Ostatni drzeworyt serii zamyka cykl sceną wieczorną: wielka rzeka Yodo płynie przez ciemność, a w jej nurcie dryftuje duża, zadaszona łódź pełna pasażerów. Pod słomianą wiatą widać ludzi przy posiłku lub sake; przy burcie doczepiła się mniejsza łódka, z której obsługa podaje jedzenie i napoje. Nad całą sceną świeci pełny księżyc, lekko osłonięty chmurą. Brzegi rzeki nie są widoczne.

Z jednej strony to obraz żywy i dynamiczny ukazujący dużą grupę ludzi. Hiroshige kończy serię jednak z westchnieniem. Księżyc w tradycji japońskiej niesie ze sobą warstwę poetycką: tsukimi (月見, „oglądanie księżyca”) było jednym z najważniejszych rytuałów estetycznych od epoki Heian. Hiroshige łączy tę tradycję z realistycznym detalem: ludzie na łodzi nie medytują nad księżycem - jedzą i piją. A mimo to całość działa poetycko, bo Hiroshige potrafi wydobyć poezję z rzeczy zwykłych.

Rzeka Yodo (Yodogawa, 淀川) to główna arteria wodna regionu Kinki - wypływa z jeziora Biwa, przechodzi przez Kioto (gdzie nosi nazwę Kamo i Katsura), a potem płynie ku Osace, by wpaść do Zatoki Ōsaka. W epoce Edo Yodogawa była jedną z najważniejszych dróg transportowych: łodziami przewożono towar, ryż, podróżnych i pasażerów rejsowych między Kioto a Osaką. Zadaszone łodzie pasażerskie, takie jak na drzeworycie Hiroshige, były swego rodzaju restauracjami na wodzie - podróżnym podawano posiłki z mniejszych łodzi doczepianych do burty. Włączenie rzeki Yodo do serii widoków Kioto podkreśla, że Hiroshige rozumiał Kioto nie jako punkt na mapie, lecz jako węzeł - miasto, z którego prowadziły drogi i szlaki wodne we wszystkie strony. Ten druk jest jednocześnie zamknięciem cyklu i zaproszeniem do dalszej podróży - w dół rzeki, ku morzu, ku nowemu.

Yodogawa

淀川

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 10

Rzeka Yodo

Dziewiąty widok przenosi nas na górską drogę prowadzącą z Yase - wsi leżącej na północ od Kioto - ku miastu. Ścieżką między polami idą kobiety obarczone ciężarami: niektóre niosą na głowach pęki drewna, inne dźwigają drabinkę i kosze z prowiantem. Za nimi podąża człowiek prowadzący konia, który niesie resztę ładunku. Niebo ma delikatny odcień świtu - różowopłowe tony sugerują wczesny poranek.

Hiroshige robi tu coś niezwykłego: zamienia „słynne miejsce” w portret ludzkiej pracy. Nie chodzi tu ani o górę, ani o świątynię, lecz o te konkretne kobiety, które każdego ranka pokonują kilometry z ładunkiem na głowie. Tytuł odbitki używa słowa oharame (小原女, „kobiety z Ohary”) - tradycyjnego określenia wędrownych sprzedawczyń drewna z górskich wiosek na północ od Kioto. Są one tu pokazane bez sentymentalizmu, ale też bez dystansu: Hiroshige oddaje im godność, nadając ich pracy rangę „słynnego widoku”. To jeden z najciekawszych komentarzy społecznych w całej serii - kobiety Yase są tu tak samo „słynne” jak Złoty Pawilon.

Tradycja oharame sięga co najmniej okresu Kamakury (XIII w.). Kobiety z górskich wiosek Ohara i Yase, położonych w kotlinie u podnóża góry Hiei na północ od Kioto, schodziły codziennie do miasta z ładunkiem drewna opałowego lub węgla drzewnego na głowach. Były rozpoznawalne dzięki charakterystycznemu ubiorcowi: fryzurze shimada-mage owiniętej ręcznikiem, ciemnym kimonom o wąskich rękawach, białym getiom i słomianym sandałom. Niektóre źródła wspominają, że najstarsze oharame sprzedawały nie drewno, lecz węgiel - zmiana nastąpiła dopiero po okresie Kamakury, gdy region Ohara przestawił się z produkcji węgla na drewno opałowe. Oharame pojawiały się regularnie w literaturze, teatrze kyōgen i drzeworytach ukiyo-e jako postać emblematyczna: symbol ciężkiej pracy, ale też swoistej wolności kobiet wiejskich, które - w odróżnieniu od mieszczanek - poruszały się swobodnie po drogach. W dzisiejszym Ohara co roku odbywa się festiwal Oharame, podczas którego kobiety przebrane w tradycyjne stroje idą w procesji ulicami wioski.

