Bezlistne, powykrzywiane gałęzie wielkiego drzewa - keyaki (zelkowa japońska) - zajmują centrum kompozycji, oplatając ją od prawej strony i wyciągając się ku górnej krawędzi. Pień jest masywny, ciemnobrązowy, z fakturą wyraźnie wytłoczoną w drewnie. Za drzewem białe ściany budynków zamku Hikone - yagura (wieża obronna) z krytymi dachówkami iri-moya dachami, prostymi otworami strzelniczymi yazama w kształcie prostokątów. Pod nimi, kamienna ściana fortyfikacyjna, zbudowana z dużych nieregularnych głazów łączonych bez zaprawy - typowa dla zamków japońskich technika nozura-zumi. Budynek widzimy od strony tylnego podwórka. Widać małe stopnie prowadzące w górę, do drewnianych drzwi prowadzących do wnętrza budynku. Na ziemi, na pierwszym planie, plamy świeżego śniegu - resztki, zansetsu - oraz dwie postacie: mężczyzna w brązowym płaszczu oraz kapeluszu w stylu zachodnim, prawdopodobnie zamożny mieszczanin, oraz mała postać w czerwonej sukience i kapelusiku, również w stylu zachodnim - dziecko, dziewczynka. Widzimy ich zza drzewa. Przyglądają się czemuś niewidocznemu w lewym górnym rogu sceny. Niebo blade, z lekkim różowym odcieniem - świt albo bladawe popołudnie zimy.
To finał serii i nie przez przypadek - Hasui wybiera najbardziej kontemplacyjny ze wszystkich obrazów. Bezliściaste drzewo to świadoma decyzja kompozycyjna - tworzy organiczną kratownicę, a przez nią widzimy zamek. Jak w widoku numer 7 (Tago no Ura), zamek widzimy „przez coś” - ale tym razem nie przez sosny, tylko przez zimowe drzewo. Czerwony akcent ubrania dziewczynki to pojedyncza ciepła plama na zimowo-białym tle - dokładnie ten sam zabieg, jaki Hasui zastosował w pracy nr 1 (Sengaku-ji), zamykając serię w wizualne lustro. Drukarze osiągnęli niezwykłą fakturę kory drzewa: każdy zakręt pnia był osobnym blokiem, a nakładanie cienia odbywało się w kilku warstwach. Plamy zansetsu na ziemi to kara-zuri - białe wytłoczenie - ale z bardzo delikatnym żółtawym refleksem sugerującym, że śnieg już zaczyna się topić. To nie czysta zima, to przejście do wiosny.
Zamek Hikone (Hikone-jō) jest jednym z dwunastu gen'ei tenshu - oryginalnie zachowanych głównych wież zamkowych w Japonii. Zbudowany w 1622 roku przez ród Ii, dawnych daimyō prowincji Ōmi, stoi nad jeziorem Biwa, w mieście Hikone (dzisiejsza prefektura Shiga). To jeden z pięciu zamków uznanych za skarby narodowe Japonii (Kokuhō). Na obrazie nie widzimy jednak głównej wieży - to fragment kompleksu obronnego z bocznym yagura (prawdopodobnie Ten'in-yagura), oglądany od strony dziedzińca. Hasui wybiera ten kąt, bo unika dosłownego, „pocztówkowego” portretu zamku, takiego jakim sportretował Nagoyę (numer 18). Tu zamek jest tłem dla drzewa i dwóch postaci. Hikone zachowało się w stanie nietkniętym; oryginalna tenshu z 1622 roku stoi do dziś. To jeden z bardzo niewielu obiektów widzianych przez Hasuiego o współczesnym widoku niemal identycznym z tym, co tu pokazuje. Zwiedzając Hikone-jō dzisiaj, można stanąć w punkcie, gdzie stał Hasui.
Hikonejō no zansetsu
彦根城の残雪
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 22
Zalegający śnieg na zamku Hikone
Sierp księżyca w pierwszej kwadrze, wysoko na ciemnym niebie z poziomymi pasmami chmur. Pod nim w cieniu - warsztat ceramiczny: prawa strona obrazu zdominowana wysokim kominem pieca opałowego, lewa - drewniana chata o spadzistym dachu, w której widać przez otwarte drzwi mrok wnętrza pracowni. Przed wejściem do chaty stosy yō-bukuro - żółtych worków z gliną lub oczyszczonym kaolinem. Pomiędzy budynkami konstrukcja drewniana - noborigama (登り窯), „wspinający się piec” - charakterystyczny dla Seto rodzaj pieca ceramicznego o kilku komorach ułożonych jedna nad drugą na zboczu. Na drewnianym pomoście pomiędzy pracownią a piecem rzędy okrągłych białych dysków - to schnące, niewypalone naczynia ceramiczne. Postać mężczyzny - ledwie widoczna w półcieniu - zajęta jest pracą.
Hasui dotyka tu tematu rzemiosła w trakcie pracy. To nie świątynia, nie pejzaż, nie zajazd: to fabryka. Nie duża, w mroku nocy, ale fabryka. Decyzja, żeby pokazać chwilę, kiedy słońce już zaszło, ale praca jeszcze trwa, oddaje rytm życia w starym mieście rzemieślniczym. Drukarz Watanabe operował tu szczególnie subtelnym bokashi w niebie - przejście od głębokiego błękitu po żółto-szare pasmo nad dachami wymaga dwóch lub trzech nałożeń farby na klocek przed każdym przejazdem prasą. Sierp księżyca jest kara-zuri - wytłoczeniem białego papieru bez farby.
Seto, dziś przedmieście Nagoyi, jest jednym z „sześciu starożytnych pieców” Japonii (Roku-koyō 六古窯) - ośrodków produkcji ceramiki działających nieprzerwanie od XII wieku. Słowo seto-mono (瀬戸物), czyli „rzeczy z Seto”, stało się w japońskim ogólnym terminem na ceramikę i porcelanę - taki sam los spotkał chińskie „Cathay” i niemieckie „Meissen”. Hasui pokazuje warsztat w 1934 roku, kiedy rzemiosło wciąż było żywe, ale już zaczynała się industrializacja. Drewniane konstrukcje, noborigama, ręczne suszenie naczyń - to wszystko zniknie w ciągu następnego pokolenia, zastąpione elektrycznymi piecami i fabrycznymi liniami. Hasui najwyraźniej rozumiał, co rejestruje. Praca powstała w marcu 1934 roku - to znaczące, że deski drukarskie tej odbitki wycinał Watanabe Tadasu, syn wydawcy, a nie zatrudniony rzemieślnik. Ten obraz miał w wydawnictwie szczególny status.
Bishū Seto
尾州瀬戸
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 21
Seto w prowincji Owari
Zima. Płatki śniegu unoszą się w powietrzu - pozornie statyczne, ale wystarczająco gęste, by zmiękczyć kontury wszystkiego, co widzimy. Po prawej długi rząd magazynów kura - charakterystycznych dla obszarów przemysłowych Meiji; ich ściany w głębokim brązie, gładko wykończone, dachy w bieli grubo wypełnionej śniegiem. Białe, grubo wytłoczone paski wzdłuż brzegów dachów to namako-kabe, wzór z gipsu naśladujący skorupy bambusowych mat. Pomiędzy magazynami pasem schodzącym ku rzece biegnie wąska droga, też pokryta warstwą śniegu. Po lewej kanał Shinkawa - ciemna, zimna woda. Pośrodku kompozycji mężczyzna w niebiesko-granatowym kimonie, z żółto-pomarańczowym wagasą. Tuż za nim, blisko, mały pies - prawdopodobnie shiba-inu - drepcze za swoim panem. Wzdłuż kanału, w dali, kolejne magazyny ciągną się w głąb sceny, znikając w mgle.
Drukarz musiał zmierzyć się w tej kompozycji z trzema problemami naraz: nadrukować śnieg w powietrzu (drobne białe punkty), pokazać śnieg na dachach (wymagający techniki kara-zuri - wytłaczania bez farby, żeby śnieg miał teksturę) i zachować ciepły, brązowy kolor magazynów pomimo ośnieżenia. Najbardziej delikatnym fragmentem są okna magazynów: czarne, jakby nieobecne na tle śniegu. Mały szczegół, który robi różnicę: pies za panem został wycięty bardzo precyzyjnie, jego sylwetka kontrastuje z homogeniczną teksturą śniegu. Bez tego psa obraz byłby tylko zimowym pejzażem; z nim staje się historią - codziennej sceny, w której pan idzie ze swoim psem przez puste magazyny, zimą.
