszcz pada nad stawem Shinobazu w parku Ueno - cichy, jednostajny, nasycający powietrze wilgocią. Hasui pokazuje widok z zachodniego brzegu: na pierwszym planie stoi pusta, mokra ławka (delikatny, zielonkawy kontur na tle szarości), a za nią rozciąga się powierzchnia stawu, z której wyłania się w oddali wyspa Bentenjima z zarysem bramy Tenryūmon (Brama Niebiańskiego Smoka) świątyni Benzaiten. Przy bramie stoją dwie kobiety pod parasolkami, rozmawiające, za bramą – jeszcze jedna osoba pod parasolem. Wszystko jest kąpane w stonowanych odcieniach zieleni i szarości - ten sam kolor ma woda, niebo i roślinność, jakby deszcz zacierał granice między elementami.
Wielu krytyków uważa ten drzeworyt za jedno z arcydzieł Hasui - i najlepszą scenę deszczową w jego dorobku. Siła obrazu polega na paradoksie: kompozycja jest niemal pusta (ławka, woda, odległy budynek), a mimo to niesie ogromny ładunek emocjonalny. Hasui osiąga to przez operowanie pustką jako materią malarską - powierzchnia stawu zajmuje większość kadru, ale nie jest monotonna: subtelne różnice tonu i delikatne kręgi od kropel deszczu nadają jej życie. Pusta ławka na pierwszym planie to motyw, który mógłby być banalny, ale tu działa jak zaproszenie - jest znakiem nieobecności. To jeden z tych obrazów, przy których ma (間, japońska „pauza", „przestrzeń między") staje się ważniejsza od tego, co wypełnia kadr.
Staw Shinobazu-ike leży u podnóża wzgórza Ueno i od epoki Edo był jednym z ulubionych miejsc rekreacji mieszkańców Tokio. Na wyspie pośrodku stawu stoi świątynia Benzaiten - bogini szczęścia, sztuki i wody - a brama Tenryūmon, którą widzimy w oddali, stanowiła wejście na wyspę od strony stawu. Brama ta nie przetrwała nalotów amerykańskich w 1945 roku - co czyni drzeworyt Hasui jednym z ostatnich artystycznych zapisów jej wyglądu. W lecie staw porasta lotosy (hasu - co stanowi ciekawy zbieg z imieniem artysty: „Hasui" zapisuje się znakami 巴水, ale „hasu" jako lotos - 蓮 - jest homofonem). Hasui wybrał jednak porę deszczową, nie letnią - i to jest decyzja artystyczna: lotos jest piękny, ale przewidywalny; deszcz nad pustym stawem w porze poza sezonem - to coś, co trzeba umieć zobaczyć.
Shinobazu-ike no ame
不忍池之雨
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 16
Shinobazu - deszcz nad stawem
Brama Kikyō-mon - jedno z wejść na teren Pałacu Cesarskiego - w pełnym świetle pogodnego dnia. To rzadki widok w serii zdominowanej przez noc, deszcz i śnieg: niebo jest błękitne i czyste, fosa błyszczy w słońcu, a kamienny mur z watari-yagura (wieżą strażniczą) stoi spokojnie nad wodą. Hasui kaduje scenę z pewnego oddalenia, zza fosy, przez co brama i mury nabierają monumentalności, a ich odbicia w wodzie podwajają wysokość kompozycji. Dominują jasne, czyste barwy: biel kamiennego muru, błękit nieba i fosy, ciemniejszy granat dachówki na wieży. Żadnych ludzi - tylko architektura, woda i niebo.
Artystycznie ten drzeworyt stanowi kontrapunkt dla nocnych scen z bramami Sakuradamon i Hirakawa-mon w tej samej serii. Tam Hasui operuje ciemnością i tajemnicą; tu daje czystość i jasność. To sprawia, że Kikyō-mon pełni w serii szczególną funkcję: jest momentem oddechu, pauzą między ciemnymi tonami. Technicznie wyzwaniem było tu oddanie przejrzystości wody w fosie. Odbicia budowli na wodzie są lekko rozmyte, co daje wrażenie delikatnego ruchu powierzchni.
Kikyō-mon (桔梗門, „Brama Dzwonka") to jedna z historycznych bram zamku Edo, znana również jako wewnętrzna brama Sakurada (uchi-Sakuradamon), w odróżnieniu od zewnętrznej bramy Sakurada leżącej dalej na południe. Nazwa „kikyō" (dzwonek chiński, rozwar wielkokwiatowy) nawiązuje do herbu jednego z daimyō, którego rezydencja stała niegdyś w pobliżu. Brama prowadziła do ninomaru - drugiego pierścienia zamku Edo, gdzie znajdowały się rezydencje dworzan i urzędników. Po restauracji Meiji zamek Edo stał się Pałacem Cesarskim, a Kikyō-mon zachowała funkcję wejścia - dziś służy jako jedno z kontrolowanych przejść na teren parku pałacowego. Hasui pokazuje bramę w jej przedwojennym kształcie, odbudowaną po uszkodzeniach z 1923 roku - spokojną, solidną, jak gdyby trzęsienie ziemi nigdy się nie wydarzyło.
Kikyō-mon
桔梗門
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 15
Kikyō-mon - brama
Księżyc w pełni wisi nad szerokim korytem rzeki Arakawa w okolicach Akabane. Scena jest nocna, ale nie ciemna - księżycowy blask rozlewa się po powierzchni wody, tworząc jasną ścieżkę biegnącą ku horyzontowi. Po obu stronach rzeki rysują się ciemne, płaskie brzegi - niskie, trawiaste. W oddali, przy horyzoncie, majaczy niewyraźna linia dalszej zabudowy z pojedynczymi punktami ciepłego światła domów. Na pierwszym planie, przy brzegu, stoi ciemna sylwetka domu. Kolorystyka jest monochromatyczna - odcienie granatu, błękitu i srebra - z jedynym ciepłym akcentem w postaci żółtawej poświaty księżyca.