Yase no sato oharame no zu

八瀬の里小原女之図

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 9

Yase - kobiety niosące drewno

Most Tsūtenkyō (通天橋, „most prowadzący do nieba”) przerzucony jest nad wąwozem, którym płynie strumień, a po obu stronach mostu płoną jesienne klony. To jeden z najefektowniejszych drzeworytów w całej serii: czerwień momiji dominuje kompozycję. Na moście i pod nim widać ludzi - kilka osób podziwia liście, inni siedzą na piknikowych matach, a młodszy człowiek notuje wiersze na paskach papieru. Strumień przebijający się wśród skał oraz jesienne liście tańczące na wietrze nadają scenie dynamikę.

Hiroshige buduje tu obraz w oparciu o dwie osie: poziomą - most - i pionową - strumień płynący w dół wąwozu. Ten krzyż nadaje kompozycji stabilność, a jednocześnie pozwala oku błądzić po całej powierzchni druku. Klony nie są tu dekoracją - są głównym bohaterem: Hiroshige traktuje je jak aktorów na scenie, których rola polega na tym, by przez chwilę być najpiękniejszymi. Japońska tradycja momijigari („polowania na liście”) jest tu oddana nie jako turystyczny zwyczaj, lecz jako przeżycie estetyczne. Detale ludzi, np. młodzieńca piszącego wiersze na paskach tanzaku podkreślają, że podziwiane piękno domaga się odpowiedzi - a naturalną formą odpowiedzi na piękno był w Japonii od zawsze wiersz.

Most Tsūtenkyō należy do kompleksu świątyni Tōfuku-ji (東福寺) - jednego z pięciu głównych klasztorów zen szkoły Rinzai w Kioto, założonego w 1236 roku. Nazwa Tsūtenkyō (dosłownie „most komunikujący się z niebem”) nawiązuje do słynnego mostu w chińskim klasztorze na górze Tiantai - Tōfuku-ji świadomie modelowało się na chińskich pierwowzorach. Jesienne klony w Tōfuku-ji są sławne po dziś dzień: co roku w listopadzie przyciągają setki tysięcy odwiedzających, a widok z mostu Tsūtenkyō na morze czerwieni poniżej jest jednym z najczęściej reprodukowanych obrazów japońskiej jesieni. Hiroshige utrwalił to piękno w epoce, gdy dostęp był łatwiejszy i mniej zatłoczony - dziś świątynia ogranicza ruch turystyczny na moście, a od 2020 roku zabroniono fotografowania z samego mostu. Drzeworyt Hiroshige stał się więc paradoksalnie bardziej dostępny niż rzeczywisty widok, który przedstawia.

Tsūtenkyō no momiji

通天橋紅楓

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 8

Czerwone liście klonu na moście Tsūtenkyō

Scena rozgrywa się przy bramie wyjściowej dzielnicy Shimabara - a Hiroshige uchwycił życie w jej cieni w momencie, który mówi więcej niż jakikolwiek opis kwartału. Po prawej stronie kadru mężczyzna opuszcza dzielnicę w stanie daleko wykraczającym poza umiarkowane podchmielenie: podtrzymywany z jednej strony przez służącego, z drugiej przez kurtyzanę, idzie chwiejnym krokiem. Z drugiej strony przechodzi kurtyzana oiran w towarzystwie młodych uczennic kamuro (禿) - i odwraca głowę, by zerknąć na pijanego gościa. Nad całą sceną góruje wierzba płacząca, której gałęzie opadają łukami na prawą stronę drogi niczym kurtyna. Przy bramie widać stos drewnianych wiader na wodę - stały element przeciwpożarowy w drewnianej dzielnicy. Brama sama w sobie jest niewielka, niemal domowa - daleko jej do masywnego wejścia Yoshiwary.