Handa to miasto w prowincji Owari (dzisiejsza prefektura Aichi), znane od XVIII wieku z produkcji octu Mizkan (firma działa do dziś), sake i miso. Kanał Shinkawa, który widzimy na obrazie, służył transportowi tych produktów do portu w Nagoyi i dalej do Edo. Magazyny wzdłuż kanału przechowywały gotowe wyroby - to były „beczki Handy”, które przez dwa stulecia zaopatrywały kuchnię Edo w przyprawy. Dziś kanał wciąż istnieje, część dawnych magazynów zachowała się i tworzy obszar muzealny, znany jako Handa unga. Można je zwiedzać - są przykładem zachowanej, nie zniszczonej architektury Edo. Hasui pokazuje je w roku 1935, kiedy wciąż były żywą infrastrukturą, nie atrakcją turystyczną.
Bishū Handa Shinkawabata
尾州半田新川端
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 20
Nabrzeże Shinkawa w Handzie, prowincja Owari
Noc nad kanałem - jasne ziarniste niebo z drobnymi gwiazdami, błękitno-szarą głębią. Po obu stronach kompozycji dwa drewniane budynki: po lewej masywniejszy, prawdopodobnie magazyn z zewnętrznymi schodami i drewnianą konstrukcją belkową, po prawej węższy, z dwuspadowym dachem. Pomiędzy nimi widzimy fragment kanału Hori-kawa - z kamiennym, regularnie ułożonym brzegiem. Przeciwna strona kanału wypełniona wysokim brzegiem kamiennym oraz zabudową; w jednym z domów blado-żółte światło sączy się przez okno. To najmocniejszy punkt świetlny obrazu a jego refleks układa się długą, pionową linią na tafli wody kanału. Po prawej, na bliższym brzegu, zacumowana łódka. Pierwszy plan to kostka brukowa, ułożona w siatkowy wzór. W całej scenie brak postaci - jest tylko architektura, kanał, gwiazdy.
Hasui buduje tu kompozycję, która w shin-hanga jest charakterystyczna dla niego i właściwie dla nikogo innego: dwa „boki” architektoniczne w pierwszym planie ramują wąskie pole widzenia, prowadzące do oświetlonego okna w głębiu. To kompozycja jak korytarz, prawie kinowa - wzrok jest siłą wciągany dalej, ku kanałowi. Drukarz zastosował tu jeden z najtrudniejszych zabiegów shin-hanga: nakładanie aizuri-suri z wieloma warstwami niebieskiego, żeby uzyskać tę głębię nocnego nieba. Gwiazdy - drobne białe punkty - są efektem techniki kara-zuri (białe wytłoczenie bez farby).
Kanał Hori-kawa powstał w 1610 roku, kiedy Tokugawa Ieyasu zlecił Fukushimie Masanori przekopanie nowej drogi wodnej dla transportu materiałów do budowy zamku Nagoya - położonego trzy kilometry od portu. Kanał stał się następnie główną arterią handlową miasta - przez stulecia wzdłuż jego brzegów stały magazyny ryżu, sake, octu, soli. W 1935 roku, kiedy Hasui rysował ten obraz, Hori-kawa wciąż pełniła tę funkcję, choć kolej i ciężarówki już zaczęły wypierać żeglugę kanałową. Dziś kanał istnieje jako element infrastruktury miejskiej, ale magazyny zostały zburzone, a brzeg ujęty w betonową obudowę. Hasui pokazuje stare, drewniane miasto Nagoya, którego już nie ma - i to nie w słońcu, gdzie fotografie sprzed wojny rejestrują wszystko, ale w nocy, kiedy zostają tylko sylwetki i światła.
Nagoya Horikawa
名古屋堀川
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 19
Rzeka Hori w Nagoyi
Główna wieża zamku - tenshu - wznosi się majestatycznie w środku kompozycji: pięć kondygnacji ze ścianami wykończonymi białym tynkiem shikkui, ciemne dachówki kawara w czterech kolejnych warstwach pokryć, z charakterystycznymi otworami strzelniczymi yazama w postaci małych prostokątnych okienek. Na samym szczycie dachu, niewielkie, ale od razu rzucające się w oczy - dwie złote shachihoko, mityczne ryby z głową tygrysa, które stały się symbolem nie tylko zamku, ale całego miasta Nagoya. Pomiędzy nami a zamkiem rozciąga się masywna, kamienna ściana fortyfikacji, ze ścianką i białym ogrodzeniem. Zieleń drzew - żywa, czerwcowa, bardzo intensywna - przesłania częściowo niższe partie zamku, ale szczyt wieży pozostaje dobrze widoczny. Pierwszy plan to trawiasta łąka z drobnymi białymi kwiatkami. Niebo: gradacja od żółto-pomarańczowej (zachodzące słońce) przez delikatny róż do błękitu.
Hasui rezygnuje tu z postaci i z narracji - zamek Nagoya jest widziany jak portret. Perspektywa jest niska, wzmacniająca monumentalność wieży; kamienna fortyfikacja na pierwszym planie tworzy „cokół” pod ten portret. Drukarze osiągnęli niezwykłą biel ścian zamku - niemal niesplamioną, jakby świeżo otynkowaną. Złote shachihoko na szczycie zostały wydrukowane intensywnym żółtym kolorem (prawdopodobnie z ołowianej żółci taisha), z dodatkiem brązowego konturu, który nadaje im trójwymiarowość. Bokashi w niebie jest tu szczególnie umiejętny - przejście od pomarańczu do błękitu bez „szwów” wymagało bardzo płynnego nakładania farby z gąbczastego pędzla na klocek. Praca ukazała się w maju 1932 roku.
Zamek Nagoya zbudował w 1612 roku Tokugawa Ieyasu, dla swojego dziewiątego syna Yoshinao. Była to jedna z największych japońskich twierdz. Złote shachihoko na dachu tenshu stały się legendarne; powstał wokół nich cały folklor. W Nagoyi mówiono, że ich łuski są ze szczerego złota, a w czasach kryzysu finansowego shōgunat rzeczywiście raz zdjął je z dachu, żeby przebadać i ewentualnie roztopić. Tu pojawia się mroczna ironia: Hasui rysuje ten zamek w 1932 roku - dokładnie trzynaście lat przed jego zniszczeniem. W maju 1945 roku, podczas amerykańskich nalotów na Nagoyę, tenshu płonęła i zawaliła się w gigantycznym pożarze. To, co stoi tam dziś, jest powojenną rekonstrukcją w żelbetonie z 1959 roku - z odlanymi na nowo shachihoko. Obraz Hasuiego jest jednym z ostatnich obrazów oryginalnej wieży - tej wybudowanej w 1612 roku przez Tokugawę Ieyasu i zaprojektowanej przez Katō Kiyomasę.
Nagoya-jō
名古屋城
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 18
Zamek Nagoya
Brama świątynna sanmon - w centrum kompozycji - zachowuje w pełni drewnianą strukturę: dwa boczne wejścia, jedno wyższe centralne, dachy w stylu karahafu o pofalowanym, łukowatym profilu. Ściany bramy są w klasycznych dla japońskich świątyń kombinacjach: białe wapienne tynki shikkui, czerwone (tu bardziej pomarańczowe) drewniane słupy konstrukcyjne, błękitne dachy. Nad środkowym wejściem prostokątna tablica gakuhō z czarnymi znakami. W otwartym przejściu bramy widać element architektury wnętrza – fragment budynku świątyni. Po lewej, w drodze do bramy, starszy mnich w pomarańczowo-ochrowej szacie - postura wskazuje, że właśnie idzie ku świątyni. W tle, ponad dachem bramy, gigantyczne sosny - z ciemnymi pniami i rozłożystymi koronami.
Hasui buduje obraz jako frontalną „elewację” architektoniczną - widz stoi w odległości kilku metrów od bramy, patrzy na wysokości oczu człowieka stojącego na ziemi. To kompozycja, która w shin-hanga jest dosyć rzadka; częściej prowadzi się widza do bramy lub pokazuje ją z boku. Drukarze użyli z dyscypliną kolorów: do pomarańczowych drewnianych słupów (wymagający wielu warstw, żeby uzyskać saturację, ale zachować wrażenie tekstury), biało-bezowy tynk, błękit dachów w technice ai-zuri. Korony wielkich drzew w tle zostały wykonane bardzo zróżnicowaną zielenią - od jasnej po prawie czarną - co daje efekt światła wpadającego z prawej strony (popołudniowe).