To klasyczny przykład nokturnowego drzeworytu Hasui, w którym księżyc nie jest dekoracją, lecz źródłem całej kompozycji: organizuje światło, wyznacza ścieżkę widza na obrazie i nadaje scenie nastrój. Hasui operuje tu minimalną liczbą elementów - woda, niebo, księżyc, łódź, dom i pojedyncza sylwetka wędrowca - a mimo to obraz jest pełny, bo każdy element jest potraktowany z maksymalną uwagą. Odbicie księżyca na wodzie to nie prosta biała smuga; to seria gradientów i przejść tonalnych, które imitują lekkie falowanie powierzchni. Ta subtelność jest dowodem na to, jak wyrafinowane stało się rzemiosło drukarskie Watanabe w końcu lat 20.
Arakawa (荒川, „Dzika Rzeka") to jeden z głównych cieków wodnych przechodzących przez Tokio - jej koryto, poszerzone sztucznie w ramach wielkich prac hydrotechnicznych po powodzi z 1910 roku, biegnie przez północno-wschodnie dzielnice miasta ku Zatoce Tokijskiej. Akabane to dzielnica w Kita-ku, leżąca na styku starego Tokio z przedmieściami - w czasach Hasui była to jeszcze granica miasta, za którą rozciągały się pola i nieużytki. Widok księżyca nad szerokim korytem Arakawy miał więc charakter pograniczny: z jednej storny metropolia, z drugiej tereny półdzikie. Dla Hasui, który coraz więcej czasu spędzał na obrzeżach miasta, ten rodzaj pejzażu - miejskiego, ale jednocześnie pustego - był ulubiony.
Arakawa no tsuki (Akabane)
荒川の月(赤羽)
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 14
Akabane - księżyc nad rzeką Arakawa
Wieczorna scena nad rzeką Takinogawa - most żelazno-kamienny przecina kadr horyzontalnie, a nad nim góruje potężne drzewo, którego ciemna, gęsta korona zajmuje całą górną partię obrazu. Zaraz ponad gałęziami wisi cienki sierp księżyca, biały na tle głęboko granatowego nieba, które u dołu przechodzi w cieplejsze tony zmierzchu. Za mostem, częściowo zasłonięty koroną drzewa, stoi budynek - tradycyjna japońska konstrukcja z oświetlonymi oknami, których ciepły, żółtawy blask przebija się przez shōji i kładzie się pomarańczowymi refleksami na powierzchni wody poniżej. Po moście idą dwie postacie - kobieta i dziecko (może geisha i maiko?) - drobne, ledwo zarysowane sylwetki, pochylone do siebie w rozmowie. Woda pod mostem odbija wszystko: zieleń brzegów, ciemność drzewa, ciepło okien. Dolna i górna partia obrazu tonie w głębokich odcieniach granatu podczas, gdy centrum rozjaśnia się ku blademu horyzontowi - Hasui buduje kompozycję jak scenę teatralną, z mostem jako sceną i drzewem jako kurtyną.
Artystycznie to jeden z najlepiej zrównoważonych nokturnów w całej serii. Hasui operuje tu trzema źródłami światła: sierpem księżyca na niebie, ciepłym blaskiem z okien budynku i bladym różem zmierzchu na horyzoncie - i każde z nich pracuje inaczej. Księżyc daje chłodny, biały akcent w górnej partii; okna - ciepły, pomarańczowy blask, który ożywia dolną część przez odbicia na wodzie; zmierzch - delikatny gradient od granatowego nieba po jaśniejszy pas nad horyzontem. To zestawienie chłodu i ciepła, góry i dołu, ciemności i światła nadaje obrazowi wewnętrzne napięcie, które sprawia, że jest czymś więcej niż ładnym widokiem. Drzewo pełni funkcję kompozycyjną, jakiej Hasui nie stosuje nigdzie indziej w serii: jest tak duże i tak centralne, że działa niemal jak postać - żywa, potężna obecność, która łączy most z niebem i nadaje scenie skalę.
Takinogawa (瀧之川, „Rzeka Wodospadu") to historyczna nazwa odcinka rzeki Shakujii w północnym Tokio (dzisiejsze Kita-ku), znanego od epoki Edo jako popularne miejsce letnich i wieczornych spacerów. Nazwa nawiązuje do progów skalnych w korycie rzeki, które tworzyły niewielkie kaskady - stąd „wodospad" w nazwie. W epoce Edo nad brzegami Takinogawy działały herbaciarnie serwujące potrawy z ryb rzecznych, a samo miejsce było celem jednodniowych wycieczek z centrum Edo. Most, który widzimy na drzeworycie, łączył dzielnicę Takinogawa-chō z przeciwnym brzegiem i prowadził do herbaciarni oraz ogrodów nad rzeką. Hasui pokazuje to miejsce nie jako dziki wąwóz, lecz jako przestrzeń na granicy miasta i natury - jest most, jest budynek, są ludzie, ale jest też potężne drzewo i księżyc, i cisza wieczoru, którą czuć w każdym centymetrze druku. Dziś okolice Takinogawy są gęsto zabudowane, a rzeka płynie w betonowym korycie - wieczorny spacer z drzeworytu Hasui należy do innej epoki.
Takinogawa
瀧之川
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 13
Takinogawa - rzeka
Noc. Brama Sakuradamon stoi cicho nad fosą pałacową - jej ciemna, niska sylwetka odbija się w wodzie w odcieniach głębokiego granatu i czerni. Jedynym źródłem światła jest drobna, ciepła poświata gdzieś za murem - prawdopodobnie latarnia strażnicza - której odbicie tworzy na powierzchni fosy łamaną, drżącą linię złotawego blasku. Niebo jest ciemnogranatowe, nie czarne; Hasui zachowuje w nim resztki ostatniego światła dnia - delikatny gradient, który mówi, że to nie jest pełnia nocy, lecz zmierzch. Format jest poziomy, co pozwala objąć kadr zarówno bramę, jak i szeroką powierzchnię fosy. Kompozycja jest niemal abstrakcyjna w swojej prostocie: geometria bramy, linia muru, płaszczyzna wody.
Hasui pokazuje tu coś, co można by nazwać „dramaturgią ciszy": budowla historyczna, obciążona wydarzeniami i pamięcią, przedstawiona w najspokojniejszym możliwym momencie - w zmierzchu, bez ludzi, bez ruchu. Jedyny akcent dynamiczny to drżące odbicie światła na wodzie, które drukarze Watanabe oddali przez celową nieregularność nacisku baren - każda odbitka ma tu nieco inny kształt refleksu, co czyni każdy egzemplarz unikalnym. Istnieje alternatywna wersja tego drzeworytu, wydrukowana w miękkich odcieniach fioletu z dodaną wierzbą - ale wersja granatowa jest znacznie bardziej poszukiwana i uznawana za kanoniczną.