To najbardziej narracyjna odbitka w całej serii - jedyna, w której Hiroshige opowiada anegdotę. Wszystkie pozostałe widoki Kioto to pejzaże lub sceny zbiorowe; tutaj mamy konkretną sytuację z konkretnymi postaciami i czytelną dramaturgią. Pijany gość wychodzący z kwartału rozrywek o świcie to motyw znany z dziesiątek drzeworytów epoki - ale Hiroshige nie robi z tego sceny komediowej. Wierzba, nadaje całości ton melancholijny: w japońskiej tradycji poetyckiej wierzba (yanagi) jest drzewem pożegnań, granicy, przejścia między światami. Gałęzie opadają przy wyjściu - jakby samo drzewo uosabiało próg między światem rozkoszy a codziennością. Hiroshige inscenizuje tu nie widok, lecz moment - i ten moment jest jednocześnie zabawny i smutny.

Brama Shimabary (Ōmon, 大門) - ta sama, którą widzimy na drzeworycie - stoi w zachodniej części Kioto do dziś. W przeciwieństwie do Yoshiwary w Edo, otoczonej fosą i murami, brama Shimabary była zawsze otwarta; pełniła funkcję dekoracyjną i symboliczną. Shimabara, założona w 1640 roku jako jedyny licencjonowany kwartał rozrywkowy (yūkaku) w Kioto, różniła się od Yoshiwary również charakterem: działały tu nie tylko kurtyzany, ale przede wszystkim tayū - artystki najwyższej rangi, biegłe w poezji, tańcu, ceremonii herbaty i kaligrafii. Wierzba przy bramie nie jest wymysłem Hiroshige - wierzby sadzono tradycyjnie przy wejściach do kwartałów rozrywkowych w całej Japonii, a w Shimabara wierzba przy Ōmon była lokalnym punktem orientacyjnym. Z dawnej dzielnicy pozostały dziś tylko brama, budynek ageya Sumiya (jedyny zachowany budynek tego typu w Japonii, dziś muzeum) oraz herbaciarnia Wachigaiya z lat osiemdziesiątych XVII wieku. Wierzba przy bramie rośnie tam nadal, choć - jak odnotowują współcześni komentatorzy - nie jest w najlepszym stanie.

Shimabara deguchi no yanagi

嶋原出口之柳

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 7

Shimabara - wierzba przy bramie wyjściowej

Letnią porą Kamo dość mocno opadała, odsłaniając szerokie żwirowe łoże w rejonie mostu Shijō - i na ten właśnie czas restauratorzy Kioto rozbijali na łachu ruchome platformy z matami, lampionami i zadaszeniami. Hiroshige uwiecznia tę scenę. Na pierwszym planie widać grupę biesiadników na platformie - jedzą, rozmawiają, bawią się wraz z trzema kurtyzanami - a dalej ciągną się kolejne platformy, postacie i nadrzeczna zabudowa. Tło tworzy linia gór wschodniego Kioto, potraktowana niemal monochromatycznie, jakby Hiroshige malował tuszem sumi, a nie klockami drzeworytniczymi.

To jeden z najbardziej „życiowych” obrazów w serii: ludzie jedzą, piją, śmieją się, tańczą. Hiroshige uchwycił Kioto nie w momencie podniosłym, lecz w chwili zwykłej przyjemności - letni upał ustępuje, wieczorne powietrze przynosi ulgę, a jedzenie smakuje lepiej nad wodą. Artystycznie warto dostrzec, jak Hiroshige zarządza głębią: pierwszy plan jest szczegółowy i pełen kolorów, środkowy uproszczony, a góry w tle - niemal abstrakcyjne. To klasyczna zasada trzech planów, którą Hiroshige stosował z maestrią. Efekt końcowy jest taki, że patrząc na tę odbitkę, człowiek - gdyby tego nie wiedział - mógłby pomyśleć, że to impresjonizm. A to jest japonizm w najczystszej postaci, pół wieku przed Monetem.