Zuisen-ji to świątynia rinzai-zen w Narumi, dzisiaj części miasta Nagoya. Jej historia sięga XV wieku; zbudowana przez Yamaguchi Sahyōe Norimitsu, została spalona kilkukrotnie i odbudowana w obecnej postaci w XVII wieku. Narumi-juku była 40. stacją Tōkaidō i znana była z jednej, bardzo specyficznej rzeczy: Narumi shibori - tradycyjnej techniki farbowania tkaniny przez wiązanie i barwienie indygo. Sklepy z shibori ciągnęły się wzdłuż całej głównej ulicy. Hasui pomija jednak tę turystyczną tożsamość Narumi i wybiera świątynię, która nigdy nie była atrakcją turystyczną. To inny rodzaj „autoportretu miasta”. Zuisen-ji istnieje do dziś w prawie niezmienionej formie, choć dawne Tōkaidō, biegnące przed nią, jest dziś jedną z miejskich ulic Nagoyi.
Narumi Zuisen-ji
鳴海瑞泉寺
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 17
Świątynia Zuisen-ji w Narumi
Noc, sierp księżyca w pierwszej kwadrze - mała, ostra biel zawieszona wysoko na ciemnoniebieskim, bezgwiezdnym niebie. Pod nim czarne, nie do końca ostre sylwetki sosen i drzew na brzegach kanału. Cała scena rozgrywa się nad wodą - wąski kanał biegnie przez cały dolny pas obrazu i odbija to, co dzieje się nad nim. Po lewej i pośrodku ciemne magazyny i drewniane chaty - prawie czarne, z trudem rozpoznawalne, jeden z nich ma biały kamon (herb rodzinny) wymalowany na deskach. Po prawej ciepły, intensywny, prawie pomarańczowy żółty - świeci z wnętrza domu przez szeroko otwarte drzwi shōji. W wejściu i na ganku widać cztery osoby. Jeden mężcyzzna stoi oparty o ścianę, rozmawia z drugim, siedzącym bardziej w głębi domu na podłodze. Obok niego, bardziej z przodu, na krawędzi ganku, siedzi kobieta z nogami spuszczonymi luźno w dół. Ma na kolanach dziecko, które właśnie karmi piersią. Refleks światła z wnętrza pomieszczenia widać na wodzie - długa, zmącona smuga na tafli kanału. Niżej, na wodzie, mały refleks księżyca - bielszy, drobniejszy. Przy brzegu widać kilka łódek zacumowanych przy brzegu.
Nikt w shin-hanga nie umiał tworzyć nocy tak jak Hasui. Drukarz Watanabe nakładał błękit nieba w wielu warstwach (aizuri-zukushi), żeby osiągnąć tę głębię - to nie jest kolor położony raz, tylko sześć, siedem cienkich pociągnięć farbą wodorozcieńczalną. Refleks żółtego światła w wodzie wymagał osobnego klocka tylko dla tej jednej smugi - drobiazg, ale właśnie on dźwiga cały obraz. Bez niego mielibyśmy nocną scenę bez punktu zbierającego uwagę; z nim mamy historię, niedopowiedzianą, ale prawdziwą.
Arai-chō (Arai-juku) była 31. stacją Tōkaidō - leżała na zachodnim brzegu cieśniny Imagireguchi, która była otwarciem jeziora Hamana do morza. Była miejscem szczególnym z dwóch powodów. Po pierwsze - tu znajdował się Arai-sekisho, jedna z dwóch najsurowiej kontrolowanych stacji kontrolnych całego shōgunatu Tokugawa (drugą była Hakone). Sekisho sprawdzało, czy nikt nie przemyca w drugą stronę „kobiet wychodzących” lub „broni przychodzącej” - czyli czy żony daimyō nie próbują uciec z Edo, w którym musiały rezydować jako zakładniczki. Po drugie - tutaj zaczynała się jedyna w całym Tōkaidō przeprawa wodna: podróżni musieli przepłynąć cieśninę z Maisaki do Arai. Hasui nie pokazuje stacji kontrolnej (była już rozebrana), nie pokazuje promu - pokazuje noc nad kanałem, kilkoro ludzi przy lampie, refleks na wodzie. Drugie z dwóch otwierających serię prac (po Hamana-ko), wydane razem w sierpniu 1931.
Enshū Arai-chō
遠州新居町
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 16
Miasteczko Arai w prowincji Enshū
Tafla jeziora jest spokojna, lustrzana, nieruchoma. W dolnej połowie obrazu, blisko środka, niewielka łódź rybacka z trzema postaciami - mężczyzna stoi z drążkiem (bashi, kij używany do popychania łodzi w płytkiej wodzie), pozostali siedzą obok niewielkich zawiniątek lub paczek na pokładzie, widać tylko ich kapelusze sugegasa. Łódź odbija się w wodzie dość dokładnie, co podkreśla spokój i nieruchomość tafli jeziora. Na drugim brzegu - w odległości może kilkuset metrów - widzimy linię brzegową: pas zielonych roślin, kępy trzciny, drobne wyspy z drzewami i sosnami. Za tą linią pasmo niskich, zaokrąglonych gór, niebieskie i fioletowe w letnim powietrzu. Niebo zajmuje górną połowę obrazu i jest wyjątkowo dramatyczne - po lewej spokojny błękit, ale na prawej stronie ogromne cumulusy - białe, masywne chmury z fioletowymi spodami. Trzy ciemne ptaki (jaskółki?) lecą wśród chmur.
To pierwsza odbitka serii - wydana w sierpniu 1931 roku. Hasui musiał wybrać ją tak, żeby ustawić ton całości - i wybrał spokój. Jezioro, łódź, trzech rybaków. Nic dramatycznego. To bardzo świadoma decyzja, która ustawia całą serię w opozycji do dynamicznego, narracyjnego Tōkaidō Hiroshigego. Hasui mówi: ja pokażę ciszę. Drukarz Watanabe miał z tym obrazem szczególny problem - musiał uzyskać efekt absolutnie spokojnej wody, w której odbicia są ledwie widoczne, ale jednocześnie nie zmącone. To tysiące drobnych poziomych linii, nakładanych w kolorze jasnoniebieskim na lekko ciemniejsze tło. Cumulus - białe chmury - zostały wycięte na osobnym klocku, a ich fioletowe spody nakładane oddzielną farbą. Pasmo gór po przeciwnej stronie wymagał trzech odcieni błękitu, bokashi w pionie, żeby uzyskać efekt nieco mglistej dali.
Hamana-ko leży w prowincji Tōtōmi (dzisiejsza prefektura Shizuoka), niemal dokładnie w połowie traktu Tōkaidō. Dzisiaj jest jeziorem otwartym do morza (wąską cieśniną Imagireguchi, powstałą w XV wieku po trzęsieniu ziemi), ale w epoce Edo jego status był niejasny - czasem słone, czasem słodkie. Słynęło z hodowli węgorzy, perłopławów i jadalnych alg. Tōkaidō przebiegało wzdłuż południowego brzegu, a stacje Maisaka i Arai (numer 16 w naszej serii) były jego punktami granicznymi. Sceny rybackie były tu codziennością - mężczyzna z drążkiem na łodzi to zapewne rybak, który właśnie wraca z połowu węgorzy. Hasui nie identyfikuje tego co dokładnie robi – zostawia tu widzowi miejsce na przypuszczenia.
Hamanako
浜名湖
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 15
Jezioro Hamana
Wieczór, deszcz - pionowe linie spadające przez całą powierzchnię obrazu. Ulica wioski biegnie ukośnie przez kadr, mokra i błyszcząca w odbitym świetle z okien. Po lewej drewniany budynek: kanciasty, jasnobeżowy. Po prawej zabudowa z dłuższym, niskim budynkiem - prawdopodobnie zajazd lub gospoda - z ziemną dachówką, drewnianymi okiennicami, przez które sączy się żółte światło. Środkiem ulicy idzie kobieta pod parasolką z dzieckiem - kobieta w niebieskim kimonie, dziecko w różowym ubranku, oboje pod jednym żółtym wagasą. W głębi ulicy, na ganku pod daszkie siedzi pies smętnie wpatrzony w deszcz. Niebo szare, prawie czarne.