Brama Sakuradamon (桜田門, „Brama Wiśniowego Pola") została zbudowana w 1636 roku jako część zewnętrznych umocnień zamku Edo, rezydencji shōgunów Tokugawa. Wzniesiona z kamienia i drewna, w systemie podwójnej bramy (masugata-mon), służyła jako jedno z głównych wejść na teren późniejszego Pałacu Cesarskiego. To miejsce obciążone historią przemocy: w 1860 roku przed bramą zastrzelono tairō Ii Naosuke - najwyższego ministra shōgunatu - w zamachu dokonanym przez siedemnastu rōninów z Mito, sprzeciwiających się traktatom z Zachodem. Wydarzenie to, znane jako „incydent pod Sakuradamon", stało się jednym z symboli końca epoki Edo. Hasui ukazał bramę po jej odbudowie po trzęsieniu ziemi z 1923 roku - przetrwała, choć uszkodzona, i dziś jest jedną z niewielu oryginalnych struktur z czasów Tokugawów, jakie wciąż stoją w Tokio.
Sakuradamon
桜田門
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 12
Sakurada-mon - brama
Zachód słońca nad Ikegami - słońce jest tuż nad horyzontem, a niebo płonie w odcieniach pomarańczu, złota i czerwieni, przechodzących wyżej w ciepłą szarość. Na pierwszym planie widzimy drzewa - ciemne, sylwetkowe, bo światło pada zza nich i zamienia je w kontury. Poniżej rozciągają się pola skąpane w półmroku. Format tego drzeworytu jest poziomy, co pozwala Hasui rozciągnąć panoramę zachodu na pełną szerokość i oddać rozległość przedmiejskiego pejzażu.
Artystycznie jest to jeden z najprostszych i jednocześnie najtrudniejszych technicznie drzeworytów w serii. Prostota wynika z kompozycji: trzy elementy, drzewa i niebo oraz pola - i nic więcej. Trudność leży w gradiencie nieba - od nasyconego pomarańczu przy horyzoncie po chłodną szarość u góry - który wymaga wielowarstwowego druku z precyzyjnym dawkowaniem farby na każdym etapie. Drukarze Watanabe byli mistrzami techniki bokashi, ale zachody słońca stanowiły szczególne wyzwanie: gradient musiał być płynny, ale nie rozmyty, ciepły, ale nie krzykliwy. Efektem jest odbitka, która wygląda jak malowana akwarelą - co jest najwyższym komplementem, jaki można złożyć drzeworytowi.
Ikegami to dzielnica w południowo-zachodnim Tokio (dziś Ōta-ku), znana przede wszystkim ze świątyni Ikegami Honmonji - jednej z najważniejszych świątyń szkoły Nichiren, gdzie w 1282 roku zmarł sam założyciel Nichiren. Ichinokura to przysiółek na zachód od świątyni, na wzniesieniu nad doliną rzeki Nomi - stąd rozległy widok na pola, który Hasui uchwycił na drzeworycie. Teren ten leżał w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca zamieszkania Hasui: artysta przeprowadził się w tę okolicę w 1927 roku i wielokrotnie szkicował pejzaże wokół Ikegami. Zachód słońca nad Ichinokurą to więc widok z jego codziennych wędrówek - nie egzotyczna sceneria, lecz coś, co widywał wracając do domu.
Ikegami Ichinokura (yūhi)
池上市之倉(夕陽)
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 11
Ikegami Ichinokura - zachód słońca
Widok z nabrzeża Akashi-chō na Zatokę Tokijską po przejściu deszczu - format poziomy, panoramiczny, pełen powietrza i przestrzeni. Na spokojnej powierzchni wody, gładkiej jak lustro po ustaniu opadów, stoi zacumowany wielomasztowy żaglowiec - ciemna, masywna sylwetka, której takielunek rysuje się pajęczyną cienkich linii na tle szaroniebieskiego nieba. Dalej, na drugim planie, majaczy panorama portu: kominy fabryczne z leniwie snującym się dymem, mniejsze łodzie, światła przeciwległego brzegu, które zaczynają migotać w zmierzchu i kładą się żółtawymi refleksami na wodzie. A na pierwszym planie, na mokrym, płaskim brzegu - pies. Stoi spokojnie, zwrócony w stronę zatoki, jakby wpatrywał się w statki i odległy horyzont. Obok niego ciemnieje sylwetka drewnianego słupa cumowniczego. Żadnych ludzi - tylko pies, port i cisza po deszczu.
To drugi drzeworyt w serii (po Kanda Myōjin keidai), w którym Hasui zastępuje ludzką postać psem - i podobnie jak tam, ten zabieg zmienia cały charakter sceny. Pies-obserwator nadaje obrazowi nastrój oczekiwania, jakby ktoś zaraz miał przyjść lub ktoś właśnie odszedł. Zwraca również uwagę szczegółowość techniki, z jaką Hasui oddał delikatne wzory fal na powierzchni morza - subtelne linie, widoczne dopiero z bliska, które nadają wodzie teksturę i ruch, choć z daleka wygląda ona jak gładka tafla. Istnieją dwie wersje kolorystyczne tego drzeworytu: ciemniejsza (głębszy granat nieba i wody) i jaśniejsza (więcej szarości i bladego błękitu) - obie wydane przez Watanabe, co było w praktyce shin-hanga rzadkością i świadczy o popularności tego projektu. W zbiorach Muzeum Miejskiego Ōta-ku zachował się szkic Hasui do tego drzeworytu, wykonany na miejscu - jeden z nielicznych zachowanych rysunków przygotowawczych do serii Tōkyō Nijūkei.