Tradycja yūsuzumi (夕涼, „wieczorne ochłodzenie”) na nadrzecznych platformach w rejonie Shijō ma w Kioto korzenie sięgające co najmniej XVI wieku. Przez około dwa tygodnie lata, gdy poziom wody spadał dość nisko, restauracje wystawiały yuka (platformy) bezpośrednio na żwirowym łożu rzeki. Zwyczaj przetrwał do dzisiaj, choć w zmienionej formie: współczesne kawadoko („łoże rzeki”) to eleganckie tarasy restauracyjne wzniesione nad wodą na palach, a nie rozkładane na piasku. Rejon Shijō był w epoce Edo centrum rozrywki Kioto - tu królowały teatry kabuki, herbaciarnie i domy geiko. Most Shijō-ōhashi był jednym z najważniejszych punktów orientacyjnych miasta, a widok z niego - z górami Higashiyama w tle - stał się ikonicznym motywem Kioto. Hiroshige utrwala tu nie tylko krajobraz, ale cały model spędzania lata w japońskim mieście - model, który w swoich podstawach przetrwał niemal dwieście lat.

Shijō-gawara yūsuzumi

四条河原夕涼

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 6

Shijō - wieczorne ochłodzenie na nadrzecznym żwirze

Złoty Pawilon stoi po prawej stronie kadru, tuż nad lustrem stawu Kyōko-chi (鏡湖池, „staw lustrzanego jeziora"), a jego cień miękko kładzie się na wodzie. Hiroshige pokazuje budowlę z bliska, dzięki czemu wyraźnie widać brązową figurę feniksa (hōō 鳳凰) na szczycie dachu, z szeroko rozpostartymi skrzydłami. Na wodzie leżą niewielkie skaliste wysepki ogrodowe porośnięte niskimi sosnami - elementy ogrodu stworzonego tak, by imitować krajobraz morski z wyspami. Powyżej, w dali za stawem, wznosi się góra Kinugasa, ale Hiroshige pozbawia ją konkretu: wzgórze rozpuszcza się w delikatnej mgle, zredukowane do kilku płaskich planów tonalnych oraz drobnych kształtów drzew.

Góra Kinugasa za stawem mogłaby pochodzić z chińskiego zwoju krajobrazowego: miękkie gradacje szarości i błękitu, brak ostrych konturów, wrażenie powietrza przesyconego wilgocią. Na tym tle Złoty Pawilon działa jak jedyny punkt ostrości - solidny, geometryczny, złocisty. Kontrast jest celowy i niesie znaczenie: Hiroshige nie pokazuje Kinkaku-ji jako symbolu potęgi czy przepychu, lecz jako przedmiot kontemplacji osadzony w przestrzeni, która go absorbuje. Feniks na dachu - wyrazisty detal architektoniczny - staje się punktem zaczepienia wzroku.

Kinkaku-ji (金閣寺, „Świątynia Złotego Pawilonu"), oficjalnie Rokuon-ji, został zbudowany w 1397 roku jako willa emerytalna shoguna Ashikagi Yoshimitsu - jednego z najpotężniejszych władców okresu Muromachi. Yoshimitsu wzniósł ją jako ucieleśnienie kultury Kitayama, łączącej na trzech piętrach trzy style architektoniczne: arystokratyczny styl shinden z epoki Heian na parterze, samurajski styl bukke na pierwszym piętrze i styl świątyni zen na najwyższej kondygnacji. Po śmierci shoguna w 1408 roku willę przekształcono w świątynię zen szkoły Rinzai. Budowla, którą widział i rysował Hiroshige, przetrwała ponad pięć wieków - by spłonąć w 1950 roku z ręki młodego mnicha Hayashiego Shōkena, który podpalił ją w akcie, który Mishima Yukio przetworzył później w powieść Kinkaku-ji („Złoty Pawilon", 1956) - jedno z najważniejszych dzieł japońskiej literatury powojennej. Obecna budowla to rekonstrukcja z 1955 roku, pokryta złotem grubiej niż oryginał. Dla widza współczesnego drzeworyt Hiroshige ma więc szczególną wagę: pokazuje budynek, którego już nie ma - ten sam, który przez pięć i pół wieku stał nad stawem, zanim jeden człowiek postanowił go zniszczyć. Staw Kyōko-chi, skaliste wysepki i sylwetka góry Kinugasa przetrwały - i dziś wyglądają niemal tak, jak na druku z 1834 roku.