Hasui jest tu w środku tego, co najlepiej umie - sceny deszczowej, ciemnej, w której drugorzędne źródła światła stają się centrum kompozycji. Drukarz Watanabe znów udowadnia, że deszcz to nie tylko prosta dekoracja. Mokra ulica została wykonana w bardzo zaawansowanej technice: kostka na bruku jest naprawdę cieniowana, a jej refleks żółtego światła osiągnięto poprzez naniesienie warstwy żółtej farby tylko na partie odbijające, pozostawiając ciemne miejsca prawie bez koloru.
Nissaka-juku była 25. stacją Tōkaidō, w bezpośrednim sąsiedztwie przesmyku Sayo-no-Nakayama - jednego z trzech najsłynniejszych górskich odcinków traktu. Sayo-no-Nakayama słynęła ze swojej legendy o „Yonaki-ishi” - „Kamieniu nocnego płaczu”. Według podania kupiec został tu zamordowany przez bandytów, a jego nienarodzone dziecko, urodzone z umierającej matki, schroniło się w skale, która od tego czasu „płacze” po nocach. Niektóre wersje legendy mówią, że dziecko wychowała wieś, a w wieku dorosłym pomściło rodziców. Hasui, jak zwykle, nie odwołuje się do tych historii. Pokazuje deszcz, mokrą ulicę i matkę z dzieckiem idących przy światłach gospody - i zostawia widzowi decyzję, czy chce zobaczyć w tym echo legendy.
Tōkaidō Nissaka
東海道日坂
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 14
Nissaka na Tōkaidō
Niskie domy ze słomianymi dachami zajmują dolny pas obrazu - ciemne, drewniane, poustawiane niezupełnie równo i w rzędzie. Pomiędzy domami i nad nimi wystrzelają wysokie, samotne sosny – pokrzywione i lekko pochylone, każda inaczej i w inną stronę. To one definiują pionowy rytm sceny. Przed jednym domem, na ganku stoi czarna sylwetka postaci - ledwie widoczna na tle ciemnej zasłony i ściany domu. Pierwszy plan to zielona łąka albo pole ryżowe, jeszcze utrzymujące intensywny kolor. W tle pasmo niskich gór, niebieskoszare, mgliste, porośnięte gęstym lasem. Niebo to klasyczne bokashi zachodu słońca: pomarańczowe pasmo nad linią horyzontu, wyżej różowe, jeszcze wyżej blade błękity ze smugami chmur, które również częściowo mienią się różowawym refleksem.
Hasui szuka tu czegoś, co bardzo trudno uchwycić: momentu, kiedy światło odchodzi, ale wieś jeszcze nie zasnęła. Każdy dach jest osobno wycięty na klocku, każda sosna - oddzielnie. Drukarz musiał nakładać je z absolutną precyzją, bo nawet milimetr przesunięcia rozbiłby tę kompozycję, w której pionowe pnie są skomponowane w niemal muzyczny rytm. Oddzielną historią są chmury - długie, poziome smugi, na które nakłada się różowe pasmo zachodzące słońce, wymagało wielokrotnego przejazdu klockiem barwiącym i ostrożnego dawkowania farby. Zwracając uwagę na pole ryżowe na pierwszym planie zauważymy, że Hasui dał mu intensywną, wibrującą zieleń - to gusari-iro, młoda, świeża zieleń wczesnego lata. To kontrast z zachodzącym dniem - wiosna ledwo się wybudza, ale słońce już zachodzi.
Shimada-juku była 23. stacją Tōkaidō, na zachodnim brzegu rzeki Ōi (Ōigawa). Słynęła z roli, jaką odgrywała w transporcie - była ostatnią stacją przed jedną z najsłynniejszych przepraw Tōkaidō: rzeką Ōi, która przy wezbraniach wodnych regularnie zatrzymywała ruch nawet na tygodnie. Podróżni musieli wówczas czekać w Shimadzie albo w Kanayi po drugiej stronie. Hasui pomija ten temat zupełnie - nie pokazuje rzeki, nie pokazuje tragarzy, nie pokazuje czekających podróżnych. Pokazuje wieczór nad polami ryżu i sosny stojące jak słupy nad wioską. To stacja, ale widziana od strony, której Hiroshige nie zauważył - od pól, od godziny po pracy, od ciszy po dniu.
Tōkaidō Shimada
東海道嶌田
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 13
Shimada na Tōkaidō
Wąska wiejska uliczka, pokryta ubitą ziemią, biegnie ukośnie przez kadr od dolnej krawędzi w prawo w głąb sceny. Po obu stronach drogi szereg domów - po lewej dwa, z których pierwszy ma masywny dach pokryty żółtobrunatną kayabuki (słomą trzcinową), a drugi ciemniejszy, kryty granatową dachówką. Po prawej również zabudowania w tradycyjnej architekturze regionu. Pomiędzy rządami budynków droga, w jej głębi - kamienne stopnie prowadzące w górę i widok na gęsto zalesione wzgórze, które właściwie wypełnia całe tło obrazu. Ze wzgórza wystaje tylko jedna pojedyncza, wyższa sosna – wybija się wyraźnie ponad linię koron. Bliżej widza, na drodze, nieco po prawej stronie dwójka dzieci rozmawia – w czerwonym i niebieskim kimonie. Przed pierwszym domem leżą żółte snopki - słoma do reperacji dachu albo siano.
Widok rządzi się relacją między czterema masami: dwie strony architektury, góra ulicy znikającej we wzgórzach, sama masywna góra w tle. Hasui buduje perspektywę na zasadzie nakładania kolejnych planów - bardzo mało nieba, bardzo dużo materii. To technika, którą stosował już w Souvenirs of Travel; tutaj zostaje doprowadzona do ekstremum. Drukarz użył zróżnicowanej palety zieleni dla wzgórza. Praca powstała w 1947 roku, w tym samym czasie co most Kawai - kiedy Hasui i Watanabe odbudowywali wydawnictwo po wojnie.
Utsunoya nie była oficjalną stacją Tōkaidō - to przesmyk górski między stacjami Mariko a Okabe, w prowincji Suruga. Słynęła z dwóch rzeczy: ze stromości (był to jeden z najbardziej znienawidzonych odcinków traktu) i z poetyckiego znaczenia. W „Ise Monogatari” (X wiek), klasycznym dziele literatury heian, Utsunoya występuje w słynnej scenie: bohater spotyka tu mnicha, który niesie list od jego ukochanej. Przesmyk stał się odtąd metaforą rozstania, samotności w drodze, momentu między dwoma stanami. Hasui pokazuje go jednak nie jako symboliczne miejsce, ale jako zwykłą, ubogą wioskę górską - bez patosu, bez śladu literatury. To jego dyskretna metoda: bierze miejsce nasiąknięte znaczeniem i pokazuje je w postaci, w jakiej widzi je podróżnik z bliska.
Tōkaidō Utsunoya
東海道うつのや
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 12
Utsunoya na Tōkaidō
Centrum kompozycji zajmuje masywna góra - ciemna, granatowo-niebieska bryła zajmująca prawie całą górną jedną trzecią obrazu. Jej zbocza przecinają subtelne linie grzbietów, wyrzeźbione w drewnie matrycy z taką precyzją, że przypominają autentyczne mapowanie krajobrazu. Nad nią niebo zachodu słońca - gradacja od bladożółtej u dołu przez róż do błękitu u góry, z poziomymi pasmami pomarańczowych chmur, których spody jeszcze świecą popołudniowym światłem. Na lewym brzegu rzeki, w pasie zieleni, kilka małych chatek; w głębi sceny, między piaszczystymi łachami, drugi rząd jeszcze mniejszych zabudowań. Sama rzeka Abe jest tu w fazie suchej - rozdrobniła się na cienkie strumienie, między którymi wynurzają się piaszczyste mielizny porośnięte trawami. W wodzie odbicie różowego nieba - cienkie, lekkie smugi koloru.
Ten widok jest najbliższy poetyce yūkei - „wieczornego pejzażu”, gatunku traktowanego przez Hasuiego w jego seriach z największą uwagą. Cała kompozycja jest oparta na napięciu między ciężarem góry a lekkością wody i nieba. Hasui maluje rzeźbę zboczy z taką dokładnością, jakiej nie było we wcześniejszym ukiyo-e - kontur każdego wąwozu jest osobną linią. To jest wpływ akwareli zachodniej, studiowanej przez Hasuiego u Okady Saburōsuke i przejętej przez shin-hanga jako jedna z charakterystycznych cech tego ruchu. Drukarze użyli tu czterech odcieni błękitu: od czarno-niebieskiego cienia przez oksydowany granat po zimny błękit pruski. Niebo to bokashi w siedmiu tonach. Brak postaci - to świadoma decyzja, jak w widoku Suzukawy z numeru 6.