Akashi-chō (明石町) to dzielnica w Chūō-ku, leżąca na brzegu rzeki Sumida tuż przed jej ujściem do Zatoki Tokijskiej. W epoce Meiji była jednym z głównych ośrodków kontaktu Japonii z Zachodem: tu otwarto osady kupieckie i zagraniczne szkoły. Dla Tokijczyka lat 20. XX wieku Akashi-chō było więc miejscem o szczególnej aurze: nabrzeże, z którego widziało się port - statki handlowe, żaglowce, kominy - i za którym rozciągał się świat. Hasui uchwycił ten widok w momencie, gdy stare żaglowce współistniały jeszcze z parowcami, a nadbrzeże Akashi-chō zachowywało charakter otwartej, portowej przestrzeni. Dziś ten widok jest niemożliwy: linia brzegowa przesunęła się o setki metrów w stronę morza, nabrzeża zabudowano, a zamiast żaglowców stoją wieżowce dzielnicy Tsukiji i Harumi.
Akashichō no ugo
明石町の雨後
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 10
Akashi-chō - po deszczu
Nad brzegiem dolnego biegu Tamagawy, w okolicach dawnej przeprawy Yaguchi no watashi, stoją drewniane łodzie wyciągnięte na brzeg lub zacumowane przy płyciźnie. To nie są łodzie pasażerskie - to płaskodenne barki do transportu żwiru, które od epoki Edo wydobywano z koryta Tamagawy na potrzeby budowlane Edo i Tokio. Na pierwszym planie leży spokojna powierzchnia zbiornika wodnego - prawdopodobnie śladu po wydobyciu kruszywa. Za łodziami, na przeciwnym brzegu, rysuje się płaski horyzont z zarośniętymi skarpami. Niebo jest częściowo zachmurzone.
Hasui wraca tu do motywu, który rysował już w 1919 roku - wówczas stworzył drzeworyt Kumori hi no Yaguchi (曇り日の矢口, „Yaguchi w pochmurny dzień") dla innej serii. Zestawienie obu wersji pokazuje, jak przez dekadę zmienił się jego styl: wcześniejsza praca jest szersza, bardziej panoramiczna, z większym udziałem nieba; wersja z Tōkyō Nijūkei jest bardziej skupiona, bliższa, z uwagą na detale łodzi i brzegu. Kompozycja opiera się na horyzontalnych podziale kadru na cztery strefy: najbliższy brzeg, rzekę z łodziami, ląd dalszy i niebo - ale żadna z nich nie dominuje, co nadaje obrazowi równowagę i spokój.
Yaguchi no watashi (矢口の渡し) to historyczna przeprawa na Tamagawie, znana od czasów średniowiecza. W 1358 roku zginął tu Nitta Yoshioki, syn bohatera wojennego Nitty Yoshisady - zdrada przewoźnika doprowadziła do jego śmierci podczas przeprawy, a wydarzenie to utrwaliło się w literaturze i teatrze kabuki. W epoce Edo przeprawa obsługiwała ruch między Edo a prowincjami na zachód, ale od okresu Meiji główną funkcją odcinka rzeki było wydobywanie żwiru na potrzeby urbanizacji Tokio i Yokohamy. To właśnie ten przemysł widać na drzeworycie Hasui: barki żwirowe, ślady po wyrobiskach, pracowity, ale nie romantyczny pejzaż. Warto zauważyć, że Hasui wybrał to miejsce, choć żyło już wtedy w cieniu - wydobycie przenosiło się w górę rzeki, a tokijska urbanizacja zbliżała się nieuchronnie. Dziś miejsce to jest całkowicie zabudowane - Yaguchi to gęsta dzielnica mieszkalna w Ōta-ku.
Yaguchi
矢口
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 9
Yaguchi
Staw Senzoku-ike otoczony drzewami, widziany od brzegu. Wokół rosną drzewa, których korony tworzą zielony tunel; ich odbicia rysują się na powierzchni wody w ciemniejszych odcieniach. Scena jest cicha, intymna - żadnych monumentalnych budowli, żadnych dramatycznych efektów pogodowych. To po prostu staw na obrzeżach miasta w ciepły dzień, z tą szczególną jakością światła, którą Hasui oddaje przez subtelne gradienty bokashi na powierzchni wody: ciemniejszy odcień blisko brzegu, jasniejszy w głębi, z ciemnymi refleksami koron drzew.
Artystycznie jest to jeden z najbardziej kameralnych drzeworytów w całej serii. Hasui celowo rezygnuje z rozmachu - nie ma tu panoramy, nie ma tokijskiego pejzażu urbanistycznego. Jest za to coś, co wyróżnia jego najlepsze prace: umiejętność oddania konkretnego momentu dnia w konkretnym miejscu tak, że widz czuje temperaturę powietrza. Woda jest traktowana jako lustro, ale niedoskonałe - powierzchnia nie jest gładka, lecz lekko pofalowana, co rozbija odbicia i nadaje im malarskości.
Senzoku-ike leży w dzisiejszej tokijskiej dzielnicy Ōta, niedaleko stacji Senzoku-ike na linii Tokyu Ikegami. W czasach Hasui był to jeszcze podmiejski staw otoczony polami i niewielką zabudową - jedno z tych miejsc, które dopiero w latach 30. i 40. XX wieku wchłonęła rozrastająca się metropolia. Sam staw, zasilany wodami gruntowymi, był w epoce Edo źródłem wody do nawadniania pól ryżowych, a jego nazwa - „Tysiąc snopów" - nawiązuje do okolicznych upraw. Hasui wybrał go najpewniej dlatego, że właśnie w tej okolicy osiedlił się po trzęsieniu ziemi: od 1927 roku mieszkał w sąsiedniej dzielnicy Iriarai (dzisiejsze Ōta-ku Chūō), a od 1930 roku - w pobliskim Magome, gdzie wybudował dom. Senzoku-ike było więc jego codziennym pejzażem - miejscem, które widywał na spacerach, nie w podróży.
Senzoku-ike
千束池
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 8
Senzoku - staw
Hala Kiyomizu-dō na wzgórzu Ueno - niewielki budynek na drewnianym podwyższeniu, otoczony drzewami wiśniowymi. Hasui pokazuje świątynię z poziomu dolnej alei, przez co drewniana platforma wznosi się ponad naszą głową, a gałęzie drzew tworzą wokół niej baldachim. Scena jest skąpana w delikatnym, miękkim świetle, które sugeruje wiosnę. Na dole, na ścieżce pod świątynią, widać postacie ludzkie - spacerujących, zatrzymujących się przy balustradzie, podziwiających widok na staw Shinobazu poniżej. Kompozycja jest budowana wertykalnie: drzewa ciągną wzrok do góry, platforma świątyni tworzy horyzontalną cezurę, a przestrzeń pod nią otwiera się w głąb.