Kinkaku-ji

金閣寺

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 5

Kinkaku-ji - Świątynia Złotego Pawilonu

Chram w Gion - dzisiejsze Yasaka-jinja - pojawia się na drzeworycie Hiroshige w zimowej oprawie: śnieg pokrywa dachy bramy wejściowej i okoliczne drzewa, a na pierwszym planie kilka postaci przemierza zaśnieżoną ścieżkę. Wśród nich można rozpoznać geiko (kobiety trudniące się rozrywką) i młodą maiko (uczennicę o długich rękawach furisode), które wymieniają pozdrowienia w śnieżny wieczór. Kolorystyka druku jest chłodna: biele, szarości i stłumione bity drewnianej bramy oraz ogrodzenia kontrastują z ciemnymi – czarnymi oraz indygo barwami kimono kobiet.

Hiroshige celowo umieszcza tę scenę w zimie - a nie latem, kiedy chram jest najgłośniejszy z powodu festiwalu Gion Matsuri. To przełamanie oczekiwań: zamiast tłumu i procesji, dostajemy ciszę, śnieg i dyskretne spotkanie. Chram staje się dzięki temu bardziej intymny, bliższy - przestaje być widowiskiem, a staje się miejscem. Obecność geiko i maiko podświetla dodatkowo związek Gion z kwartałem rozrywki, który otaczał chram z każdej strony. Gion był - i do dziś jest - dzielnicą, w której sacrum i profanum istnieją obok siebie w odległości kilku kroków.

Chram Gion (od 1868 roku oficjalnie Yasaka-jinja) jest jednym z najważniejszych chramów shintō w Kioto. Powstał - według tradycji - w 656 roku i poświęcony jest bóstwu Susano-o no Mikoto, bratu bogini słońca Amaterasu. Słynne Gion Matsuri, festiwal trwający cały lipiec i obejmujący potężną procesję rydwanów, ma korzenie w rytuałach z IX wieku odprawianych w celu odwrócenia zarazy. W epoce Edo chram stał się nierozerwalnie związany z okoliczną dzielnicą rozrywki - herbaciarnie, domy geiko i uliczki hanamachi tętniły życiem kilka kroków od świątynnej bramy. Dziś Gion pozostaje najbardziej ikoniczną dzielnicą Kioto, choć liczba praktykujących geiko i maiko drastycznie spadła od czasów świetności.

Gion yashiro

祇園社

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 4

Gion - chram

Na całej szerokości drzeworytu opada ściana ukośnych, cienkich linii deszczu. Na pierwszym planie dwoje ludzi spieszy po drewnianej kładce przerzuconej nad płytkim nurtem rzeki Kamo; ich sylwetki są pochylone, gesty pośpieszne - to nie spacer, tylko ucieczka przed ulewą. Po prawej stronie ciągną się nadrzeczne zabudowania - herbaciarnie i prowizoryczne restauracje, w których siedzą już ci, którzy zdążyli. Za nimi, w głębi kadru, las Tadasu no Mori (糺の森, „Las Prawdy") rysuje się ciemną, mokrą plamą, ledwie rozróżnialną przez zasłonę wody. We wczesnych odbitkach niebo u góry było niemal czarne, a drzewa lasu odcinały się wyraźnie od gradacji szarości - w późniejszych nakładach ten kontrast zanika, i obraz traci dramaturgię, staje się łagodniejszy, nieco spokojniejszy.

Eksperci są zgodni, że to arcydzieło serii. Hiroshige stosuje tu ten sam chwyt, który przyniósł mu sławę w stacji Shōno z Tōkaidō: deszcz jako pełnoprawny bohater kompozycji, nie tło. Ukośne, równoległe linie ulewy, nałożone na miękkie gradacje tonalne drzew i zabudowań, tworzą bardzo silny efekt - widz nie tyle widzi deszcz, co czuje wilgoć i pośpiech. Kompozycja opiera się na kontrastach: zabudowań kontra ruch ludzi na kładce oraz po lewej od zabudopwań, spokój wnętrz herbaciarni kontra szaleństwo pogody na zewnątrz. Hiroshige inscenizuje tu naturę jako zdarzenie - nagłe, intensywne, zmieniające cały porządek sceny w jednej chwili. To inscenizacja yūdachi jako doświadczenia cielesnego, nie jako tematu widokówkowego.