Rzeka Abe spływa z gór prowincji Suruga (dzisiejsza Shizuoka) i wpada do zatoki Suruga. Przez stulecia była, jak wiele rzek Tōkaidō, problemem dla podróżników: brak mostu, przeprawa wpław albo na rękach tragarzy kawagoshi-ninsoku. Hasui wybiera kadr, w którym rzeka jest praktycznie nieobecna - widzimy tylko jej wyschnięte koryto. To jakby wyznanie: dawne Tōkaidō, droga, która dyktowała życie tysiącom ludzi, jest dzisiaj historyczną pamięcią. Zostały góry, niebo, parę chat. Praca datowana jest na 1931 lub 1932 rok - dokładny termin pozostaje niepewny, ale styl odpowiada wczesnej fazie serii, kiedy Hasui wybierał kompozycje monumentalne, rozsadzające ramy klasycznego ukiyo-e.
Abekawa no yū
安部川の夕
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 11
Wieczór nad rzeką Abe
Lewą stronę obrazu zajmuje czerwona - prawdziwie japońska - brama chramu, ze spadzistym dachem krytym kafelkami w błękitnym kolorze. Poniżej dwa duże, kremowe papierowe lampiony chōchin. Przed bramą stoi tabliczka informacyjna z wypisanymi czarnym tuszem znakami. Po prawej rozciąga się kamienne ogrodzenie świątynnego terenu, a wzdłuż niego idzie samotnie kobieta z dzieckiem na plecach. Na pierwszym planie, przed bramą, druga dwójka: dorosły mężczyzna (w niebieskozielonym kimonie) z dzieckiem w czerwonym ubranku - dziecko stoi przy boku dorosłego. Powyżej całej tej sceny dominują olbrzymie sugi (杉, kryptomerie japońskie) - ich pnie ciągną się w górę, korony stają się pomarańczowo-rude w wieczornym świetle. Nad nimi niebieskie niebo, gdzie lecą stadko białych ptaków - prawdopodobnie powracające na noc do gniazd.
To jeden z najbardziej kolorystycznie odważnych obrazów serii. Hasui zestawia trzy dominujące barwy: czerwień bramy (jasna, wibrująca czerwień, nakładana z osobnego klocka i często wymagająca drugiego nakładania dla intensywności), pomarańczowo-rude korony kryptomerii i błękit nieba. Wokół tych głównych mas są tylko cienie, neutralne szarości muru i delikatny żółty (drzewo z ginko po lewej, lampiony). Drukarze zastosowali tu rzadką technikę: żółte korony drzew są w istocie wynikiem nadrukowania pomarańczowej farby na zielony podkład - co daje cieplejszy, bardziej wibrujący odcień niż czysty pomarańcz. Białe ptaki zostały dodane jako ostatnia warstwa, wycięte na osobnym klocku. Nadają obrazowi dynamiki w scenie poza tym bardzo statycznej.
Sengen-jinja w Shizuoce to kompleks chramów poświęconych Konohanasakuya-hime, bogini Fuji. Świątynia ma korzenie sięgające IV wieku, choć obecne budynki pochodzą z XIX wieku - poprzednie spłonęły w wielkim pożarze 1804 roku. Tokugawa Ieyasu, założyciel ostatniego szogunatu, miał z tym chramem szczególną relację: jako młody chłopiec, jeszcze będąc zakładnikiem rodu Imagawa, modlił się tu w związku ze swoim genpuku - obrzędem dorosłości. Hasui wybiera moment popołudniowy, kiedy światło na koronach kryptomerii wyciąga z nich ten rudo-pomarańczowy ton. Ptaki, mała grupka rodzinna przed bramą, samotny przechodzień - to nie scena religijnego patosu, tylko codzienne życie świątyni.
Shizuoka Sengen jinja
静岡浅間神社
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 10
Chram Sengen w Shizuoce
Plaża z białym piaskiem rozciąga się od dolnej krawędzi obrazu w głąb sceny. Na pierwszym planie kępy zielonych roślin (hamabofu, leżąca rzeżucha plażowa, częsta na japońskich wybrzeżach) wyznaczają delikatny rytm. Z lewej, na piasku, leży drewniana łódka rybacka, wyciągnięta na suchy ląd. Za nią trzy sosny, ich pnie lekko pochylone, korony rozłożyste i ciemnozielone. Za nimi morze - intensywnie błękitne, z bardzo subtelnym śladem fal. W wodzie, niedaleko brzegu widać kształt, zarys łodzi z trzema osobami na pokładzie. W oddali Fuji, sylwetkowa, w fioletowo-błękitnej tonacji - widać jeszcze ślady śniegu na zboczach, ale szczyt jest niemal czysty. Niebo wypełniają pierzaste chmury uroko-gumo (chmury rybnej łuski), różowiejące w popołudniowym świetle.
Widok bardzo „pocztówkowy” i Hasui doskonale wie, czego się po nim spodziewamy. Klasyczny motyw Miho no Matsubara - sosny, plaża, Fuji w tle - był obrazowany niezliczone razy, od malarstwa yamato-e po druki Hiroshigego. Hasui dopuszcza ten ikoniczny układ, ale wprowadza coś, co większość artystów pomija. Wykrozystują format pionowy nadaje scenie immersji poprzez większa niż zwyczajowo porcję piasku plaży na dole oraz nieba z chmurami na górze. Większość kompozycji „Miho z Fuji” zapełniała kadr potęgą Fuji oraz wodą. Zabieg Hasuiego nadaje obrazowi nieco oddechu. Drukarze użyli delikatnego bokashi dla pierwszego planu - piasek mieni się różnymi odcieniami beżu. Sosny zostały wycięte z dramatycznymi konturami, a same pnie wykończone kara-zuri (空摺) - bezfarbnym wytłoczeniem, które sprawia, że kora ma wyczuwalną fakturę.
Miho no Matsubara, sosnowy gaj na półwyspie Miho w Shizuoce, należy do najsłynniejszych miejsc widokowych Japonii (jest jednym z trzech Nihon Shinkei, „Nowych Trzech Pejzaży Japonii”). Sławę zawdzięcza dwóm rzeczom: panoramie na Fuji i legendzie Hagoromo - opowieści o niebiańskiej tancerce, która zostawiła swój strój z piór na sośnie, a kiedy chciała wrócić do nieba, miejscowy rybak ją zatrzymał, żeby nauczyła go tańca suruga-mai. Drzewo zwane „Hagoromo no matsu” istnieje (a właściwie istnieje już trzecie z kolei, sadzone w XX wieku - poprzednie obumarły). Hasui pokazuje plażę bez tego drzewa, bez postaci legendarnych, bez turystów - tylko łódka, sosny, Fuji. Pełny szacunek do autentycznego miejsca.
Miho no Matsubara
三保の松原
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 9
Sosnowy gaj w Miho
Świt nad miasteczkiem - niebo świeci pomarańczowo-żółtą obwódką tuż nad horyzontem, wyżej blednąc w róż i błękit. Na jego tle wyrasta Fuji, ośnieżona, wciąż niebieska o tej porze; pod nią ciemne pasmo gór bliższych. Cała scena rozgrywa się jednak na ulicy: utwardzona droga przedzielana stopniami opada z prawej strony do lewej obrazu, a po obu jej stronie ciągną się drewniane, niskie domy z dachami krytymi gontem. To architektura minka okresu Edo, zachowana tu prawie nietknięta jeszcze w latach trzydziestych XX wieku. Po lewej stronie suche drzewo częściowo pozbawione liści - może wiśnia, może morwa. Pod nim trzy postacie: dwie idące razem (dziecko w czerwonej narzucie niesione na plecach przez matkę lub starsza siostrę, obok druga kobieta lub dziewczyna), nieco bliżej widza kolejna osoba - samotna, idzie w ich stronę.
Hasui wybiera moment, kiedy słońce jeszcze nie wstało - świat jest niebieski i fioletowy, tylko niebo zaczyna się rumienić. To godzina, w której większość ludzi śpi; podróżni i wiejscy mieszkańcy są pierwsi na nogach. Drukarz operował tu szczególnie subtelnym bokashi w niebie: pomarańcz przy horyzoncie, żółty pas, róż, fiolet, błękit pruski u góry - pięć tonalnych przejść w jednej powierzchni. Architektura została potraktowana poważnie: każdy budynek ma indywidualny rytm desek, każdy dach swoją kąt.