To drzeworyt, który pokazuje Hasui jako mistrza scen „zwykłych" - bez śniegu, deszczu czy księżyca, bez dramatycznego efektu pogodowego. Siłą obrazu jest architektura kadru: drewniana platforma Kiyomizu-dō, inspirowana słynną Sceną Kiyomizu w Kioto, tworzy naturalną ramę dla widoku poniżej, a Hasui umiejętnie wykorzystuje tę strukturę, by wprowadzić głębię i warstwy. Postacie ludzkie, choć drobne, są narysowane z dbałością o gesty - widzimy, jak się opierają, jak patrzą, jak rozmawiają. To jeden z rzadszych momentów w serii, gdy Tokio Hasui jest miastem ludzi, nie tylko pejzaży.
Kiyomizu-dō (清水堂) to świątynia buddyjska na terenie parku Ueno, wzniesiona w 1631 roku przez mnicha Tenkaia jako miniaturowa replika słynnej świątyni Kiyomizu-dera w Kioto. Ueno było w epoce Edo jednym z głównych miejsc rekreacji - tu spacerowano wiosną pod kwitnącymi wiśniami (hanami), jesienią podziwiano klony. Sam park Ueno powstał w 1873 roku jako jeden z pierwszych publicznych parków w Japonii, na terenie dawnej świątyni Kan'eiji. Kiyomizu-dō jest jednym z niewielu budynków na terenie Ueno, które przetrwały bitwę o Ueno w 1868 roku, trzęsienie ziemi w 1923 roku i naloty bombowe w 1945 roku - stoi w tym samym miejscu od blisko czterystu lat. Hasui pokazuje je w chwili spokoju, bez historycznego ciężaru.
Ueno Kiyomizu-dō
上野清水堂
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 7
Ueno - Kiyomizu-dō
Poranny widok nabrzeża Daikon-gashi nad kanałem Nihonbashi - miejsce, które przez wieki było jednym z głównych targów rybno-warzywnych Edo, a potem Tokio. Hasui kadruje scenę z niskiego poziomu, na wysokości nabrzeża: na pierwszym planie stoją drewniane barki cumujące przy brzegu, a za nimi wznoszą się budynki magazynowe, częściowo jeszcze drewniane, częściowo już murowane - ślad powojennej odbudowy. Niebo jest jasne, bladoniebieskie, z delikatnym różem wschodzącego słońca na horyzoncie. Postacie ludzkie daleko na moście - mali robotnicy i handlarze - śpieszą do pracy. Cała scena ma charakter niemal reportażowy: to poranny zgiełk wielkiego miasta złapany w chwili, zanim tłum się zagęści.
Pod względem kompozycyjnym Hasui stosuje tu podejście radykalnie inne niż w nocnych czy śnieżnych scenach serii: rezygnuje z dramatycznych efektów atmosferycznych na rzecz jasnego, równomiernego oświetlenia i dokumentalnej precyzji detalu. Budynki, barki, sznury cumownicze - wszystko jest oddane z uwagą do konkretnych kształtów i proporcji. To jeden z niewielu drzeworytów w Tōkyō Nijūkei, w których Tokio wygląda jak żywe, pracujące miasto, a nie jak poetycka wizja. Kolorystycznie wyróżniają się ciepłe tony drewna i beżu, kontrastujące z chłodnym błękitem wody i nieba - Hasui pozwala sobie na subtelność tam, gdzie inny artysta dodałby dramatyczny efekt.
Nazwa „Daikon-gashi" (大根河岸, „Nabrzeże Rzodkwi") pochodzi od dużej rzodkwi daikon, która była jednym z podstawowych warzyw sprzedawanych na tutejszych targach. Przez wieki nabrzeże przy kanale Nihonbashi stanowiło centrum handlu żywnością w Edo - tu cumowały łodzie rybackie z zatoki Tokijskiej, tu rozładowywano warzywa z okolicznych prowincji. W okresie Meiji targ stopniowo przenosił się bliżej Tsukiji, a trzęsienie ziemi z 1923 roku przyspieszyło ten proces. Hasui uchwycił więc miejsce, które w momencie powstawania drzeworytu wciąż jeszcze żyło starym rytmem - ale jego dni były policzone. Targ rybny ostatecznie przeniósł się do Tsukiji w 1935 roku, a obecnie mieści się na sztucznej wyspie Toyosu. Drewniany świat nabrzeży, który Hasui tu zapisał, zniknął bezpowrotnie.
Daikon-gashi no asa
大根河岸の朝
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 6
Daikon-gashi - poranek na nabrzeżu
Noc i ulewa. Przez stalowy most Shin-Ōhashi przejeżdża samotna riksza - jej sylwetka jest czarna, wyciemniona do konturu, i stanowi jedyny element ruchu w scenie, która poza tym składa się wyłącznie z deszczu, światła i wody. Lampy mostowe - elektryczne, nowoczesne - świecą regularnym rytmem wzdłuż konstrukcji, a ich odbicia tańczą w mokrej nawierzchni i w rzece poniżej. Ukośne linie deszczu przecinają cały kadr, nadając mu dynamikę; są gęstsze niż w klasycznych scenach deszczowych Hiroshige, ale bardziej kontrolowane.
Sylwetka rikszy i sposób operowania sztucznym światłem przywołują na myśl styl Kobayashiego Kiyochiki - pioniera drzeworytu z epoki Meiji, który jako pierwszy w historii ukiyo-e umieszczał na odbitkach oświetlenie gazowe i elektryczne. Ale to, co Hasui dodaje od siebie, to sposób oddania samego deszczu: nie liniami ciętymi w klocku (jak u Hiroshige), lecz metodą baren - ręcznego pocierania tylnej strony papieru specjalną poduszką bambusową, która tworzy miękkie, nieco rozmyte smugi. To technika unikalna w jego dorobku - w żadnym innym drzeworycie Hasui nie użył jej w ten sposób. Efektem jest ulewa, która wygląda jak sfotografowana z długim czasem naświetlania: deszcz staje się materią, a nie wzorem.