Tadasugawara (糺川原) to piaszczyste łożysko rzeki Kamo na południe od miejsca, gdzie Kamo z rzeką Takano, w sąsiedztwie świętego lasu Tadasu no Mori, należącego do sanktuarium Shimogamo-jinja (下鴨神社) - jednego z najstarszych chramów w Kioto, którego początki sięgają według tradycji czasów sprzed założenia stolicy. Las ten, dziś obejmujący około 12 hektarów - a w epoce Heian czterdzieści razy tyle - jest jednym z ostatnich fragmentów pierwotnego lasu nizinnego w kotlinie Kioto; rosną w nim wielkie wiązy, kamforowe laury i drzew keyaki (欅) o kilkusetletnim rodowodzie. Sama nazwa tadasu (糺) może pochodzić od słowa „rozstrzygać" - w lesie tym od najdawniejszych czasów odprawiano rytuały oczyszczenia i sądy boże. Żwirowy brzeg rzeki przy lesie służył za naturalną scenę życia codziennego: w lecie stawiano tu prowizoryczne restauracje i platformy widowiskowe, zimą okolica pustoszała. Dla przechodnia z epoki Hiroshige Tadasugawara była miejscem na granicy dwóch światów - sacrum lasu a profanum nadrzecznego targowiska - i właśnie w tę szczelinę uderza na drzeworycie nagła ulewa. Dziś łożysko rzeki Kamo w tej okolicy jest uregulowane i zabudowane, a prowizoryczne platformy na żwirze odeszły bezpowrotnie - ale las Tadasu trwa, wpisany od 1994 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako część sanktuarium Shimogamo.

Tadasugawara no yūdachi

糺川原之夕立

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 3

Tadasugawara - nagły deszcz

Kiyomizu-dera pojawia się na drzeworycie tak, jak zapada w pamięć każdemu, kto tam był: jako drewniana platforma (butai, „scena”) zawieszona na potężnych dębowych palach nad zboczem góry Otowa. Hiroshige kadruje widok z pewnego oddalenia — widać całą konstrukcję butai, a pod nią gąszcz drzew opadających ku dolinie. Wokoło platformy kwitną wiśnie, co jest jasnym znakiem, że trwa wiosna — pora, w której świątynia przyciągała tłumy. Na tarasie znajdują się postacie oglądające panoramę; w tle rysują się dachy Kioto przesłaniane koronami drzew i linia gór. Cała kompozycja ma strukturę wznoszenia się wzroku od dołu ku górze: zbocze, pale, platforma, niebo.

Artystycznie Hiroshige wykonuje tu subtelny zabieg: nie umieszcza widza na platformie lecz naprzeciw niej — dzięki czemu widzimy jednocześnie architekturę świątyni i ludzi, którzy z niej patrzą. To podwójny punkt widzenia: my patrzymy na nich, oni patrzą na krajobraz, który my widzimy pod innym kątem. Taka gra z perspektywą była jednym z ulubionych chwytów Hiroshige — pozwalała mu budować wrażenie głębi nie tylko przestrzennej, ale i narracyjnej. Warto też zwrócić uwagę na kontrast między masywnością drewnianej konstrukcji a delikatnością kwitnących wiśni: świątynia jest tu stała jak skała, a kwiaty — ulotne — jak zawsze.