Yui-juku była 16. stacją Tōkaidō, między Kanbarą a Okitsu, na przylądku Satta. To stamtąd, z przesmyku Satta-tōge, rozciągał się jeden z najsłynniejszych widoków na Fuji w całej Japonii - punkt uwieczniony przez Hiroshigego w „Pięćdziesięciu trzech stacjach”. Hasui jednak nie idzie na Satta-tōge - zostaje w samej wiosce, na uliczce. Pokazuje codzienność, a Fuji wpisuje w tę codzienność jakby przypadkiem. Yui istnieje do dziś jako część miasta Shizuoka, słynie z miejscowych konserw rybnych (sakuraebi, suszone krewetki) i wciąż zachowała kilka domów w stylu uchwyconym tu przez Hasuiego.
Suruga Yui-chō
駿河由比町
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 8
Miasteczko Yui w prowincji Suruga
Hasui kadruje Fuji przez ramę z sosen w tym druku o formacie pionowym - ich lekko wygięte pnie po obu stronach kompozycji i zwisające gałęzie u góry tworzą zielone okno, przez które widzimy górę. Sama Fuji jest centralną postacią obrazu: śnieżna czapa świeci jasnoróżowo, lekko brzoskwiniowo, w odbitym świetle zachodzącego słońca. To klasyczne aka-fuji - „czerwone Fuji”, efekt pojawiający się na górze późnym popołudniem o określonej porze roku. Dolna połowa stożka jest niebieska, z delikatnie zarysowanymi liniami strumieni lawowych. Jeszcze niżej – mgła sprawiająca, że góra wydaje się lewitować nad ziemią. Przed nią, w środkowym planie, mała postać w słomianym kapeluszu prowadzi obok siebie konia wprzęgniętego w wóz wiozący siano. Pierwszy plan to żółta, sucha łąka. Ta, z której widz ogląda całą scenę.
Z całego obrazu emanuje spokój i cisza - znana z poezji, ale rzadsza w grafice. Hasui najwyraźniej długo szukał tego konkretnego punktu widokowego, bo komponuje sosny z absolutną precyzją: trzy pnie po lewej, jeden po prawej, korony stykają się na linii nieba. Ten zabieg - pokazanie Fuji kadrowanego „przez coś” - znany jest z Hokusaia (słynna „Wielka fala” i inne dzieła z serii „36 widoków Fuji”) i z Hiroshigego, ale Hasui daje mu szczególną finezję. Sama gama kolorystyczna jest niemal monochromatyczna - turkusy, błękity, zielenie - i nagle ten ciepły, brzoskwiniowy róż na szczycie góry działa jak światło uderzone przez witraż. Drukarze użyli tu trudnej kombinacji bokashi dla nieba, a samej aka-fuji nadali warstwowy róż poprzez wielokrotne nakładanie cienkich farb.
Tago no Ura - zatoka Tago - to motyw wracający w japońskiej kulturze od XIII wieku. Yamabe no Akahito napisał o niej jeden ze sławnych wierszy „Hyakunin Isshu”: „Wyszedłszy do Tago no Ura, oto - biały śnieg na szczycie Fuji pada”. Wiersz, ułożony w VIII wieku, ustanowił skojarzenie zatoki z widokiem ośnieżonej góry jako kanon estetyczny. Hasui wybiera dokładnie ten kadr, ale dodaje element, jakiego Yamabe nie miał - rolnika z wozem. Jest w tym dyskretne stwierdzenie: Tago no Ura to nie tylko poetycki motyw, to konkretne miejsce, gdzie pracują ludzie. Sama zatoka znajduje się w prefekturze Shizuoka, w mieście Fuji - dziś uprzemysłowionym, z np. fabrykami papieru, ale wciąż z tym samym widokiem na górę Fuji.
Tago no ura no yūbe
田子の浦の夕
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 7
Wieczór nad zatoką Tago
Format poziomy. Pięć sosen, wszystkie pochylone w tę samą stronę - na lewo - rozcina kompozycję pionowymi pniami. Ich korony, zwykle ciemnozielone, są tu różowo-pomarańczowe od światła zachodzącego słońca; igły wyglądają, jakby zostały przyprószone złotem. Tłem jest morze - falujące, z białymi grzbietami, które Hasui wydrukował poziomymi pasami. Niebo nad sosnami jest niezwykle bogate: chmury tworzą równoległe, prawie rytmiczne pasy, a ich spody świecą pomarańczowo-żółtym odbitym światłem, podczas gdy wyższe partie zachowują chłodny błękit. Pas wąskich gór po prawej, w głębi sceny, jest niemal nieobecny - rozmyty w nadmorskim powietrzu. Pierwszy plan to niska zielona trawa, wśród której rosną zarośla. Brak postaci ludzkich.
To jeden z widoków w serii, na których Hasui rezygnuje z człowieka. Chodzi o pokazanie samego światła. Wszystko, co tu widzimy, jest reakcją na zachodzące słońce: igły sosen, chmury, woda. Drukarz operował na tej pracy złożonym schematem nakładania kolorów: korony sosen wymagały co najmniej trzech kolorów (zielony cień, pomarańczowo-rudy refleks, czerwono-brązowy w głębi), a niebo - czterech-pięciu (błękit, białe pasma, róż, pomarańczowy spód chmur, szarości). Sosny zostały wycięte na osobnym klocku, dlatego ich pnie i korony są bardzo ostre; tło z chmurami jest miękkie, malarskie. Ten kontrast między „twardymi” sosnami a płynnym niebem jest centralną decyzją artystyczną.
Wybrzeże Suzukawa znajduje się w okolicy dzisiejszego miasta Fuji w prefekturze Shizuoka, na równinie u stóp góry Fuji. Plaża była częścią starego traktu Tōkaidō - podróżni mijali ją między stacjami Yoshiwara a Kanbara. Słynęła z gajów sosnowych pełniących podwójną funkcję: naturalnej zapory przed wiatrami od morza i wpisywanych w estetykę meisho, czyli „znanego widoku”. Dziś wybrzeże Suzukawa jest zabudowane infrastrukturą portową i przemysłową, gaje sosnowe częściowo wycięto. Hasui pokazuje to miejsce w roku 1940, kiedy wojna wisiała w powietrzu - być może już sam wiedział, że to pejzaż wkrótce zmieniony. W tej pracy nie ma niczego, co by ją zapowiadało. Jest tylko cisza i światło.
Matsu no sekiyō, Suzukawa kaigan
松の夕陽（鈴川海岸）
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 6
Sosny o zachodzie słońca, wybrzeże Suzukawa
Format pionowy. Drewniany most Kawai biegnie przez prawie całą długość kadru, ze wsparciami z grubych krzyżujących się belek opadającymi w wodę pod nim. Konstrukcja jest prostokątna, niska, niemal industrialna - to nie jest most, którym chciałby się zachwycać turysta. Na nim idzie mężczyzna prowadzący objuczonego konia, nie zwraca uwagi na otoczenie, zamyślony, zapracowany, głowę ma nisko, wzrok utkwiony w ziemi. Ponad nim majestat Fuji. Góra, ośnieżona, biało-niebieska, wyrasta po prawej stronie kompozycji, dokładnie nad linią mostu. Nad nią rozciąga się głębokie, chłodne niebo aizuri-zukushi - błękit pruski wykorzystany jako jedyny kolor nieba, z subtelnym przejściem od ciemniejszego u góry do jaśniejszego nad horyzontem. Po lewej masywna sosna o krzywym, wygiętym pniu wpisuje się w kompozycję jako kontrapunkt do regularności mostu. Na lewym brzegu, prawie w wodzie, mała chatka z papierowym oświetlonym oknem i drobna łódka.
Hasui wraca do tej kompozycji - „Fuji z mostu” - kilka razy w karierze, ale ta wersja należy do tych uznawanych za najwybitniejsze. Cały urok tej pracy polega na napięciu między geometrią mostu (proste linie, krzyżujące się przekątne podpór) a organiką sosny, człowiekiem i jego przyziemnymi sprawami oraz majestatem Fuji. Most jest tu w istocie ramą widoku - prowadzi wzrok od lewej, z chatki, przez człowieka prowadzącego konia - i do góry ku Fuji. Praca powstała w 1947 roku, w pierwszym roku po wojnie, kiedy Watanabe Shōzaburō odbudowywał wydawnictwo z ruin po nalotach. Ten obraz, ze swoją cichą kontemplacją Fuji, jest manifestem powrotu.