Most Shin-Ōhashi, zbudowany pierwotnie w 1693 roku jako drewniany most ponad rzeką Sumida, był jednym z najczęściej przedstawianych motywów w sztuce japońskiej - Hiroshige uwiecznił go w słynnym drzeworycie z deszczem z serii „Sto sławnych widoków Edo". Most, który widzimy u Hasui, to jednak zupełnie inna konstrukcja: stalowa kratownica wzniesiona w 1912 roku w stylu zachodnim, która przetrwała trzęsienie ziemi w 1923 roku niemal bez uszkodzeń. Dla ówczesnych mieszkańców Tokio Shin-Ōhashi był symbolem nowoczesności i trwałości - czymś, co się nie zawaliło, gdy drewniany świat wokół płonął. Hasui zamienił ten inżynieryjny obiekt w scenerię liryczną: deszcz, noc i pojedyncza riksza podróżująca przez stalowy szkielet mostu. To obraz podwójnego przejścia - z drewna w stal, z Edo w Tokio.
Shin-Ōhashi
新大橋
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 5
Shin-Ōhashi - most
Zamieć. Hasui nie pokazuje delikatnego opadu - to jest burza śnieżna, przez którą prawie nic nie widać. Kadr przecinają pochyłe, owalne płatki śniegu, gęste jak zasłona; ich odcienie wahają się od czystej bieli do miękkiej szarości, co nadaje im głębię i wrażenie ruchu. Na dole, w wąskim korycie rzeki Kanda, stoi unieruchomiona łódź - zatrzymana przez zamieć. Na przeciwległym brzegu, ledwo widoczne przez śnieżną kurę, majaczy rząd domów; ich okna świecą żółtawo, tworząc jedyne ciepłe punkty w kompozycji zdominowanej przez biel, szarości i błękity. Ciemna, niemal czarna smuga wysokiego brzegu rzeki przecina obraz horyzontalnie i kotwiczy go - bez niej całość rozpłynęłaby się w bieli.
Ten drzeworyt został wybrany na okładkę katalogu raisonné Hasui autorstwa Kendalla H. Browna (2003) - i trudno się dziwić: jest kwintesencją tego, co Hasui robi najlepiej. Każda jego scena śnieżna ma inny charakter płatków - w Shiba Zōjōji są duże i chaotyczne, w Tsukishima no yuki drobne i gęste. Tu płatki są pochyłe, owalne, aerodynamiczne, jakby malowane wiatrem. Japoński historyk sztuki z Uniwersytetu Rikkyō w Tokio, Narazaki Muneshige, opisał widok tak: „Łódź zatrzymała się w porywach zamieci, rząd domów na przeciwnym brzegu". Ale opis ten nie oddaje najważniejszego efektu: wrażenia dźwięku. Ten obraz jest cichy w sposób, jaki tylko śnieg potrafi - tłumiący, izolujący, zawieszający czas.
Ochanomizu (dosłownie „woda na herbatę") to nazwa odcinka rzeki Kanda, której kanion wydrążono sztucznie w XVII wieku na polecenie shōgunatu, by przekierować wody i zabezpieczyć Edo przed powodziami. Legenda mówi, że wodę z tego odcinka rzeki podawano shōgunowi Tokugawie Ieyasu do parzenia herbaty - stąd nazwa. W latach 20. XX wieku Ochanomizu było już dzielnicą uniwersytecką i intelektualną - tu działały uczelnie, księgarnie, wydawnictwa. Most, z którego Hasui prawdopodobnie szkicował tę scenę, łączył dwa różne światy miasta: wzgórze Surugadai po stronie południowej i dzielnicę Kanda po północnej. W epoce shin-hanga Ochanomizu było jednym z ulubionych motywów tokijskich - rysowali je też Kasamatsu Shirō i Koitsu Tsuchiya. Ale żaden z nich nie oddał tego miejsca z taką siłą zamieci, jak Hasui.
Ochanomizu
御茶の水
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 4
Ochanomizu
Hasui podchodzi do Sensōji blisko - tak blisko, że budynek głównej hali (hondō) wypełnia niemal cały kadr, a widz stoi u jego stóp i musi zadzierać głowę. Potężna, ciemnoczerwona konstrukcja drewniana - filary, balustrady, rzeźbione wsporniki - wznosi się ponad nami jak forteca, a na jej rozłożystym dachu leży gruba warstwa śniegu. Niebo za dachem jest czyste, głęboko niebieskie - to yukibare, chwila, w której chmury rozstąpiły się po opadach i świat staje się ostrzejszy niż zwykle. Na dole, u podnóża budynku, dwie postacie w zimowych kimonach idą wzdłuż ściany - kobieta i towarzysząca jej osoba, drobne, skulone od zimna, z głowami pochylonymi. Po lewej stronie stoi kamienny palnik kadzidlany (jōkōro), a za nim majaczy zarys nagich gałęzi zimowych drzew. Śnieg na ziemi jest gruby, dziewiczy - ani śladu tłumu, który zwykle wypełnia teren Sensōji.
To obraz ciszy w miejscu, które niemal nigdy nie milczy. Asakusa za życia Hasui była jedną z najgłośniejszych dzielnic Tokio - targowisko, kramiki z jedzeniem, gwar pielgrzymów i turystów. Hasui odcina to wszystko jednym gestem: pokazuje hondō w momencie, gdy śnieg wyczyścił teren ze zgiełku i zostawił tylko architekturę i dwoje ludzi. Kompozycja jest radykalnie wertykalna - masa budynku ciągnie wzrok w górę, ku dachu i niebu, a postacie ludzkie na dole pełnią funkcję skali: dzięki nim czujemy, jak ogromna jest ta budowla. Kolorystycznie drzeworyt opiera się na jednym, potężnym kontraście: nasycona czerwień drewna kontra biel śniegu i błękit nieba. To ta sama formuła, którą Hasui zastosował w „Shiba Zōjōji” - czerwona sakralna architektura na tle śniegu - ale tu perspektywa jest inna: czuć bliskość i przytłaczającą skalę. Słychać prawie skrzypienie drewnianych sandałów geta na śniegu.