Kiyomizu-dera (清水寺, „świątynia czystej wody”) stoi na zboczu góry Otowa we wschodnim Kioto od 778 roku, choć obecna zabudowa pochodzi z XVII-wiecznej odbudowy zlecone przez shōguna Tokugawę Iemitsu. Jej słynna platforma, oparta na ponad stu trzynastometrowych palach bez użycia gwoździ, służyła pierwotnie jako scena rytualnych tańców ofiarowanych bóstwu Kannon. Z czasem stała się miejscem, skąd mieszkańcy Kioto podziwiali panoramę miasta. Źródłem nazwy jest wodospad Otowa u podnóża świątyni, którego trzy strumienie symbolizują długowieczność, sukces w nauce i szczęście w miłości. Japońskie powiedzenie Kiyomizu no butai kara tobi-oriru („skoczyć z platformy Kiyomizu”) oznacza podjęcie odważnej decyzji — i nie jest to przenośnia pusta: zachowały się zapisy średniowieczne mówiące o ludziach, którzy rzeczywiście skakali z tej wysokości, wierząc, że przeżycie skoku spełni ich życzenie. Dla Hiroshige ta świątynia była obowiązkowym punktem każdego cyklu widoków Kioto — tak jak Nihonbashi było początkiem każdego Tōkaidō.

Otowayama Kiyomizu-dera

音羽山清水寺

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 2

Otowayama — świątynia Kiyomizu-dera

W połowie lat trzydziestych XIX wieku, zaledwie kilkanaście miesięcy po ukończeniu słynnych „Pięćdziesięciu trzech stacji traktu Tōkaidō”, Hiroshige zmierzył się z miastem, które dotychczas widział głównie jako cel podróży — z Kioto. Seria „Kyōto meisho” (京都名所, „Słynne widoki Kioto”) liczy dziesięć odbitek w formacie poziomym, wydanych przez oficynę Kawaguchiya Shōzō (Shōeidō) około 1834 roku — a więc wtedy, gdy Hiroshige był już artystą uznanym za mistrza pejzażu. Choć samo Kioto odwiedził dwukrotnie — w 1832 roku w oficjalnej delegacji i zapewne ponownie w kolejnych latach — miasto starożytnych świątyń, rezydencji cesarskich i dzielnic rozrywki pozostało dla mieszkańca Edo przestrzenią jednocześnie oczywistą (każdy znał te nazwy z poezji, przewodników i legend) i osobiście niezwykłą — bo Kioto w oczach Edo było czymś w rodzaju drugiego, starszego serca Japonii.

Seria obejmuje dziesięć miejsc, które układają się w pełny cykl pór roku: wiosenne kwiaty wiśni nad rzeką Ōi w Arashiyamie, letnie wieczory na żwirowisku Shijō, jesienne klony momiji na moście Tsūtenkyō i zimowy śnieg na dachu Złotego Pawilonu i bramie chramu w Gion. Hiroshige nie pokazuje tu Kioto jako muzeum — pokazuje je jako miasto żywe, pełne ludzi: kobiet niosących drzewo na głowach, biesiadników na nadrzecznych platformach, kurtyzan żegnających gości o świcie, poetów zapisujących wiersze na paskach papieru wśród czerwieni liści. Każdy z dziesięciu drzeworytów funkcjonuje jednocześnie jako pejzaż i jako opowieść o tym, jak ludzie zamieszkują piękno — a to jest jeden z najważniejszych tematów całej twórczości Hiroshige.

Sama tradycja meisho (名所, „słynne miejsca”) była w Japonii głęboko zakorzeniona — sięgała poetyckich antologii epoki Heian, przewodników pielgrzymkowych i malarstwa literackiego. Kioto, jako stolica cesarska przez jedenaście stuleci, posiadało w tym kanonie pozycję absolutnie wyjątkową: każdy z widoków w serii nosił ze sobą warstwy skojarzeń poetyckich, religijnych i historycznych, które odbiorca epoki Edo odczytywał niemal automatycznie. Hiroshige nie musiał tłumaczyć, czym jest Arashiyama, Gion czy Kiyomizu — wystarczyło, że nadał tym miejscom własną perspektywę: raz monumentalną i odległą, kiedy indziej intymną i ciepłą, ale zawsze podszytą świadomością, że to nie jest kolejne Edo. To Kioto — miasto, w którym czas płynie inaczej.