Most Kawai (河合橋) prowadzi przez dolny bieg rzeki Numakawa w okolicy Mishima w prefekturze Shizuoka, w punkcie, z którego Fuji widać szczególnie dobrze. Lokalizacja nie należy do najsłynniejszych miejsc widokowych - nie ma wiersza o Kawaibashi, w przeciwieństwie do np. Tago no Ura czy Suzuki. To prowincjonalne miejsce, znane miejscowym, ale obce kulturowemu mainstreamowi. Wybierając taki widok zamiast któregoś z klasycznych „pejzaży Fuji”, Hasui dyskretnie redefiniuje, co znaczy widok góry - nie jest nim panorama, tylko prywatne miejsce, do którego się wraca o północy, żeby pobyć z nią sam na sam.
Tsukiyo no Fuji, Kawaibashi
月夜の富士（河合橋）
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 5
Fuji w księżycową noc, most Kawai
Format pionowy. Mokrą uliczkę Hasui pokazuje prawie z poziomu kałuż. Po prawej, w głąb sceny, ciągnie się rząd niskich, jednopiętrowych domów - to gospody i sklepy w stylu minka, krytych słomą lub deską, z papierowymi przesuwnymi drzwiami shōji. Z okien sączy się żółte, ciepłe światło lampy oliwnej; na mokrej ziemi przed domami światło rozciąga się długimi pionowymi smugami, które są właściwie najsilniejszym elementem kompozycji. Pośrodku ulicy idzie samotna postać z żółtawym, papierowym parasolem, w niebieskim kimonie. Po lewej masywna ciemna sosna obejmuje swoim cieniem cały lewy bok obrazu. Jest noc i pada gęsty deszcz - pionowe kreski na prawie czarnym niebie. Niebo zostało wydrukowane w tonacji aizumi - czarnej z lekko niebieskim odcieniem, a deszcz to jeszcze ciemniejsze linie wycięte w ciemności.
Sceny nocne i deszczowe to terytorium, w którym Hasui nie ma w shin-hanga sobie równych. To, co tu robi, polega na bardzo świadomym ograniczeniu palety - obraz ma w zasadzie cztery wartości tonalne: ciemna noc, jeszcze ciemniejsza sosna, czarna, mokra ziemia i żółte światło oraz jego odbicia w kałużach. Wszystko, co naturalne, jest stłumione; wszystko, co wykonała ludzka ręka (lampy w domach, parasol), daje jaśniejszy, ciepły kolor. To bardzo ujęcie bardzo w stylu Hasuiego: po stronie tradycji ukiyo-e zostają motyw i drewno, po stronie nowoczesności - cisza, melancholia, nastrój potęgowane przez ciemność. Drukarz operował tu kilkoma odcieniami żółtego żeby światła w oknach miały subtelnie różną temperaturę. To nie jest jednolita poświata - to żywe lampy z różnym płomieniem.
Maekawa była niewielką wioską w prowincji Sagami (Sōshū), na trasie pielgrzymek do świątyni Afuri-jinja na górze Ōyama. Pielgrzymka Ōyama-mōde należała w epoce Edo do najpopularniejszych - rocznie kilkaset tysięcy osób z Edo wyruszało, by oddać cześć bóstwom Ōyamy. Maekawa była jednym z punktów na trasie, gdzie pielgrzymi zatrzymywali się na nocleg w tutejszych gospodach (onyado). Wioska istnieje do dziś jako część miasta Hadano w prefekturze Kanagawa; pielgrzymki na Ōyamę odbywają się również teraz, choć w skali, której Hasui nie zobaczył. Ten widok jest tak intymny, że wydaje się prywatny - jakbyśmy podglądali kogoś, kto wybrał się późnym wieczorem do sklepu.
Sōshū Maekawa no ame
相州前川の雨
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 4
Deszcz w Maekawie, prowincja Sagami
Format poziomy. Po niebieskim niebie z białymi pierzastymi obłokami wystaje stożek Fuji, częściowo przykryty chmurami i mgłą, ale uważnie usytuowany - lewa trzecia część kadru, dokładnie na linii horyzontu. Pomiędzy widzem a górą rozłożyła się szeroka delta - rzeka Banyū rozdrabnia się tu na piaszczyste łachy, między którymi błyszczą wąskie pasma wody. Część środka obrazu zajmuje pojedyncza, płaska łódź; jeden mężczyzna stoi z drążkiem (odpychając się od dna), drugi siedzi na przeciwnym końcu łodzi. Po obu stronach, na pierwszym planie, ciągną się rzędy żółtawej trawy - susuki (薄, miskant chiński), która o tej porze roku zaczyna już więdnąć. Pasmo gęstego, ciemnozielonego lasu ciągnie się przez całą szerokość drugiego planu, oddzielając wodę od dalszych, niebieskich pasm wzgórz.
Tu Hasui pokazuje, jak działa jego najprostsza i zarazem najtrudniejsza zasada kompozycyjna: trzy strefy poziome (woda, las, niebo), jedna pionowa kotwica (Fuji), jedna mała postać na styku pierwszego i drugiego planu. Bez tej łodzi obraz byłby pejzażem dekoracyjnym; z nią staje się sceną. Drukarze użyli tu bokashi na niebie - delikatnego przejścia od ciemnego błękitu na górze do prawie bieli pod chmurami. Jeszcze ważniejsze jest bokashi na wodzie, gdzie błękit przechodzi w niemal czystą biel nad piaszczystymi mielinami. To trudna technika, bo wymaga, żeby drukarz zwilżył klocek nierównomiernie - nawet farba musi być nakładana w gradiencie. Stożek Fuji został wydrukowany tradycyjną kombinacją: błękit pruski w cieniu, biel papieru w śnieżnej czapie, delikatny fiolet przy podstawie.
Banyū-gawa to lokalna nazwa dolnego biegu rzeki Sagami w prowincji Sagami - dzisiaj na pograniczu miast Hiratsuka i Chigasaki w prefekturze Kanagawa. Przez stulecia była jedną z najtrudniejszych przepraw na trakcie Tōkaidō; mostu długo nie było, podróżni musieli korzystać z promów. Hiroshige w swoim „Banyū” z lat 30. XIX wieku pokazał właśnie taką scenę przeprawy z tłumem. Hasui sto lat później wraca w to samo miejsce, ale wybiera spokojny, wczesnopopołudniowy kadr – jedno czółno, dwóch mężczyzn. Hiroshige pokazywał ruch i komercję; Hasui pokazuje to, co zostało, kiedy Tōkaidō przestało być najważniejszą drogą Japonii.
Banyūgawa
馬入川
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 3
Rzeka Banyū
Format pionowy. To scena ulewnego deszczu nad kanałem - Hasui zbudował kompozycję na wodzie biegnącej zygzakiem od dolnej krawędzi w głąb obrazu, oddzielającej dwa brzegi w drewnianej zabudowie. Po lewej, na pierwszym planie, niebieski kadłub zacumowanej barki i piętrowy zajazd o ciemnym dachu; nad krawędzią pokładu stoi kobieta w niebieskim kimonie z białym wagasą - papierowym parasolem w niebiesko-białe wzory. Na środku obrazu drewniany most łączy oba brzegi; po nim idzie druga postać, z żółtym parasolem. W kanale kilka łódek zacumowanych wzdłuż brzegu. W dwóch miejscach ponad dachami widzimy słupy telegraficzne - szczegół, który wskazuje dobitnie na to, że epoka to Showa, nie Edo.
Cała ta scena to popis druku deszczu oraz odbić w wodzie. Hasui używa dwóch nakładek pionowych linii: cienkie, gęste smugi rozsypane na całej powierzchni i nieco grubsze, ułożone na wybranych obszarach - na dachach, na wodzie, przed budynkami. Ten drugi rytm sprawia, że deszcz nie jest jednolity, tylko intensyfikuje się i słabnie, jak w prawdziwej ulewie. Na wodzie kanału linie deszczu prowadzą do złamanych horyzontalnych pasków, które dają wrażenie, że krople uderzają w taflę i rozchodzą się falami. Drukarz Watanabe musiał nałożyć te linie z osobnego klocka po wcześniejszym wydruku tła - to niezwykła precyzja przy formacie oban.