Sensōji (浅草寺) to najstarsza świątynia buddyjska w Tokio, założona wedle tradycji w 628 roku, gdy dwaj rybacy wyłowili z rzeki Sumida złotą figurkę bodhisattwy Kannon. Główna hala, którą widzimy na drzeworycie, to budynek odbudowany w XVIII wieku po jednym z licznych pożarów - masywna, wielokondygnacyjna konstrukcja w stylu irimoya-zukuri (dach czterospadowy ze szczytem), typowym dla wielkich świątyń japońskich. Ta konkretna hala nie przetrwała - 10 marca 1945 roku nalot dywanowy amerykańskich B-29 strawił ją doszczętnie, razem z pagodą i większością kompleksu. Obecny hondō to rekonstrukcja z betonu z 1958 roku. Hasui uwiecznił więc budynek, który już nie istnieje - oryginalną, drewnianą halę Sensōji w jej ostatnich dwóch dekadach życia. Dla kogoś, kto dziś stoi w Asakusie, ten drzeworyt jest jednocześnie oknem w przeszłość i dowodem na to, ile Tokio straciło. Śnieg, który oczyścił teren chramu ze zgiełku, okazał się proroczy - ogień oczyścił go ze wszystkiego.
Asakusa Kannon no yukibare
浅草観音の雪晴
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 3
Asakusa - przejaśnienie po śniegu przy świątyni Kannon
Dwa wysokie, smukłe drzewa dominują kadr, wznosząc się pionowo niemal na całą wysokość obrazu - ich ciemne, iglaste korony wchodzą w niebo jak kolumny, dzieląc kompozycję na trzy strefy. A niebo jest tu głównym bohaterem: potężne chmury kłębiaste piętrzą się nad terenem chramu, białe i różowawe od światła słonecznego, dynamiczne, niemal barokowe w swojej masie. Poniżej, na kamiennym podwórzu chramu, stoi biała latarnia (tōrō) o prostej, nowoczesnej formie, a po obu stronach widnieją bramy torii - w głębi widzimy panoramę Tokio, z migotliwymi światłami miasta nad linią horyzontu. Na placu, między drzewami, spaceruje samotny pies - ciemna, niewielka sylwetka, jedyna żywa istota na obrazie. Kamienne płyty podwórza lśnią w ciepłym, przedwieczornym świetle, a dolna partia obrazu kontrastuje chłodnym brązem z dramatycznym, ciepłym piętrzeniem chmur u góry.
Hasui dokonuje tu niezwykłego wyboru: zamiast ludzkiej postaci - obecnej niemal w każdym innym drzeworycie serii - umieszcza na terenie chramu psa. Zwierzę stoi spokojnie, zwrócone w stronę odległego miasta, jakby patrzyło na Tokio z perspektywy chramu. To gest artystyczny, który zmienia odbiór całej sceny: puste podwórze ze spacerującym psem mówi o samotności, o opustoszałym miejscu, o świątyni, która straciła swoich wiernych - nie dlatego, że odeszli, lecz dlatego, że trzęsienie ziemi z 1923 roku spaliło cały kompleks. Chmury, które Hasui rysuje z taką siłą i detalem, mogą być odczytane jako odniesienie do potęgi natury - tej samej, która trzy lata wcześniej obróciła chram w popiół. Ale mogą też być po prostu letnimi kumulusami nad Tokio - i w tej wieloznaczności tkwi siła obrazu. Technicznie chmury stanowią prawdziwe wyzwanie drzeworytnicze: ich wielowarstwowa faktura, z przejściami od czystej bieli przez różowe tony po szarawe cienie, wymaga precyzyjnego bokashi na wielu klockach naraz.
Kanda Myōjin (oficjalnie Kanda-jinja, 神田神社) to jeden z najstarszych chramów Tokio, założony w 730 roku. W epoce Edo shōgun Tokugawa Ieyasu złożył tu modły przed bitwą pod Sekigaharą, a po zwycięstwie chram zyskał rangę opiekuna stolicy. Trzęsienie ziemi z 1923 roku zniszczyło drewniany kompleks doszczętnie - i to właśnie ten moment uchwycił Hasui: teren chramu po katastrofie, jeszcze przed odbudową. Puste podwórze, drzewa, które przetrwały, i widok na miasto w oddali - to portret miejsca w stanie zawieszenia między zniszczeniem a odrodzeniem. Chram odbudowano w latach 1928–1934 jako jedną z pierwszych japońskich świątyń w konstrukcji żelbetowej - decyzja kontrowersyjna, ale pragmatyczna: beton miał chronić przed kolejnym trzęsieniem. Najbardziej uderzające w tym drzeworycie jest to, jak bardzo jest „pusty" - poza chramem nie ma nic, horyzont jest otwarty, chmury są blisko. Dziś ten widok jest niemożliwy: drzewa wycięto, podwórze otaczają budynki, a niebo zasłaniają wieżowce Akihabary i Ochanomizu.
Kanda Myōjin keidai
神田明神境内
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 2
Kanda Myōjin - teren chramu
Galeria japońskich drzeworytów
Tōkyō Nijūkei
20 widoków Tokio
東京二十景
1930
2 mln
20
DRZEWORYTÓW
ROK WYDANIA
TOKIO MIESZKAŃCÓW
KAWASE HASUI · SHIN-HANGA · PEJZAŻ
Seria Tōkyō Nijūkei (東京二十景, „Dwadzieścia widoków Tokio") to dwadzieścia wielkoformatowych drzeworytów shin-hanga, które Kawase Hasui tworzył na przestrzeni pięciu lat - od 1925 do 1930 roku - dla wydawcy Watanabe Shōzaburō. Seria powstała w szczególnym momencie historycznym: Tokio podnosiło się z ruin Wielkiego Trzęsienia Ziemi Kantō z 1923 roku, które zniszczyło ogromną część miasta i pochłonęło ponad sto tysięcy istnień ludzkich. Hasui, urodzony w tokijskiej dzielnicy Shiba, stracił w katastrofie cały dotychczasowy dorobek - szkicowniki, oryginalne rysunki, notatki z podróży. Paradoksalnie to właśnie ta strata pchnęła go do stworzenia jednego z najważniejszych cykli w historii japońskiej grafiki: serii, która miała uchwycić twarz Tokio na progu transformacji - zanim drewniane uliczki znikną pod betonem i stalą odbudowywanego miasta.