Hiroshige otwiera serię wiosną — i to wiosną w stylu Kioto tak, jak to tylko możliwe. Zbocze Arashiyamy wznosi się diagonalnie od lewej strony kadru, pokryte gęstą mieszanką kwitnących wiśni i ciemnych sosen; różowe plamy drzew sakury oddane są miękką, drobną technikę, podczas gdy sosny rysują się ostrzejszymi, ciemnozielonymi i czarnymi kształtami — i to właśnie to zderzenie faktur nadaje zboczu głębię i ruch. U stóp góry płynie rzeka Ōi, na której dwaj ikadashi (tacy japońscy flisacy) prowadzą długą tratwę z drewna, spychając ją tyczkami po płytkiej wodzie. Na ścieżce wzdłuż rzeki widać drobne sylwetki spacerowiczów — ludzi, którzy przyszli tu po to, po co się tu przychodzi od stuleci o tej porze roku: patrzeć na kwitnące wiśnie.

Hiroshige opiera kompozycję na klasycznym diagonalnym ujęciu zbocza, które biegnie od lewego dolnego rogu ku górze i w prawo, z rzeką jako osią poziomą dolnej połowy obrazu — dzięki czemu odbitka ma jednocześnie dynamikę i stabilność. Tratwa na rzece nie jest tu jedynie motywem rodzajowym: to znak, że Arashiyama żyła z drewna spławianego z gór Tanba przez wąwóz Hozu, i że piękno tego miejsca było od zawsze splecione z pracą. Cała scena jest jednocześnie liryczna i rzeczowa — kontemplacja i rzemiosło dzielą tę samą przestrzeń. Spośród dziesięciu drzeworytów serii właśnie ta, obok śnieżnego Gion i księżycowego Yodo, cieszyła się największą popularnością — razem tworzyły one klasyczną triadę setsugekka (雪月花, „śnieg, księżyc, kwiaty"), jedną z najstarszych japońskich formuł estetycznych. Hiroshige wpisał więc serię widoków Kioto w ramę, którą każdy ówczesny odbiorca natychmiast rozpoznawał.

Arashiyama (嵐山, dosłownie „góra burzy") leży w północno-zachodniej części Kioto, tam gdzie góry schodzą ku miastu, a rzeka Ōi (大堰川, „rzeka wielkiej zapory") wypływa z wąwozu Hozu na równinę. Nazwa rzeki sięga V wieku, kiedy klan Hata — osadnicy przybyli z kontynentu — wznieśli na niej wielką groblę irygacyjną, otwierając dolinę pod rolnictwo. W epoce Heian Arashiyama stała się już pełnoprawnym miejscem dworskich rozrywek: w 907 roku urządził tu wystawną wycieczkę łodzią cesarz-emeryt Uda, a w 999 roku — regent Fujiwara no Michinaga. Wiśnie posadzono na rozkaz cesarza Kameyamy w XIII wieku, przenosząc sadzonki z Yoshino w prowincji Yamato, i od tamtej pory kwitnienie w Arashiyamie należy do kanonicznych doświadczeń wiosennych Japonii. Tratwy, z któ®ych jedną widać na drzeworycie Hiroshige, kursowały rzeką aż do otwarcia linii kolejowej San'in w 1899 roku; potem spławianie drewna zastąpiono turystycznymi rejsami Hozu-gawa kudari, działającymi do dziś. Hiroshige widział osobiście Arashiyamę podczas podróży do Kioto w 1832 roku — i to doświadczenie czuć w szczegółach drzeworytu.

Arashiyama manka

嵐山満花

Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia

WIDOK 1

Pełny rozkwit w Arashiyamie

LISTA WSZYSTKICH DRZEWORYTÓW

1. Pełny rozkwit w Arashiyamie
2. Otowayama - świątynia Kiyomizu-dera
3. Tadasugawara - nagły deszcz
4. Gion - chram
5. Kinkaku-ji - Świątynia Złotego Pawilonu
6. Shijō - wieczorne ochłodzenie na nadrzecznym żwirze
7. Shimabara - wierzba przy bramie wyjściowej
8. Czerwone liście klonu na moście Tsūtenkyō

9. Yase - kobiety niosące drewno

10. Rzeka Yodo

未開    ソビエライ

 Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".

Osobiste motto:

"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)

Mike Soray

  (Michał Sobieraj)

Polityka prywatności

Napisz do nas...

Przasnysz, Polska

m.sobieraj@inarismart.pl

dr.imyon@gmail.com

___________________

inari.smart

Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!