Shinagawa była pierwszą stacją Tokaido wychodząc z Edo i zarazem ostatnią dzielnicą przed wyjazdem z miasta. W epoce Edo słynęła z dwóch rzeczy: rybackich gospód, gdzie podawano świeże ryby z zatoki, oraz dzielnicy uciech Shinagawa-yukaku - drugiej co do wielkości po Yoshiwarze. Tę drugą tożsamość Hasui zupełnie ignoruje, jak ignoruje też turystycznie utrwalony „pierwszy poranek” Hiroshigego z 1832 roku. Pokazuje miasteczko w deszczu, z paroma postaciami załatwiającymi codzienne sprawy. Słupy telegraficzne ponad dachami są szczegółem, który wielu ilustratorów shin-hanga by usunęło - bo psują „japońskość” sceny. Hasui zostawia. Bo jego Shinagawa jest z 1931 roku.
Shinagawa
品川
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 2
Shinagawa
Format pionowy. Hasui umieszcza widza nieco poniżej drogi prowadzącej do bramy - chodnik z dużych kamiennych płyt biegnie w głąb sceny, a drewniana brama (sanmon) świątyni przejmuje całą lewą stronę kompozycji ciężarem dwuspadowego dachu. W świetle bramy, w głębi uliczki wewnątrz, świecą lampy przydrożne pomarańczowym, ciepłym światłem. Pomiędzy widzem a bramą stoją sosny - ich pnie wystrzelone w niebo zarysowują pionową strukturę, którą Hasui wyrównuje przeciwwagą horyzontalnego ciężaru architektury. W połowie ścieżki widzimy kobietę w niebieskim kimonie, z dzieckiem w czerwonej czapeczce na plecach. Idzie ku bramie. Niebo jest granatowe z różowym pasem wysoko po prawej, gdzie słońce dopiero co zaszło, nastał późny wieczór.
To jeden z tych obrazów Hasuiego, w których cała kompozycja oddycha napięciem między ciemnością a punktami światła. Granatowa zieleń sosen, czarny kontur dachu, ciemna sylwetka bramy po lewej - całe wnętrze sceny jest stłumione, a światło żyje tylko w trzech plamach żółtego światła, jeszcze nieco rozświetlonym niebem zmierzchu przy horyzoncie i w czerwonym i zielonym ubranku, przykryciu dziecka. Drukarz Watanabe Shōzaburō wyciągnął z bloków dachowych głęboką, niemal mineralną czerń poprzez wielokrotne nakładanie tuszu (zumi-zuri, technika ciemnego druku). Druga warstwa to bokashi (暈し) - subtelne przejście od głębokiego granatu w górze do bladego błękitu nieba bliżej linii horyzontu. Tu Hasui pokazuje, że shin-hanga nie jest reprodukcją natury, lecz jej wzmocnieniem - wybiera moment, w którym oko ledwie nadąża za zmieniającą się jasnością.
Sengaku-ji to świątynia w dzisiejszej dzielnicy Minato w Tokio, należąca do nurtu sōtō japońskiego buddyzmu zen. Sławę zawdzięcza grobom czterdziestu siedmiu roninów - samurajów, którzy w grudniu 1702 roku pomścili swojego pana, Asano Naganoriego, zabijając Kirę Yoshinakę, a następnie popełnili rytualne samobójstwo seppuku. Ich groby wciąż tu są, otoczone niegasnącymi kadzidłami; co roku 14 grudnia tysiące ludzi przychodzi je odwiedzić. Hasui nie pokazuje grobów ani turystów - pokazuje moment, w którym samotna kobieta z dzieckiem zmierza wieczorem do świątyni, w celu, którego nie znamy. Ta dyskrecja - niedopowiedzenie sceny, która w innym przypadku, u innego artysty mogłaby być pełna patriotycznego patosu - jest charakterystyczna dla całej serii.
Sengakuji
泉岳寺
Od 119 zł · trzy rozmiary · gotowy do powieszenia
WIDOK 1
Świątynia Sengaku-ji
Galeria japońskich drzeworytów
Tōkaidō Fūkei Senshū
22 wybrane widoki Tōkaidō
東海道風景選集
1931
98
22
DRZEWORYTÓW
ROK WYDANIA
LAT PO HIROSHIGE
KAWASE HASUI · SHIN-HANGA · PEJZAŻ
Kiedy Kawase Hasui w sierpniu 1931 roku przekazywał Watanabe Shōzaburō pierwszy projekt tej serii - widok jeziora Hamana - miał za sobą trzynaście lat współpracy z wydawnictwem i ponad pięćset opublikowanych odbitek. Tōkaidō nie kusiło go, by powtarzać Hiroshigego. Klasyczne „Pięćdziesiąt trzy stacje” z lat 30. XIX wieku były wówczas już ikoną kultury masowej, reprodukowaną na pocztówkach i opakowaniach. Hasui zrobił coś innego - nie układał stacji w porządek, nie liczył dystansów, nie pokazywał podróżnych w drodze. Wybrał miejsca, które chciał namalować, i pojechał tam o świcie albo o zmierzchu, w deszczu, albo zimą. Z 53 stacji zostało zaledwie kilka. Doszły miejsca, o których Hiroshige nie pomyślał - fabryka ceramiki w Seto, magazyny octu w Handzie, zamek Hikone z resztkami śniegu. Tytuł „fūkei senshū” (風景選集), czyli „wybrane widoki”, był deklaracją: to nie przewodnik, to selekcja.
Prace nad serią ciągnęły się szesnaście lat - z dłuższą przerwą wojenną - i zostały ukończone w 1947 roku, kiedy Japonia była już innym krajem, a Watanabe odbudowywał wydawnictwo po nalotach. W tych latach Hasui dojrzał jako artysta krajobrazu nocnego; wiele najlepszych prac z cyklu rozgrywa się po zachodzie słońca, w świetle papierowych lampionów odbitym w mokrej kostce, w blasku półksiężyca nad spokojnym kanałem. Współpracownicy Watanabe doprowadzili do mistrzostwa technikę bokashi - gradacji koloru - i nadrukowanego deszczu, który u Hasuiego nie jest dekoracją, ale samym tematem. Edycje przedwojenne, sygnowane okrągłą czerwoną pieczęcią z napisem „6mm Watanabe”, są dziś najbardziej cenione przez kolekcjonerów; powojenne wznowienia, wykonane z tych samych klocków drukarskich, krążyły w setkach egzemplarzy aż do śmierci artysty w 1957 roku.
W naszej galerii prezentujemy 22 z 26 odbitek tej serii - te jeszcze dostępne w wysokiej jakości obrazu, pozwalającej na wierną reprodukcję na płótnie. Dwadzieścia dwa widoki tworzą kompletną podróż przez dawny trakt Tōkaidō - od bramy świątyni Sengaku-ji w Tokio, gdzie pochowano czterdziestu siedmiu wiernych roninów, aż po zamek Hikone nad jeziorem Biwa. To ten sam szlak, jakim Bashō szedł w XVII wieku, jakim tysiące pielgrzymów zmierzało do Ise, jakim kupcy wozili ryż między Edo a Kioto. Hasui nie robi z niego muzeum - pokazuje miejsca, w których ludzie żyli, łowili ryby, suszyli ceramikę, chodzili wieczorami pod parasolami. I właśnie dlatego ta seria jest tak żywa.
LISTA WSZYSTKICH DRZEWORYTÓW
未開 ソビエライ
Pasjonat kultury azjatyckiej z głębokim uznaniem dla różnorodnych filozofii świata. Z wykształcenia psycholog i filolog - koreanista. W sercu programista (gł. na Androida) i gorący entuzjasta technologii, a także praktyk zen i mono no aware. W chwilach spokoju hołduje zdyscyplinowanemu stylowi życia, głęboko wierząc, że wytrwałość, nieustający rozwój osobisty i oddanie się swoim pasjom to mądra droga życia. Autor książki "Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz", "Silne kobiety Japonii" oraz periodyku o ukiyo-e "Ukiyo-Japan".
Osobiste motto:
"Najpotężniejszą siłą we wszechświecie jest procent składany." - Albert Einstein (prawdopodobnie)
Mike Soray
(Michał Sobieraj)
Napisz do nas...
Przasnysz, Polska
m.sobieraj@inarismart.pl
dr.imyon@gmail.com
___________________
inari.smart
Chcesz się podzielić swoimi przemyśleniami czy uwagami o stronie lub apce? Zostaw nam wiadomość, odpowiemy szybko. Zależy nam na poznaniu Twojej perspektywy!