Tōkyō Nijūkei nie jest jednak albumem nostalgii. Hasui nie udaje, że trzęsienie się nie wydarzyło - wręcz przeciwnie, kilka drzeworytów z serii (jak Shin-Ōhashi czy Kanda Myōjin keidai) ukazuje odbudowane ze stali i betonu struktury, nocne światła elektryczne, nowoczesną infrastrukturę. Ale obok nich pojawiają się obrazy głęboko zakorzenione w tradycji: śnieg padający przed bramą Sangedatsumon świątyni Zōjōji, księżyc nad polami ryżowymi w Magome, deszcz nad stawem Shinobazu. To napięcie między starym a nowym Tokio stanowi oś całej serii i czyni ją czymś więcej niż zbiorem ładnych widoków - to portret miasta w punkcie zwrotnym, w którym przeszłość i przyszłość współistnieją na jednej odbitce. Sam Hasui powiedział o swoim podejściu: „Kocham Tokio z jego długą tradycją. Kiedy znajdę miejsce, które mnie porusza, czuję jakąś dziwną siłę - jakby miasto, w którym się urodziłem, pozwalało mi rysować do woli."
Pod względem artystycznym seria stanowi szczyt dojrzałego stylu Hasui. Wydawca Watanabe zastosował swój firmowy model współpracy: Hasui projektował kompozycję (eshi - rysownik), profesjonalny rzemieślnik wycinał klocki (horishi - snycerz), a mistrz druku wykonywał wielowarstwowe odbitki (surishi - drukarz). Pierwsze cztery drzeworyty w serii nosiły okrągłe pieczęcie 6 mm, kolejne szesnaście - pieczęć typu „A", a kartusze z tytułem serii dodano dopiero około 1929 roku, najpierw czarnym, potem niebieskim i brązowym tuszem. Format ōban (ok. 39 × 26 cm) pozwalał na detaliczność godną malarstwa, a paleta barw - od głębokich, nasyconych błękitów nocnych scen (zwanych przez kolekcjonerów „błękitem Hasui") po subtelne gradacje szarości i zieleni w scenach deszczowych - pokazywała, ile potrafi tradycyjna technika drzeworytnicza, gdy stoi za nią współczesna wrażliwość artysty, który uczył się zarówno malarstwa japońskiego u Kaburaki Kiyokaty, jak i technik zachodnich w pracowni Hakuba. Steve Jobs, współtwórca Apple, kolekcjonował drzeworyty Hasui do końca życia - a jednym z jego ulubionych był właśnie Magome no tsuki z tej serii.
Przez obraz przechodzi kobieta. Widzimy ją od boku, lekko pochyloną, z parasolem ściśniętym pod naporem wiatru. Za postacią wyrasta potężna brama Sangedatsumon (三解脱門, „Brama Trzech Wyzwoleń") świątyni Zōjōji, najstarsza drewniana budowla w dzisiejszym Tokio, wzniesiona w 1622 roku. Jej ciepła, głęboka czerwień stanowi epicentrum obrazu - jest jak ognisko, wokół którego organizuje się cała kompozycja. Tymczasem wokół szaleje śnieg: duże, nieregularne płatki lecą skośnie z prawego górnego rogu, pokrywając gałęzie sosny, która wchodzi w kadr z lewej strony i tworzy przekątną i silny kontrapunkt. Tło jest celowo uproszczone - kontur dalszych drzew rozpływa się w miękkiej mgiełce bokashi (gradientu tonalnego), przez co wzrok wiąże się na trójkącie: kobieta - budynek - sosna.
To jeden ze słynniejszych drzeworytów shin-hanga w historii - i jeden z najlepiej sprzedających się za życia Hasui. Wydrukowano go w blisko trzech tysiącach egzemplarzy, co jak na edycję artystyczną stanowi liczbę niespotykaną. Krytycy nazywają tę kompozycję „wzorcem Zōjōji" (Zōjōji patān): połączenie śniegu, czerwonej architektury sakralnej i samotnej postaci kobiecej stało się od tego momentu motywem powracającym w pracach Hasui - na przykład w późniejszych Nezu Gongen no yuki czy Asakusa no ame no asa. Artystycznie kluczowe jest tu operowanie kontrastem: ciepło czerwieni bramy kontra chłód bieli śniegu, masa architektoniczna kontra delikatność ludzkiej postaci, dynamika sypkiego śniegu kontra statyka drewnianej konstrukcji. Płatki śniegu różnią się wielkością i kątem nachylenia - każdy oddany osobnym nacięciem w klocku - co nadaje scenie ruch i oddech. Pień sosny na pierwszym planie, ucięty ramą kadru, przywołuje na myśl kompozycje Hiroshige, którego Hasui głęboko podziwiał.
Zōjōji to wielka świątynia szkoły Jōdo (Jōdo-shū, buddyzm Czystej Krainy), ufundowana w 1393 roku i przeniesiona do dzielnicy Shiba w 1598 roku na polecenie Tokugawy Ieyasu, który uczynił ją rodową świątynią klanu Tokugawa. Sześcioro shōgunów spoczywa w jej mauzoleach. Brama Sangedatsumon, którą widzimy na obrazie, przetrwała trzęsienia ziemi, pożary i naloty bombowe II wojny światowej - jest jednym z niewielu elementów oryginalnego kompleksu, które stoją do dziś. Dla Hasui miejsce to miało również wymiar osobisty: urodził się w sąsiedniej dzielnicy Shiba w 1883 roku, a według niektórych relacji to właśnie na terenie Zōjōji schronił się po trzęsieniu ziemi w 1923 roku, kiedy ogień strawił jego dom i pracownię. Ten drzeworyt jest więc nie tylko pejzażem - to powrót do początku, do miejsca, które w chwili katastrofy oznaczało ocalenie.
Shiba Zōjōji
芝増上寺
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 1
Shiba - świątynia Zōjōji
LISTA WSZYSTKICH DRZEWORYTÓW
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
Osobiste motto:
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
Napisz do nas...
Przasnysz, Polska
m.sobieraj@inarismart.pl
dr.imyon@gmail.com
___________________
inari.smart
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!